Գևորգ Էմին. «Հացը հաց է, քարը` քար»

Հարցազրույց Գևորգ Էմինի հետ
«Գարուն», 1977, N 4

ՀԱՐՑ.— Ե՞րբ և ինչպե՞ս եղավ, որ սկսեցիք բանաստեղծություններ գրել:
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.— Առաջին բանաստեղծությունը գրել եմ Ծաղկաձորի պիոներական ճամբարում: Ամպրոպ էր, տեղատարափ: Բրեզենտե հին վրանները կաթում էին, և մի փոքրիկ, շիկահեր աղջիկ վախվորած լաց էր լինում…
Իմ մեջ մինչ այդ անծանոթ մի ջերմ ու քնքուշ զգացում առաջացավ սփոփել, մխիթարել, սիրտ տալ, գուցե և շոյել-գուրգուրել այդ աղջկան և առաջին բանաստեղծությունս ծնվեց այդ զգացումից:
Հետագայում, իմ ուսուցչուհիներից մեկի օրինակով, գրում էի, այդ տարիների համար բնորոշ, «տոնական» կամ «առիթային» ոտանավորներ: Սակայն իմ տպագրած առաջին գործը, ինչքան էլ տարօրինակ թվա… պատմվածք էր` «Ռադիոընդունիչը» վերնագրով, որի մասին նույնիսկ գովասանական խոսք ասաց «Գրական սերունդ» ամսագիրը…
«Լուրջ» սկսել եմ գրել 10-րդ դասարանից: Պահպանվել են Չարենցին նվիրված իմ բանաստեղծությունները` գրված հենց նրա ոգով ու ոճով:
10-րդ դասարանում և ինստիտուտում գրում էի, բայց չէի տպագրվում, ավելի շուտ` չէի ուզում տպագրվել: Ինձ արդեն լո՜ւրջ էի համարում և թույլ չէր տալիս իմ` «խոհական բանաստեղծի» հպարտությունը: Հիշում եմ, նույնիսկ, ինչպես վիրավորվեցի, երբ Մկրտիչ Խերանյանը, կարդալով իմ առաջին գործերը, ինձ «լիրիկ» կոչեց…
ՀԱՐՑ.— Ո՞ր գրողներն են օգնել Ձեզ ինքնաարտահայտման դժվարին ճանապարհին, կա՞ մեկը, որին համարում եք Ձեր ուսուցիչը:
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.— Ամենից բախտորոշ հանդիպումը եղել է Եղիշե Չսւրենցի հետ, և, փա՜ռք աստծո, ժամանակին… Ինձ վրա ցնցող ազդեցություն գործեցին Չարենցի մոլեգին սկզբունքայնությունը, բարձր ճաշակը, լայն էրուդիցիան և անհագ հետաքրքրությունները… Ես նրան մինչե այսօր էլ համարում եմ իմ գրական ուսուցիչը, թեև հետագայում ունեցել եմ նաև ուրիշ նախասիրություններ:
ՀԱՐՑ.— Ի՞նչ դժվարությունների եք հանդիպել Ձեր ստեղծագործական կենսագրության առաջին տասնամյակում:
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.— Դժվարությունները շա՜տ էին: Այդ տարիներին Չարենցն արդեն չկար…
Տիրող ժանրը կեղծ աշուղությունն էր, որը… ժողովրդական էր համարվում: Դժվար էր այն բանաստեղծների վիճակը, ովքեր ուզում էին վերականգնել կամ շարունակել Վահան Տերյանի ու Եղիշե Չարենցի ավանդները…
Եվ եթե չլիներ Ռուբեն Զարյանը, այդ տարիներին «Նախաշավիղը» չէր հրատարակվի, ինչպես նաև «Նորքը» 1946 թվականին, եթե չլիներ Նաիրի Զարյանը:
Շատ էր խանգարում նաև միտումնավոր քննադատությունը, որը դժբախտաբար հիմա էլ երբեմն իրեն զգալ է տալիս:
Դա ծանր է գրողի համար և դառնացնում է նրա կյանքը, բայց… ինչպես ասում են` «Չկա չարիք առանց բարիքի»… Ոչինչ այնրան չի օգնում գրողի հեղինակությանը, ինչրան միտումնավոր քննադատությանը, որը, համարյա միշտ, տալիս է հակառակ արդյունքը: 1947 թվականին, «Նորք» գրքիս հրատարակումից հետո, ես, ինչպես ամեն մի երիտասարդ բանաստեղծ, երազում էի… գոնե մի գրախոսություն… Եվ հանկարծ, մեկի փոխարեն, համարյա բոլոր թերթերում ու ամսագրերում լույս տեսան միտումնավոր, ջախջախիչ հոդվածներ, որոնց շնորհիվ ես, բոլորովին անհայտ մի երիտասարդ բանաստեղծ, իսկույն հայտնի դարձա:
ՀԱՐՑ.— Ձեր բանաստեղծությունները ի՞նչ աղերսներ ունեն հայ Ժողովրդական բանահյուսության հետ: Մեր օրերում ինչպե՞ս պետք է օգտվել բանահյուսությունից և պե՞տք է արդյոք:
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.— 1934 թվականին Մաքսիմ Գորկին շատ իմաստուն խոսքեր ասաց ժողովրդական բանահյուսության մասին և կոչ արեց գրողներին` լայնորեն օգտվել ժողովրդական բանահյուսության գանձարանից: Այդ կոչն ունեցավ իր բարերար ազդեցությունը (մանավանդ 30 -40-ական թվականների ճառային պոեզիայի ֆոնի վրա) և դրա հնարերը կան այդ շրջանի հայ բանաստեղծության մեջ, այդ թվում նաև իմ գործերում («Գազել Երևանին», «Խնջույքի երգեր», «Ռուբայաթներ», հետագայում` «Երկինին ու երկիրը» և «Սասունցիների պարը»):
Սակայն դրա ծայրահեղ օգտագործումը երկար ժամանակ վնասում էր մեր գրականությանը…
Բոլոր դեպքերում ես այսօր սխալ և ապարդյուն եմ համարում բանահյուսության պատճենահանում-մշակումը կամ քաղվածքային օգտագործումը:
Պոեզիան, աշխարհի համարյա բոլոր ժողովուրղների մոտ, այդ աշխատանքն արել ու ավարտել է 19-րդ դարում (մեզ մոտ` մինչև Թումանյանն ու Իսահակյանը ներառյալ):
Եթե ժողովրդական բանահյուսությունն այսօր պիաի օգտագործվի, ապա միայն նրա էությունն ու ոգին արտահայտելու իմաստով (իսկ բերված քաղվածքը՝ որպես գրական հնարք): Այդպիսի օգտագործման բնորոշ օրինակներ են Կոստան Զարյանի «Տատրագոմի հարսը», Վահագն Դավթյանի «Թոնդրակեցիներն» ու միջնադարյան թեմաներով գրված գործերը և մանավանդ Պարույր Սևակի հանճարեղ «Անլռելի զանգակատունը», որն «անլռելի» և նան ա՛յդ իմաստով:
ՀԱՐՑ.— Ի՞նչ վերաբերմունք ունեք քննադատության հանդեպ:
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.— Ոչ թե վերաբերմունք ունեմ, այլ` ցանկություն, որպեսզի մենք վերջապես ունենանք իսկական վերլուծական քննադատության,— պոեզիայի ո՛չ միայն բովանդակությանն, այլև` ձևի ու արվեստի առանձնահատկություններն զգացող քննադատություն: Մենք ունենք լավ գրականագիտություն, քննադատական կարող ուժեր, բայց և այնպես վելուծական քննադատության մեծ պահանջ կա:
Անձամբ ինձ համար կարևոր չէ (և հետաքրքի՜ր էլ չէ….) հայհոյո՞ւմ է ինձ քննադատը, թե՞ գովաբանում, եթե չկա վերլուծություն, և վերապատմում է իմ արածը, և չգիտի, կամ չի՜ զգում իմ զգացածն ու իմացածը, և դեռ անպայման, մի բան էլ ավելի…
Հայերեն քննադատել բառը կազմված է քննել և դատել բառերից, բայց մեր քննադատներից ոմանք դժբախտաբար միայն… դատում են և այն էլ, մեծ մասամբ՝ սխալ, որովհետև էլ ի՜նչ դատ, եթե նա առանց քննության է կատարվում…
Բացի այդ, քանի որ քննադատությունը քիչ է գրում խոտանի ու գորշության, տրաֆարետի ու միջակության դեմ և մեծ մասամբ քննադատում է իսկական բանաստեղծներին, ապա անփորձ ընթերցողի մոտ կարող է այն տպավորությունս ստեղծվել, թե մեր պոեզիայի միակ, մահացո՜ւ վտանգը… իսկական բանաստեղծներն են…
Իհարկե, հոգեբանորեն հասկանալի է, որ քննադատները նախընտրում են զբաղվել լավ ու հիտաքրքիր բանասաեղծների քննադատությամբ, բայց և այնպես…
Պատահում է նաև, որ միտումնավոր քննադատը փորձում է ո՛չ թե ուղղակի «ջախջախել» որևէ բանաստեղծի, այլ այսպես ասած… անուղղակի ձևով` դիտմամբ ուռճացնելով ու նրան հակադրելով մի ուրիշ նվազ արժեքավոր բանաստեղծի կամ բանաստեղծների:
Սակայն քննադատական ամեն խոսք ու միտում ճշտում է ժամանակը:
ՀԱՐՑ.— Հեգնանքն ու հումորը Ձեր ստեղծագործության հիմնական տարրերն են. մեր գրականության պատմության մեջ կա՞ մի գրող, որի ոճական այդ առանձնահատկությունը շարունակում եք Դուք:
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.— Ես համաձայն եմ, այո՛, որ հեգնանքն ու հումորը բնորոշ են իմ ստեղծագործությանը: Ստեփան Զորյանը դեռևս իմ առաջին գրքույկը գրախոսելիս հատկապես ուշադրություն է դարձրել դրա վրա: Իլյա Էրենբուրգը գրել է. «Էմինին բնորոշ է ռոմանտիկական հեգնանքը, բանաստեղծների ինքնապաշտպանության վաղեմի գենքը…»:
Հետագայում Լուի Արագոնը շատ հետաքրքիր բացատրություն է տվել նրան, գրելով, թե «Էմինի ստեղծագործության մեջ եղած զվարթ հումորը վկայություն է այն բանի, որ հայ ժողովուրդը թոթափել է անցյալի դառն ողբերգությունը և մտել իր վերածնության շրջանը…»: Արագոնը չի սխալվում,— մեր գրականությանը, ընդհանուր առմամբ, հումորը բնորոշ չի եղել. ավելի բնորոշ էր լրջությո՛ւնը, վշտի ու հոգսի ինտոնացիան, տառապանքը, ընդվզումը:
Ժողովրդական ստեղծագործության մեջ, էպոսում, հեքիաթներում կարելի է գտնել հումորի ու հեգնանքի շեշտված տարրեր, բայց դրանք մեր պոեզիային բնորոշ չե՜ն եղել: Հումորով ասած, հեգնանքն ու հումորը ինձ հատուկ են գուցե և այն պատճառով, nր ես աշտարակցի եմ և իմ նախնիները դարեր շարունակ այնքան գինի են խմել, որ իմ արյան բաղադրության մեծ մասը… գինի է:
Խաղողի ու գինու հետ գործ ունեցող մարդիկ կատակասեր են, ինչպես այդ նկատել են շատերը, այդ թվում և` Մանդելշտամը: Նա ասել է, թե խաղողի ու գինու հետ գործ ունեցող մարդիկ սիրառատ են. անմիջական և… հեգնող:
Հումորի և հեգնանքի հարցում երևի ինձ շատ է օգնել նան Հայնրիխ Հայնեն,— հումորի ու հեգնանքի ամենից փայլուն օրինակը համաշխարհային պոեզիայում…
Օգնել է, և նաև… վնասել.— մի ժամանակ ես շա՜տ էի տարվել միայն «պայթող», սրամիտ վերջաբանի հնարքի վրա կառուցված բանաստեղծություններով…
ՀԱՐՑ.— Ձեր ստեղծագործության մեջ քաղաքացիականությունը առաջնային տեղ Է գրավում: Ի՞նչ եք մտածում գրականության և բարոյականության կապի շուրջը:
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.— Պոեզիայի քաղաքացիական շունչը վերացական կամ միայն գրական հասկացություն չէ, այլ անմիջականորեն կապված է բանաստեղծի խղճի, արդարամտության, ճշմարտացիության, վերջապես նրա մարդ լինելու հետ: Եթե բանաստեղծը մարդ է,- իսկ իսկական բանաստեղծն իրավո՜ւնք չունի մարդ ու քաղաքացի չլինել, ապա նա չի՜ կարող անտարբե՜ր լինել ուրիշ մարդու, իր շրջապատի, մարդկության նկատմամբ…Բառիս բուն իմաստով անբարոյականություն է ծաղիկ ու աստղ երգել (կամ` ՄԻԱՅՆ ծաղիկ ու աստղ երգել…) երբ շուրջդ աղե՜տ է, պատերա՜զմ, բռնություն, անարդարություն, եղեռն և կամ անտարբեր տողեր գրել, երբ նույն սենյակում մեկը լալի՜ս է… Այս կապակցությամբ՝ ես նույնիսկ Նեկրասովի հանրահայտ տողերը` «Նախ քաղաքացի, ապա բանաստեղծ» կձևափոխեի այսպես. «Նախ` մարդ, հետո` ի՜նչ ուզում ես…»:
ՀԱՐՑ.— Ի՞նչ կասեիք ժամանակակից բանաստեղծության լեզվամտածողության մասին:
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.— Դժբախտաբար մենք բոլորս էլ մի աններելի թերություն ունենք. հայոց լեզվի հարուստ բառապաշարի մի չնչի՜ն մասն ենք օգտագործում: …Դա, անշուշտ, մտածողության աղքատության նշան է…
Դեմիրճյանը, մանավանդ, «Վարդանանքը» պոռթկալիս, նոր բառեր էր ստեղծում, որովհետև ասելիքը չէ՜ր տեղավորվում եղած բառերի մեջ (թեև նա քա՜ջ գիտեր և՛ ներկա հայերենը, և՛ միջինը, և՛ գրաբարը): Մյուս կողմից, եթե վտանգ էլ չէ, ապա առնվազն ծիծաղելի է դրա կողքին տեսնել ոմանց լեզվական սեթևեթանքները, բառարաններից հանված, չգործածվող բառերի անտեղի գործածությունը, որի նպատակն անփորձ ընթերցողին զարմացնելն է: Այս երկու ծայրահեղությունների ֆոնի վրա մենք կարող ենք շատ բան սովորել նույն Դերենիկ Դեմիրճյանից, Վահրամ Փափազյանից, Պարույր Սևակից, Վիգեն Խեչումյանից… Եվ այն հաջող փորձերից, որի սկիզբը դրեց Կոստան Զարյանը՝ արևելահայերենն ու արևմտահայերենի սինթեզի փորձից, որը քանի գնում խորանամ է և լա՜յն հեռանկարներ ունի…
Մեր լեզվաբանների մոտ նույնպես քաղաքացիականության պակաս կա, որի հետևանքով, այդ ասպարեզում և՛ս, աոեղծվել են երկու ծայրահեղություններ՝ մի կողմից բարձր զարգացած լեզվաբանություն, իսկ մյուս կողմից` ամեն քայլի աղքատացող ու աղավաղվող լեզու… Քիչ բան է արվում գործնական, մատչելի լեզվաբանության առումով, մեր երիտասարդությանը մայրենի լեզվի ուսուցմամբ շահագրգռելու, հետաքրքրելու առումով: Այս իմաստով չափազանց կարևոր և ողջունեւի է այնպիսի գրքերի լույս ընծայումը, ինչպես Հ. Ս. Հարությունյանի «Հետաքրքրաշարժ հայոց լեզուն» և Ս. Ս. Իշխանյանի «Թևավոր խոսքերը»:
Մենք պիտի ձգտենք այս կարևոր հարցում ետ չմնալ մեր ռուս բարեկամներից, որոնք ամեն օր և բոլոր հնարավոր միջոցներով երիտասարդությանը ուղղագրության և ուղղախոսության դասեր են տալիս, բացատրում հետաքրքիր բառերի ստուգաբանությունն ու ծագումը և այլն:
Ինչ վերաբերում է լեզվամտածողության փոփոխությանը, ապա, անհրաժեշտ է նշել, որ մեր նոր բանաստեղծությանը,- ժողովրդի հույզերն ու մտքերը արտահայտող և ժողովրդական լայն զանգվածներին դիմող բանաստեղծությունը,- բնականորեն խոսակցական ինտոնացիա է ձեռք բերել և ազատվել լեզվական ավելորդ խճողումներից ու պաճուճանքներից, (թեև, որոշ երիտասարդ բանաստեղծների մոտ, այսօր հակում է նկատվում դեպի «ինքն իր հետ խոսող պոեզիայի» թակ, հերմետիկ ու արհեստական լեզվամտածողությունը…):
ՀԱՐՑ.— Շատերն են խոսում ու գրում բանասաեղծության ճգնաժամի մասին: Մի շարք երկրներում բանաստեղծական գրքերի տպաքանակը շատ փոքր է: Դուք եղել եք շատ երկրներում և անձամբ ծանոթ եք ժամանակակից նշանավոր բանաստեղծների հհտ: Ի՞նչ են մտածում նրանք այս կապակցությամբ, ի՞նչ եք մտածում Դուք, մի՞թե ծերացել է բանաստեղծությունը…
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.— Բանաստեղծության ճգնաժամ չկա, կարող է լինել և լինում է միայն բանաստեղծության նկատմամբ եղած հետաքրքրության մակընթացություն ու տեղատվություն: Հասարակական մեծ հեղաբեկումների ու իրադարձությունների ալիքի վրա ավելի է ուժեղանում հետաքրքրությունը դեպի պոեզիան, ինչպես եղել է հեղափոխության օրերին, Հայրենական պատերազմի ժամանակ, 1950-66 թվականներին և այլն: Ճգնաժամը կարող է սկսվել նրանից, երբ բանաստեղծությունը դառնում է լոկ գրական ձևերի ու հնարքների հավաքածու, դատարկվում է կարևոր ասելիքից, ուստի և` ժողովրդին հետաքրքիր լինելուց… Այդ այսօր հատկապես բնորոշ է ժամանակակից արևմտյան (նաև` ամերիկյան) պոեզիային, որը երբեմն, սոսկ գրական ձևերի ու տեխնիկական հնարքների հավաքածու լինելով, հետաքրքիր է միայն… բանաստեղծների կամ մասնագետ-գրականագետների համար…
«Երբեմն բանաստեղծների գրքերը կարդում են միայն բանաստեղծները»,— ցավով ասում էր Վահե Գոսդելը: Այստեղից և` տպաքանակի խիստ անկումը և այն, որ բանաստեղծական գրքերը չե՜ն վաճառվում, իսկ պոետական երեկոները ունկնդիր չե՜ն հավաքում:
Երբ ես Ամերիկայում ցույց էի տայիս իմ ռուսերեն գրքերից մեկի տպաքանակը` 115 հազար օրինակ, ինձ նայում էին որպես այլ մոլորակից այնտեղ ընկած տիեզերագնացի… Ամբողջ Նյու-Յորքը ցնցված էր, երբ «Մեդիսոն սքվեր Գարդեն»-ի դահլիճում վեց հազար հոգի էին հավաքվել Եվտուշենկոյի բանաստեղծությունները լսելու համար… Բնորոշ է, որ հենց նույն Ամերիկայում ավելի մեծ հաջողություն ունեն այն բանաստեղծները, որոնք չեն սկսվում ու ավարտվում ձևական փորձերով, այլ` կարևոր ասելիք ունեն, ինչպես, ասենք, Ալեն Գինսբերգը…
Ավելի հանճարեղ փորձարար և գրական ձևերի ու հնարների վարպետ, քան Խլեբնիկով, ռուս գրականության մեջ չկա, բայց կարդացվողը, բանաստեղծը` Մայակովսկին է, որը հիանալի օգտագործելով Խլեբնիկովի ձևական հնարքները, դրանց միջոցով բան է ասում ընթերցողին…
Իմ կարծիքով, միայն ձևական հնարքներով տարվելը երբեմն խանգարում է նաև մեր երիտասարդ բանաստեղծներից ոմանց` իրենց արժանի տեղը գրավելու համամիութենական ասպարեզում: Դա ցավալի է հատկապես ա՛յն պատճառով, որ մեր երիտասարդական պոեզիան մեծ ուժեր ու հնարավորություններ ունի: Վերադառնալով բուն հարցին, կարելի է ասել, թե ծերանում է ո՛չ թե բանաստեղծությունը, այլ` ուղղությունը, դպրոցը, ավանդը, միտումը, իսկ պոեզիան միշտ ջահե՜լ է…
ՀԱՐՑ.— Ազգայինի ու համամարդկայինի ներդաշնակության մասին շատերն են խոսում, բայց նման երջանիկ միահյուսման քչերն են հասել: Ինչպե՞ս հասնել այդ բաղձալի վիճակին:
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.— Այդ ներդաշնակությունը առաջին հերթին կապ ունի ազգային ձևի ու ավանդների ճիշտ կամ սխալ հասկացողության հետ. այսինքն` ո՞րն է ազգայինը և ո՞ր ավանդը պիտի շարունակվի…Իհարկե, եթե բանաստեղծը շեշտը դնի միայն ազգային ձևի արտաքին հատկանիշների վրա, աշխարհագրական անունների թվարկման վրա, գովքի, կամ մեր գրականության անցողիկ ավանդների վրա,— ապա նեղ ազգային կդառնա իր ստեղծագործության բովանդակությամբ և չի կարող հետաքրքիր լինել մյուս ազգերի համար…Նրանք, ովքեր ազգայինի և համամարդկայինի ներդաշնակության չեն հասնում, իրենց մխիթարում են, թե իրենք «անթարգմանելի» են այն պատճառով, որովհետև… «ազգայի՜ն» են… Նրանց ձեռնտո՜ւ է մոռանալ, որ բոլոր իսկական ազգային գրողները՝ Շեքսպիրից մինչև Գյոթե ու Պետեֆի, հիանալի՜ թարգմանվում են, ծանոթ են բոլոր ազգերին և նաև իրենց` հենց… թարգմանությունների շնորհիվ:
ՀԱՐՑ.— Ձեր կարծիքով մեր ազգային գրականության ոգին ի՞նչ յուրահատկություններ ունի:
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.— Ամենից դժվարին հարցն է, և եթե մենք ունենայինք այդ հարցով զբաղվող գրականության տեսաբաններ, ապա նրանք մեծագույն չափով օգնա՜ծ կլինեին մեր գրականությանն ու գրողներին` խուսափելու շատ սխալներից…
Այդ դեպքում մենք, հասկանալով մեր ազգային գրականության յուրահատկությունը, էականը, կարևորը, երբեմն չէինք զարգացնի ա՛յն ավանդները, որոնք ո՛չ միայն էական չեն, այլև` կենսունակ չեն… Հոմերոսը կույր էր, բայց նրա կուրության «ավա՛նդը» չէ՛, որ պիտի զարգացնել այլ` նրա բանաստեղծական պայծառատեսության ավանդը… Գալով մեր ազգային արվեստի ու գրականության ոգուն ու էությանը, ասեմ, որ Հայոց ճարտարապետությունն, օրինակ, մեծ զանգվածների ճարտարապետություն է (և ոչ թե մանր նախշերի…), ինչպես, օրինակ, Հռիփսիմեն…
Նույն ձևով, մեր պոեզիան մեծ կրքերի, մեծ ասելիքի, մեծ մտքերի ու հույզերի պոեզիա է` վկա Գրիգոր Նարեկացին: Մեր ճարտարապետության ավելի ուշ շրջանի մանրամասներն ու զարդանախշերը եկվոր ազդեցության արդյունք են, ինչպես նաև պոեզիայում` կրկնվող հանգերը, ռեֆերենը, որոնք մեզ համար բնորոշ չեն… (նույնը կարելի է ասել նաև «երաժշտական մանր նախշերի»,— արևելյան մեղկ կլկլոցների ու նեյնիմների մասին, որոնք նույնպես, ոչ մի կապ չունեն հայ երաժշտության ոգու հետ):
Բացի այդ, ինձ թվում է, թե մեր գրականությանը միշտ էլ հատուկ է եղել ասելիքի հստակությունը, որոշակիությունը: Մեզ` հայերիս մոտ հացը` հաց է, քարը քար և անհնա՜ր է հայ գրականության մեջ, ասենք… Ջեյմս Ջոյսի գոյությունը…
Տառապած և տառապանքից իմաստնացած ժողովրդին հատուկ ուղղակի և լուրջ ասելիքի գրականությունն է բնորոշը մեզ համար:
Բացի այդ, հայտնի է, որ այն, ինչ խորքերից է գալիս՝ սրտի խորքից եկած խոսք լինի այդ, թե լեռան խորքից բխած աղբյուր-միշտ պարզ է լինում, հստակ, և լեզվի խճողումը, ուզես թե չուզես, նաև մտածողության խճողում է, որը բնորոշ չի՜ եղել մեր գրականությանը երբեք:
ՀԱՐՑ.— Ինչպե՞ս կանցնեիք Ձեր ստեղծագործական ճանապարհը, եթե հնարավոր լիներ երկրորդ անգամ անցնել…
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.— Թող հնարավո՛ր լիներ, ուրիշ բան պետք չէ՛ր…
ՀԱՐՑ.— Ի՞նչ եք մտածում Ձեր ընթերցողների, մասնավորապես հայ ընթերցողների մասին: Դուք նրանց լիովին վստահո՞ւմ եք…
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.— Կարծում եմ, որ մեր ընթերցողների մակարդակը զգալիորեն բարձրացել է, և դրա ամենից կարևոր վկայությունը նրանց հետաքրքրությունների շրջադարձն է իմ ասած կեղծ-աշուղական, ցածրաճաշակ կամ պարզունակ պոեզիայից դեպի… Պարույր Սևակի ստեղծագործությունը: Ընդ որում, ես նկատի ունեմ ո՛չ այնքան բանասիրական կրթություն ունեցող ընթերցողներին, որքան մեր տեխնիկական մտավորականներին, որոնք հեռու լինելով մերձգրական մանր-մունր վեճերից ու անհամաձայնություններից, կարող են հեռվից, ուստի և ավելի ճշգրիտ դատել մեր գրականության մասին:
Եթե կա մի բան, որ կուզենայի ցանկանալ նրանց, ապա, առաջին հերթին, գրականության հարցերում առավել ինքնուրույն կողմնորոշվելու ունակությունն է:
ՀԱՐՑ.— Հայաստանում մեծ թիվ են կազմում բանաստեղծություն գրողները, դա և՛ գովելի է, և՛ ոչ: Հեշտագրությունը ցածր ճաշակի նշան է, նաև՝ բանաստեղծական ոչ բարձր մակարդակի հետևանք…
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.— Հայաստանում իսկապես որ շատերն են գրում և դա պատի՛վ է բերում մեր գրասեր ժողովրդին: Վտանգն սկսվում է այնտեղի՛ց, որ դժբախտաբար շատերը նաև… տպագրվում են: Եթե մեր մամուլը, հրատարակչությունը, քննադատությունը ունենային կայուն չափանիշներ և ամեն ինչ չտպագրեին, ապա «շատերի շատ գրելու մեջ» առանձնապես վտանգ չէ՜ր լինի…
Իսկ որ այդպիսի չափանիշներ չկան, դժբախտաբար երևում է մեզ մոտ հրատարակված բազմաթիվ գրքույկներից (այդ թվում նաև… առաջին գրքույկներից): Միջակ կամ վատ գրքերը ստվեր են գցում հետաքրքիր ու ինքնատիպ գրքերի վրա, որոնց թիվն առանց այն էլ շատ չէ…
Ասել և պնդում եմ նորից` առաջին գրքի հրատարակումն ամենից կարևոր և բախտորոշ քայլն է և երիտասարդ բանաստեղծի, և մեր գրականության համար, ուստի անհրաժեշտ է, որ այդ գրքերը անպայման կազմեն և խմբագրեն մեր փորձառու բանաստեղծները:
ՀԱՐՑ.— Երիտասարդական բանաստեղծության մասին Դուք միշտ գրել և գրում եք… Ի՞նչ կարծիքի եք նրա մասին:
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.— Իր որոշ, (նաև` տարիքի համար բնորոշ) թերություններով հանդերձ մեր երիտասարդական պոեզիան վերջին տարիներին հասունացել է, լրջացել և քիչ-քիչ գրավում է իր որոշակի տեղը մեր գրականության մեջ: Նա արժանի է ավելի լուրջ վերաբերմունքի, քան եղել է մինչև հիմա:
Խայտառակություն է (եթե ոչ` ավելին), որ երբեմն մեր երիտասարդ, նույնիսկ շնորհալի ու հետաքրքիր բանաստեղծները իրենց առաջին գիրքը տպագրում են ա՛յն տարիքում, երբ վաղո՜ւց արդեն… երիտասարդ չեն…
Հարկավոր է հոգատար լինել երիտասարդ բանաստեղծների նկատմամբ ո՛չ թե խոսքով, այլ գործով և օգնել նրանց հատկապես այդ հարցում:
Կարելի՛ է և պե՛տք է քննադատել երիտասարդ կամ սկսնակ բանաստեղծների թերությունները, չմոռանալով սակայն, որ նրանք մեր գրականության վաղվա օրն են, մեր ապագան:

Հարցազրույցը վարեց Էդուարդ Միլիտոնյանը

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով