Ռուզան Խաչատրյան. Հայկական ռետրո

Պսպղուն հյուսքիս մի ծայրը բերանումս՝ վազում էի, վազում էի: Թե ինչու էի վազում, ինքս էլ չգիտեմ. ամբողջ ճամփան վազելով էի անցնում: Տատիս կարած թավշե փեշն էլ անընդհատ իջնում էր հագիցս. դրանից առաջ թավիշը նրա գլխաշորն էր եղել ու երբ ինձ համար դպրոցում հագնելու փեշ դարձավ, տատս փոքրատառի նման կծկվեց ու ծերացավ իմ աչքում: Պայուսակս ու ոտքերս էլ միշտ գրիչով խզբզում էի, բայց տատս դրա համար ինձ չէր նախատում: Ես՝ պստլիկ, պայուսակս ու դասընկերներս ինձանից մեծ ու մեծ: Երբ ուսուցիչս նայում էր ինձ, լացս վախից գալիս էր: Լացս գալիս էր, երբ դասընկերուհիներս խնդրում էին շոյել հագիս փափուկ թավիշը ու երանությունից փակում էին աչքները: Ավելի շատ զարմանքից էի լաց լինում: Առաջին անգամ զարմանքից լաց եղա, երբ դասընկերուհուս տատը ուսուցչուհուս համար նվեր էր բերել, և ես տատիս թախանձում էի մի բան էլ իր կողմից նվիրել ուսուցչուհուս, իսկ նա բարկանում էր: Հետո լաց եղա հենց դասարանում, երբ երեխաները չէին հավատում, որ հորս հարսանիքին պարել եմ: Բոլորը ծիծաղում էին, ուսուցչուհուս աչքերը թաց էին ու անընդհատ քիթն էր վեր քաշում: Շատ ուշ ինձ երրորդ երեխան ունենալ համոզող Երմոնյա ընկերուհիս (երկիրս անկախանում է, մի զավակ չունենա՞ս՝ ծնունդով անկախ Հայաստանից. հոգնե՞լ ես, մենք կպահենք) կհանդիմանի գաղտնիքներս այս ու այն կողմ շաղ տալու համար, ու ես էլի կզարմանամ, ինչ է եղել որ… (ախր, տա՛տ ջան, զարմանալով չէ՞ր, որ մարդուս ուղեղը տեղից շարժվեց): Այսինքն, քե՞զ ինչ, զարմանում ես, բայց ոչինչ չի փոխվում, զարմանում ես, բայց էլի տատ ես մնում: Ախր քեզ խաբեցին, չէ՞. ասացին, որ հայրենիքում հավերը պատերի տակ ձու են ածում, հավաքող չկա, դուք էլ վեր կացաք, եկաք: Ինչ է, ձու հավաքելո՞ւ եկաք: Թե էդպես է, տեսաք, որ պատերի տակ միայն ցեխ ու աղբ է, իրերը կապկպեիք, ետ գնայիք, էլ ինչո՞ւ մնացիք: Ուրիշները չե՞ս տեսնում, թե ոնց են վազում իրենց չկերած ձվերի տեղն ամերիկաներում հանելու. «հայրենիք» ասելով եկան, «օֆ» ասելով գնում են: Չզարմացա՞ր, երբ բաղնիք գնացիր՝ կրծկալ չտեսածները կրծկալդ թռցրեցին, հյուր գնացիր՝ գլխարկ չտեսածները գլխարկդ տարան, երբ լվացք արեցիր. լվացքդ՝ արևին, հոգնած թիկունքդ ու կոնքերդ՝ քո փափուկ թախտին, տկլորները շորերդ տարան: Քա՞ր ես, ինչո՞ւ չզարմացար, երբ ճերմակ հարսնաքողդ ու հարսանեկան ասեղնագործ կոշիկներդ սունդուկիցդ հանեցինք, բաժան-բաժան արեցինք մեր տունտունիկային խաղերի մեջ, մեր ու տիկնիկների գլուխները զարդարեցինք: Չէ, տա՛տ, դու քար ես:
— Մեր թաղը տատիս ամառային խայտաբղետ վերմակներին էր նման: Զառամյալ կավե կճուճ Երևանի կողը թուրքերը ծախել, քոչել էին իրենց հանրապետություն: Հին երևանցի, գյումրեցի, հունաստանցի հայերն այգեստանների մեջ, հենց Նորքի անտառի քթի տակ բարձրացրել էին իրենց քարե տների միջնաբերդը՝ Չարենցի փողոց: Հող ու ցանկապատի կռիվն՝ անպակաս: Թե մեկը գարաժ կամ մի նոր խոհանոց ու ննջարան էր սարքում, գալիս գլխին կանգնում էր թաղայինը, «քանդե՜լ»: Աղաչում, պաղատում էին, վեճ ու կռիվ էին անում, նա՝ «չէ՛ որ չէ՛, քանդե՜լ»: Բայց վերջը «լեզու էին գտնում», մտքում հայհոյում երկիրն էլ, թաղայինին էլ, իրենց էլ, բայց գարաժն էլ էր մնում, խոհանոց ու ննջարանն էլ:
Պապիս ասել էին, որ պարտեզից մի մեծ հատված իրենը չի: Հարևանն էր ասել, ու պապս էլ համառել էր: Նա չէր հասկացել, որ հարևանը ֆինբաժնի տեսուչ չի մենակ, որ գալիս-կանգնում է գլխիդ, երբ դազգահի առաջ փայտից կրունկ ես տաշում, ու շնչից թուքդ չորանում է (թաղի մի ծայրից լուրը հասնում է մյուսին՝ «ֆինբաժի՛նը» կամ «լուսի մա՛րդը», «թաղայի՛նը»…), ու պապս չէր հասկացել, որ զուր է հոխորտում, լսող չկա. ախր գողություն չեմ անում, իմ հալալ քրտինքով եմ ապրում, քո երկիրը, որի համար այդպես էլ «ախպար» մնացինք, արհեստ եմ բերել, նիստուկաց ու կուլտուրա եմ բերել, Եվրոպա եմ բերել քո Ասիային, գործիքներս այնտեղ վաստակած ու ժառանգած ոսկիներովս եմ առել, քո պետության… Համ ասում է՝ չի կարելի, համ էլ, որ «համոզում» ես՝ «աչքը կապում է» մինչև հաջորդ այցելությունն ընդամենը: Չէ, հարևանը ֆինբաժնի տեսուչ չէր մենակ, հողատեր էր հարևանը: Իրենը շատացավ՝ քոնը կպակասեր, քոնը շատացավ…
Մայրս ինձ բարուրել, տվել էր պապիս ձեռքն ու գնացել էր թթի չարսավը բերելու, հայրս ծառի վրա թութ էր թափ տալիս: Պապս թթենու տակ ինձ համար երգ էր ասել, հետո փութով դրել գետնին ու քամու նման վազել: Բայց հարևանի դանակն առաջինը նրան չէր խոցել. դեմ էր առել պապիս փրկելու թռած մորս սրտի ու դեռ չծնված եղբորս սահմանին: Հարևանները, որ առիթը բաց չէին թողել մորս անցնելիս «երնեկ» տալու տիրոջն ուասելու՝ «տեսա՞ր էդ հունաստանցուն, ի՜նչ աղջիկ է առել, մի դրա լաքից կոշիկներին ու սումկային նայե՜ք, դրա փարթամ մազերի՜ն, ռոզվի կաշնեն էլ՝ վզի՜ն», ամուր փակել էին իրենց մեծ լուսամուտները՝ շառից հեռու… Ու մեր թաղի վրա հուշարձանի նման բարձրացել էր այրիացած տատիս ատելությունը (բայց էլի չզարմացար, տա՛տ. մահն իմացությունն է, ամբողջ կյանքը՝ իմացության գաղտնիքը բացելու անպտուղ փորձ):
…Հետո արդեն մայրս ու հայրս ինձ համար վիճում էին: Մայրս հեռանալիս եղբորս էր տարել միայն և պարբերաբար վերադառնում էր իմ ետևից: Երբեմն նույնիսկ քաշքշում էին ինձ: Երբեմն հորս կողմն էի բռնում, երբեմն ասում էի, որ մորս հետ եմ գնալու՝ ամեն անգամ համբերությունից հանելով և լացացնելով պարտվող կողմին: Առանձնապես լացացնում էի տատիս ու հորս երկրորդ կնոջը, որը շատ էր սիրում մորս հետ սուրճ խմել ու երկար զրուցել: Ամուսնանալուց առաջ հորս հետ երկար փնտրեցինք նրան: Ես դեռ այնքան էի փոքր, որ կարող էի նստել հորս ուսերին: Ու մենք այդպես դուրս էինք գալիս փողոց, ես մատնացույց էի անում նրան, ում կուզեի, որ իմ մաման դառնար: Նրան չէի տեսել փողոցում, նկարն էին ցույց տվել, ես էլ իմ համաձայնությունն էի տվել:
Բայց մեր թաղը մորս չէր մոռանում: Նա էլ հաճախ էր այցելում: Գալիս էր տուն, դպրոց էր գալիս: Գալիս էր իր կարմիր ժիգուլիով, ջինսե տաբատով, նրբագեղ ակնոցով ու թանկարժեք նվերներով: Այդպես էլ չհասկացա, թե ինչու ամեն նման այցելության դասընկերուհիս ասում էր. «Նախանձում եմ քեզ»:
Ու քիչ էր մնում կորցնեի զարմանքից լաց լինելու իմ սովորությունը, երբ հայրս ինձ դաշնամուրի դասերի ուղարկեց մեր հարևանուհի Արտեմիսի մոտ: Արտեմիսն այնքան լավ էր նվագում ու երգում, որ ես վախենում էի բերանս բանալ կամ մոտենալ դաշնամուրին: Ես արդեն սկսել էի զարմանալու փոխարեն վախենալ, ու Արտեմիսի մոտ բարձրանալու տեղ կանգնում էի շենքի մուտքի մոտ, մինչև ժամանակը լրանում էր:
Երբ ավարտում էինք առաջին դասարանը, հորս խնդրեցի ծաղկեփունջ գնել տասներորդցի իմ ընկերների համար: Մի օր մեր տան բազալտե պատի բարձունքից թքել էի նրանց վրա ու չէի փախել, ինչպես հետս եղած մեր բակի իմ ընկերները: Կանգնել ու ժպտալով նայել էի: Նրանք հասել էին ինձ ու գլխիս ճոճել բուսաբանության հսկա դասագիրքը (նրանցից մեկը դեռ հինգ թե վեցերորդ դասարանում էր): Ես կյանքումս այդքան մեծ դասագիրք չէի տեսել՝ վրան էլ հսկա, դեղին արևածաղիկ. ժպիտս հանկարծ լացի էր փոխվել: Նրանք ծիծաղել էին ինձ վրա, հետո ես էլ էի ծիծաղել, ու մենք լավ բարեկամներ էինք դարձել: Հայրս շքեղ վարդերի մի մեծ փունջ առավ ինձ համար, ու միասին դպրոց գնացինք: Դասընկերներիս մայրիկները, որ չգիտես ինչու, ամեն օր դպրոցում էին լինում, մանավանդ նման խառը օրերին, ձեռքիցս վերցրեցին ծաղկեփունջը՝ խառնելու մնացածների հետ ու նորից բաժանելու: Իսկ երբ բեմ բարձրացանք՝ արտասանելու, ինձ ճխլտված թերթերով վարդի մի հիմար ծաղկեփունջ հասավ: Հայրս դահլիճում էր և այդպես էլ չհասկացավ, թե ինչու էի կախել քիթա (մի օր էլ հայրս էր քիթը կախել, երբ դպրոցից տուն էի եկել ու հոխորտացել, որ ինքն անողոք կապիտալիստ է, որ իր հարստությունը դիզել է բանվոր դասակարգին շահագործելուվ, նա, որ միշտ ինձ ազնվության ու շիտակության, աշխատանքի դասեր էր տալիս, սկզբում ապշել էր, հետո ոչինչ չէր ասել ու քիթն էր կախել այս երկրի ու այս երկրի ստեղծած ուսուցիչների, այս երկրի ստեղծած դասագրքերի համար): Ուրեմն, ես այդ օրը շատ լավ արտասանեցի, իմ ծանոթ տասներորդցիներն ինձ ջրաներկեր ու ալբոմ նվիրեցին, ես մեկնեցի իմ ապուշ ծաղկեփունջը և ամոթից լաց եղա. ես հո չէի կարող ասել, որ հայրս նրանց համար հրաշալի վարդեր էր առել շուկայից, և իմ դասընկեր Արթուրի մայրը որոշել էր խառնել ու նորից բաժանել ծաղիկները:
Հետո Արթուրն ու մեր դասարանի բոլոր տղաները, որ սկզբում հյուսքերս էին քաշում, գրքերս էին խզբզում, ու հորս կինն էլ դպրոց էր գալիս՝ նրանցից ինձ պաշտպանելու, հերթով սիրահարվեցին ինձ: Բայց ես նրանց չէի սիրում: Հանրահաշվի խնդիրները լուծում էի նրանց համար, թելադրության ու շարադրությունների ժամանակ օգնում էի, բոլոր դասերին՝ ժպտալով ուսուցիչների հանդիմանանքից, անվերջ հուշում էի ու հուշում, բայց չէի սիրում: Ես նրանց երբեք չսիրեցի:
Երբ Փարիզից ստացված սրբապատկերը մի մեծ մեխով պատին էի խփել, տատս բարկացել էր սրբապատկերը փչացնելու, հայրս՝ դատարկ բաներով զբաղվելուս համար, ես վազել էի այն արագ փախցնելու, որ ձեռքիցս չառնեն, և նկուղի դուռը, որ հատակի վրա էր բացվում, բաց էր եղել ու ես ջախջախվել էի սուր-սուր քարերի արանքում: Դասընկերներս իրենց մայրիկների հետ եկել էին ինձ տեսակցության, բայց ես մտածում էի միայն այն անուշ խեժահոտի մասին, որ մի ժամանակ նկուղից էր բուրում, ես ու եղբայրս՝ ամբողջովին թեփի մեջ, էլեկտրական վառարանի շուրջը հսկա շենքերի ու աշտարակների տեսքով փայտե կրունկներ էինք շարում, ու օդը լցվում էր չորացող հաճարենու տամուկ հոտով: Մի ուրիշ հոտ էլ կար, որի համար պատրաստ էի մոռանալ դասընկերներիս՝ հորեղբորս յուղաներկերի հոտն էր, որոնց տուղտերը հաճախ էի ատամներով ծակում: Այդ հոտը երբեք տանել չկարողացավ հորեղբորս կինը, որն անտանելիության ու հոգնության պահին լուսամուտից դուրս էր թափում ներկերն էլ, վրձիններն էլ, ավարտուն ու անավարտ նկարներն էլ: Այդ ժամանակ մեզ համար տոն էր սկսվում, հավաքում էինք ներկերն ու վրձինները, փութով ու մեծ խանդավառությամբ ներկոտում տան դրսի ու ներսի պատերը: Հետո հորեղբորս կնոջ մեջ այնքան խտացավ հակակրանքը յուղաներկի հոտի հանդեպ, որ որոշեց իր անբռնազբոս կյանքի մնացած հոտերը ամերիկաներում շնչել: Մեր թաղից իսպառ վերացավ յուղաներկի հոտը…
Հետո տատս սկսեց ակնոց կրել (մութ գիշերն ասեղնագործի վրա լուսացնող տատս), և ես հասկացա, որ նա չի ծերացել, պարզապես էդպես տատ էլ լույս աշխարհ է եկել՝ երբ դեռ հինգ տարեկան էր, և Գայանե ու Աբրահամ ծնողներին էլ քշել-տարել էին. Վարդգեսը փոքր էր, չէր հասկացել, որ սպանելու են տանում, մոր վզովն էր ընկել ու էլ պոկ չէր եկել, Գեղամն էլ փախել ու հեռվից ամեն ինչ տեսել էր: Հարևան թուրք աղան թևքով սրբել էր աչքերն ու տատիս առաջ բացել իր նկուղը, մի ճութ խակ խաղող էր տվել ձեռքն ու փակել դուռը: Նեղ լուսամուտից լույսի մի փոքր շող էր ընկել, տատս գրպանից հանել էր կարմիր թավշից անբաժան բարձիկն ու կանաչ խաղողը դրել վրան, հետո սպասել, մինչև լույսի շողը կհասունացներ խաղողը: Խաղողի հասնելուն սպասելը մտել էր տատիս արյան մեջ, ու հիմա ամեն աշնան մեր փողոցի ծխի, աղմուկի տակ հասնող խաղողի մեջ տատիս սպասումը կա:
Կավե կճուճի հնադարյան կողն ամեն աշնան իր մեջ ճփճփալիք մաճառին է սպասում, իր մեջ ճփճփալիք գինին է տենչում՝ այգեստանների մեջ, Նորքի անտառի քթի տակ, Չարենցի փողոց կոչվող քարե ժապավենի վրա:
Մեր թաղը՝ տատիս սիրած խաղողի մի ողկույզ, դրսից՝ փոշոտ ու գորշացած, ներսից՝ թափանցիկ ու մաքուր, որտեղ ջահելության ժամանակ տատս արևի շողերի նման շաղ էր տվել արևագույն մազերը ու… չէր զարմացել:

Գարուն, 1991, N 10

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով