Անժիկ Հակոբյան. Կոնդ

«Սիրտը ունի հիշողություն մ՛ավելի խոր»
Վահան Թեքեյան

Թղթե տները գնալով ավելի լուրջ սպառնալիք են ներկայացնում, մի քանի տարի ևս, և նրանք շատ հանդիսավոր շարք ու կարգով կբռնեն փողոցների լայնքն ու երկայնքն ու կմոռացնեն հինը: Եվ այդ նոր, փառավոր տան բնակիչը, երբ սկսի օգտվել նորակառույց տան կոմունալ հարմարություններից, երբ ձեռքի տակ կլինեն թե՛ ջրի ծորակը, թե՛ գազը, թե՛ ջեռուցումը, սրտի թեթևությամբ անձնատուր կլինի մի թմրության, որ ապահով կյանքն է բերում: Ու չի հիշի այն հին ու բարձր, գերանակապ առաստաղը, որ իր վրա կրում էր մեծ գերդաստանի անհոգ ծիծաղի հետքերը, անհաստատ ու կիսով չափ թաց պատերը, որոնք այդպես էլ չէին տաքանում թեփի վառարանի անզոր ջերմությունից, կմոռանա այն բարձր ու տափակ կտուրը, որ ամռան մութ-կապույտ երկինքը իր վառման աստղերով մոտեցնո՜ւմ, մոտեցնում էր քթին, ու կդադարի լսել գիշերվա կեսին կատուների գզվռտոցն ազդարարող կատաղի մռլտոցները: Եվ այդ նոր տանը ծնված փոքրիկին շատ դժվար կլինի բացատրել, թե ինչպես էին որձաքարե գլանով մամլում տան հողե կտուրը, ինչպես էին ձյունը թիերով կտրից թափում նեղ փողոցները, թե ինչպես շինանյութերով հարուստ մի երկրի ժողովուրդ հնում տները կառուցում էր հում աղյուսից, մանր քարերից, ցեխ ու կավի շաղախով, կառուցում էր կույր պատերով տներ, որոնք իրենց ներսը ցույց չտալու և շուրջը չտեսնելու համար լուսամատ չէին բացում աշխարհի վրա: Դա դժվար կլինի ոչ միայն այն պատճառով, որ փոքրիկը չի պատկերացնի, այլ նաև, որ պատմել ցանկացողը ինքը մոռացած կլինի այդ ամենը: Ու շատ էլ լավ արած կլինի: Սակայն մարդիկ մտածում են հին, տիպական մի քանի տներ թողնել ինչպես որ են, որպեսզի օտար այցելուները տեսնեն քաղաքի անցյալը:
Եվ ահա, տարիներ անց, մի գեղեցիկ, կոկ հագնված երիտասարդ տղա կամ աղջիկ զբոսա-շրջիկների մի խումբ կառաջնորդի այդ տան թանգարանի բակը ու ռուսերենով, անգլերենով կամ ֆրանսերենով կբացատրի.
— Տիկնայք և պարոնայք, ձեր առջև է պարսկական տիրապետությունից մնացած երևանյան մի հին տնակ: Պատերը կառուցված են չթրծված աղյուսից, տունը փողոցից բաժանված է անկյանք մի ցանկապատով: Դեպի բակ առաջնորդող դարպասը խոշոր է և էլեկտրական զանգի փո-խարեն մուրճ ու սալիկ ունի (հապա փորձեք դուռը ծեծել. ա՜յ, այդպես, մերսի՛): Տան դուռը փո-քր է ու ցած: Աջ կողմում տանտերերի այգին է, ծառուղինե՞ր, ոչ, չկան, մեր նախնիները հողի ամեն մի թիզն աշխատել են շահավետ օգտագործել, միրգ և բանջարեղեն են աճեցրել և իրենց թույլ չեն տվել ավելորդ շքեղություններ:
Խնդրում եմ պատերին ձեռք չտալ, արգելված է: Փայտե այս շինությանը ծառայել է իբրև պետ-քարան, իսկ նրանից ոչ հեռու եղել է ջրհորը: Պատկերացնո՞ւմ եք, ինչ վտանգավոր հարևանու-թյուն: Երևանի մակերեսը ծածկված է եղել ջրանցքներով ու առուներով, որոնք իրենց հետ հաճախ վարակ են փոխադրել: 1870-ական թվականներին Լևոն Տիգրանյան անունով մի հայրենասեր բժիշկ ու հասարակական գործիչ այսպես է նկարագրում հին երևանցու տեսքը. «Երևանցին կարճահասակ է, բարակ, մանր ոսկորներով, դեղնած է ու մի քիչ կուզիկ: Նա իր թուլակազմ արտաքինը ժառանգություն է տալիս իր սերնդին: Երևանցին երկարակյաց չէ, եթե քաղաքում կան 100 տարեկաններ, ապա անպայման եկվոր կլինեն, որովհետև այս քաղաքի օդն ա ջուրը պիտանի չեն և կարճացնում են մարդու կյանքը»:
Սակայն քաղաքում, ինչպես ամենուր, եղել են նաև հարուստ ազնվականներ, որոնք ապրել են լավ կառուցված տներում: Ձեր ուշադրությանն եմ ներկայացնում հարևան շինությունը: Այս տանն ապրել են հին ազնվականներ՝ Մելիք-Աղամալյանները: Տունը ունի մի քանի հարկաբաժին և կահավորված է եղել այն ժամանակի լավագույն կահույքով: Օգտագործել են ոսկի և արծաթ սպասքներ, ունեցել են բազում ծառաներ, ազնվացեղ ձիեր, շներ, նույնիսկ եղնիկ: Դարավանդների թեք լանջերին աճել են փարթամ ու շքեղ այգիներ: «Կռունկ հայոց աշխարհի» ամսագիրը հիշատակում է այդ ազնվական ընտանիքի շառավիղներից մեկին՝ Մելիք-Սահակին, որը կրում էր բարձրաշխարհիկ պարսիկի հագուստ-կապուստ (Սարդարը միայն նրան էր թայլատրել այդ կերպարանքով շրջել), հեծնում էր Դաղստանի խաղացկուն մի նժույգ ու անցնում Երևանի փողոցներով հանդիսաքայլ, ետևից փռփռացնելով թևավոր մի ծիրանի: Նրանն էին Արզաքյանդի խորհրդավոր անտառները, Էլարի, Դալլարի և Գյումեշի մարգագետիններն ու այգիները:
Հետո երիտասարդ գիդը զբոսաշրջիկների խումբը կառաջնորդի Կոնդի ստորոտում գտնվող ս. Սարգիս եկեղեցին:
— Ամռան մի շոգ օր Կոնդի (կամ ինչպես հնում հաճախ անվանում էին՝ Թափաբաշի) բնակիչները, հավաքվել էին այս եկեղեցու կամարների տակ: Նրանք հոգնած, տանջված հոգով ու մարմնով եկել էին ապավինելու իրենց սրբերից է՛ն առնականին, որ իր սիրո համար աչք էր առել ուռումների թշնամանքը և փախցրել էր նրանց աղջիկներից է՛ն գեղեցիկին՝ ետևից բուք ու բորանով փակելով հետապնդողների ճար ու ճամփան: Եվ ահա այնքան աշխարհիկ այդ սուրբը նրանց մեջ բորբոքեց այր մարդու հուսահատ ու կատաղի մի վճիռ.
— Չհանձնվե՛լ թշնամուն:
Դա 1724 թվականի թուրքերի հերթական արշավանքի օրերին էր։ Արդեն երկու ամիս էր, որ թուրքական կանոնավոր զորքերը շրջապատել էին Երևանը և սակայն դեմ էին առել մի անսպասելի դիմադրության: Քաղաքի ինքնապաշտպանության մարտերում աչքի էին ընկնում կոնդեցիները՝ Հովհան Հունդիբեկյանի գլխավորությամբ: Կռվողների մեջ էին 100 տուն հայ բոշաներ, որոնք մազ կապելը թողնելով՝ հաստատվել էին Կոնդում և Ղազար Բաբարյանի ղեկավարությամբ քաղաքը պաշտպանում էին անասելի քաջությամբ: Եվ սակայն եկավ օրհասը. սպառվեցին զինամթերքը, ուտելիքը, պակասեցին կռվողները, և ժողովուրդը հուսահատ՝ եկեղեցու կամարների տակ հանդիսավոր երդվեց չհանձնվել:
Սակայն …այդ երդումից մի քանի օր անց ընկավ Երևանը: Թուրք հելուզակները խուժեցին քաղաք ու դաժան դատաստան տեսան բնակչության հետ: Թուրքերը եկան ու անցան, իսկ եկե-ղեցին, որ վկա եղավ անհավասար շատ մարտերի, ինչպես տեսնում եք, կանգուն է ցայսօր:
Գիդը կլռի՝ հուզված իր իսկ արած պատմությունից: Տարօրինակ են այս հայերը, իրենց պատմությանը երբեք առանց հուզումի չեն կարողանամ պատմել… Մոտիկ մի սրճարանի ցու-ցանակը կգրավի զբոսաշրջիկներին: Նրանք կփորձեն հապճեպ սովորած հատուկենտ հայկա-կան տառերով կարդալ գրվածը: Գիդը կսթափվի:
Տիկնայք և պարոնայք, ես ձեզ հրավիրում եմ երևանյան սուրճի և պաղպաղակի:
— Օ՜, մերսի, avec plaisir!
— Օ՜, հայկական հյարասիրություն:
Եվ օտարականները հաճույքով կուտեն պաղպաղակը, շրթունքները ծպպացնելով կխմեն երևանյան սև սուրճը և հաճոյախոսություններ կանեն. «Օ՜, տաղանդավոր հայ ժողովուրդը»: «Ի՜նչ անարդարություն, ի՜նչ անտարբերություն նրա նկատմամբ»: Այսքանը սուրճից ու պաղպաղակից հետո, իսկ եթե հանկարծ կոնյակ խմեն, թեկուզ մեկ-երկա ումպ, պատրաստ կլինեն սահմանից անդին իրենց համար հանդարտ կեցած մեր լեռները շալակել բերել, մերը մեզ նվիրելու համար: Ինչպիսի՜ մեծահոգություն…
Գի՛դ, դու երիտասարդ, անփորձ գի՛դ, մի՛ խաբվիր այդ խոսքերից, դեռ ոչ ոք լեռ չի շալակել, էլ չեմ ասում՝ ուրիշի համար, ուրիշի սիրուն աչքերի համար: Օտարներ են, հյուրասիրությունից
սրտաշարժված՝ ուզում են քաղցր խոսք ասել, ուշադրություն մի դարձնի, քաղաքավարի ժպտա ու անցիր, գործիդ գնա: Դու աշխատանքի մեջ ես, օտար մարդկանց քո քաղաքն ես ցույց տալիս, այսօրվա ծրագիրդ Կոնդն է կամ Թափաբաշը (ինչպես ասում էին հնում): Տար այդ մարդկանց, ցույց տուր և պատմիր նրանց կամ ինքդ քեզ պատմիր, ինչպես կուզես… Պատմիր, որ Երևանում մշակվող 100 տեսակի խաղողի մեծ մասը կոնդեցիներն էին մշակում և նրանք առաջնակարգ այգեգործներ էին: Միայն թե այդ առաջնակարգ այգեգործները շատ էին տառապում խմելու ջրի պակասից: Ծարավ էին: 1703 թվին Տեր-Գրիգորյան եղբայրները, բնիկ կոնդեցիներ, Կըրխ-Բուլաղի գովական աղբյուրների ջուրը կավե խողովակներով բերին-հասցրին Կոնդ, ս. Հովհաննես եկեղեցու բակը, և այդտեղից էլ բաժանեցին բնակիչներին: Իհարկե, դա հարցի մասնակի լուծում էր, որովհետև մինչև վերջերս էլ կոնդեցիները տանջվում էին խմելու ջրի պակասից:
Մի մոռանա զբոսաշրջիկներին պատմել 1829 թ. փետրվարի 9-ին կնքված Թուրքմենչայի դաշնագրի մասին, որով արևելյան Հայաստանը (կենտրոն ունենալով Երևանը) անցավ Ռուսաստանի կազմի մեջ և Ռուսաստանի կողմից բանակցող ռուս գրող Գրիբոյեդովի ջանքերով համաձայնության կայացավ մի շատ կարևոր հարցի շուրջ, բոլոր այն հայերը, ովքեր ապրում էին Պարսկաստանում կամ արևմտյան Հայաստանում, իրավունք ստացան վերաբնակվել արևելյան Հայաստանում և հակառակը՝ ովքեր ուզում էին Պարսկաստանում ապրել, կարող էին գնալ: Հայության մի ստվար զանգված, թվով 45 հազար, եկավ արևելյան Հայաստան, սակայն, որովհետև Երևանի օդն ու ջուրը վատահամբավ էին, քչերը բնակություն հաստատեցին այնտեղ: Միայն Կոնդամ (1828-30 թթ.), բնակության հաստատեց Պարսկաստանից եկած 87 ընտանիք, թվով՝ 874 մարդ և արևմտյան Հայաստանից՝ երեք ընտանիք, թվով՝ 18 մարդ: Եվ որպեսզի օտար զբոսաշրջիկների մոտ արևելյան քաղաքի պատկերը լրիվ լինի, պատմիր, որ 1829-32 թվականներին կոնդեցիները ունեին 6 ուղտ, 10 գոմեշ, 8 եզ, 73 կով, 57 հորթ, 525 ոչխար, 173 ձի, 25 ջորի, 422 էշ: Այսքանին ավելացրու գաղթականների՝ հետները բերած անասունների թիվը. 5 կով, 4 հորթ, 200 ոչխար, 2 ձի և 14 էշ: Եվ եթե ունկնդիրներդ անվստահ կլինեն քո տվյալների նկատմամբ, հիշատակիր Թ. Հակոբյանի շատ հանգամանալից «Երևանի պատմությունը» աշխատությունը, որտեղ ման-րամասնությամբ հիշատակվում են այս և բազմաթիվ այլ տվյալներ: Մի մոռանա նրանց պատմել մի ուրիշ փաստ ևս: Ճիշտ այս եկեղեցու զավթում, ուր հիմա կանգնած եք դու և քո օտար զբոսաշրջիկները, 1914 թվի վերջերին խառնիխուռն թափված էին 500 հայ գաղթականներ: Տեղացիները նրանց օգնում էին հնարավոր ու անհնար բոլոր միջոցներով, բայց անկարող էին հաղթահարել համաճարակը, քաղցը, հոգեկան ու բարոյական ցավերը: 1915 թ. հոկտեմբեր ամսին այստեղ մնացել էին դեռ 200 որբեր, որոնք երկու տարի սովորեցին Կոնդի ծխական դպրոցում: Նույն այս եկեղեցուն անոթի գաղթականները նվիրել էին 21 գիրք (նարեկներ, աստվածաշունչ, կտակարաններ և այլն), որոնք հետագայում հանձնվեցին ս. Էջմիածնի մատենադարանին:
Հետո՞… Հետո ի՞նչ պիտի պատմես երիտասարդ գիդ, ի՞նչ պիտի պատմես Կոնդի հետագա տարիներից: Չէ՞ որ այդ մասին դեռ Թ. Հակոբյանը մենագրության չի գրել, չէ՞ որ պատմության այդ հատվածում ոչ մի հերոսական բան չկա: Առաջվա պես կանգուն են մնացել հին, աղյուսե տները, ցանկապատերը, նեղ, ծուռումուռ փողոցները (աստված փողոց համարի):
Դա շատ ես երիտասարդ, աչքդ բաց ես արել բարձրահարկ մի շենքում և տեսել, որ Կոնդում ևս նման շենքեր են բարձրանում, լայն ու լուսավոր փողոցներ են կտրում-հատում բլուրը, սու-րում են տրամվայներ, ավտոբուսներ և չգիտես, ինչպիսին էր մոտ անցյալում Կոնդը: Թերևս, հետագայում պատմագիրները կգրեն Կոնդի մասին, կհիշատակեն թվական տվյալներ, որոնք քեզ կհամոզեն, թե որքան է այդ տարիների ընթացքում մեծացել Կոնդի բնակչության թիվը: Թերևս, չգտնվի մեկը, որ քեզ կարողանա այն դժվար տարիների մասին պատմեի երբ կողք-կողքի ապրել սկսեցին Խարբերդից, Մուշից, Վանից, Ալաշկերտից գաղթած հայերը: Ոչ ոք քեզ չի պատմելու ղուշբազ-Վահանի մասին, որովհետև նա ոչ պատերազմի վետերան է, ոչ էլ հայտնի մասնագետ: Նա մի լուռ, ինքնամփոփ մարդ է, որ ապրում էր Կոնդի սովորական տներից մեկում, շատ երեխաներ ուներ և… աղավնիներ: Նրան ավելի հաճախ կարելի էր տեսնել տան կտուրին կանգնած, չածիլված երեսը դեպի երկինք, ձեռքին աղավնի, որին թռցնում էր ու հետևում թռիչքին, սուլում էր ու միայն իրեն ու աղավնիներին հասկանալի ձայներ հանում: Մենք անցնում էինք նրա մոտով, մի քիչ վախով, մի քիչ խորհրդավոր պատկառանքով, և եթե պատահեր, որ քեռի Վահանի հայացքը երկնքից ու աղավնիներից մի պահ կտրված՝ պատահմամբ մեզ վրա ընկներ, տեսնում էինք նրա աչքերը, որ շատ երկինք հառվելուց կապտել էին՝ բարդ-բարդ հոնքերի տակ: Եվ ես հաճախ մտածում եմ. ի՞նչ պիտի անի հիմա քեռի Վահանը այս բարձրահարկ շենքում, կոմունալ հարմարություններ ունեցող բնակարանում: Չէ՞ որ նա այնքան սիրում էր մնալ երկնքի ու երկրի արանքում, հայացքով ճախրում էր իր աղավնիների հետ: Ի՞նչ պիտի անի քեռի Վահանը. բոլոր ծեր մարդկանց պես պետք է ակնոցը քթին, լրագիրը ձեռքին ննջի՞ բազմոցի վրա և կամ թազբեհի հատիկները չխկացնելով, խոսքի բռնվի իր տարեկից մարդկանց հետ… Չգիտեմ:
Իսկ ի՞նչ պետք է անեն Մարգարիտ տատիկն ու Երվանդ քեռին: Որտե՞ղ պիտի սպասեն իրենց Հարութին, ո՞ր տան մեջ, երբ իրենցը չի լինի այլևս: Արդեն 22 տարի է, ինչ պատերազմը ավարտվել է, Հարաթից ոչ մի լուր չկա: Նա տակավին 18 տարեկան էր, երբ գնաց: Մայրը որդու ապագա զավակի համար նախշուն վերմակ է կարել, բարձ ու ներքնակ, ամառ-ձմեռ չի հեռանում տնից, որ երբ տղան գա, ինքը տանը լինի.
— Քյո ծամեր հյուսեմ, խանում աղջիկ, քյո մեր տո՞ւնն ի:— Եվ եթե ասես՝ այո, պիտի գա, մտնի տուն ու մորդ նախատի, թե ինչո՞ւ բակը ջրելիս անզգուշաբար իր պատուհանի ապակիներն է թրջել, որ ինք առտվանից իրիկուն կլվա-կթափի, բայց չի երևա իր արած, որովհետև անխնամ հարևաններ ունի: Իսկ թե մայրդ բարկանա ու ասի, որ իր դռան տակը ավլելու իրավունք չունի՞, նա հանդարտ կառարկի.
— Քյո դռան տակն ի, իմ էլ լուսամատի տակն ի, ես էլ իրավ անեմ:
Հե՜յ գիտի, Կոնդի նեղ, մարդկանց կռվեցնող, բայց և իրար մոտ պահող բակեր: Հե՜յ գիտի, ամռան զով, քամախառն երեկոներ, երբ բակում նստած, շունչներս բռնած հետևում էինք Երվանդ քեռու Վանից բերած գեղեցիկ ավանդություններին ու հեքիաթներին: Ես և եղբայրս անհամբե-րությամբ սպասում էինք մի բառի, և այդ հրաշք բառը մեզ կտրում էր հեքիաթից ու ետ էր բերում կախարդական աշխարհներից: Քեռի Երվանդը մեծ ոգևորությամբ տղային գցում էր հորը ու չէր հանում:
— Տղին էստեղ թաղենք, տեսնենք ի՞նչ էլավ աղջիկ:
Մենք կամացուկ փռթկացնում էինք «թաղել» բառի սխալ գործածության վրա, բայց երբեք չէինք համարձակվում ուղղել: Սկզբում նույնիսկ կարծում էինք, որ, իսկապես, խոսքը թաղելու մասին է: Ո՞վ կարող էր մեզ ասել, որ քարհատ Երվանդ քեռին իր իսկ պատմած հեքիաթների հերոսներից չէ: Ո՞վ կմտածեր, որ պատերազմը տնից դուրս կհաներ Սաֆրազ մորաքույրը: Նա ամեն օր լողացնում էր երեխաներին գրեթե եռման ջրով և արևի հետ շրջելով բակում՝ սպասում էր ամուսնուն: Եվ երբ երեկոյան տուն էր գալիս ամուսինը՝ Միհրանը, ուտելիքի կապոցը ձեռքին, Սաֆրազ մորաքույրը օջախը վառում էր ու վրան դնում սև թուջե մի աման կամ ապխտած ձկները թղթով փաթաթելով խորովում էր կրակի մեջ, շուրջը տարածելով սուր ու գրգռող հոտ:
Մայրս միշտ մեզ արգելում էր ուրիշի տանը հաց ուտել, բայց Սաֆրազ մորաքույրը մեզ համար ուրիշ չէր, և ես ու եղբայրս մորիցս ծածուկ խփշտում էինք նրա ճաշերը: Ամուսինը բանակ գնաց ու չվերադարձավ: Սաֆրազ մորաքույրը աշխատանքի անցավ և դարձավ Սոֆիկ (այդպես ավելի հեշտ էր): Նա եռանդով կպավ գործի և դեռ չի պատահել, որ աշխատանքից երբևէ ուշանա կամ բացակայի:
— Մայիս կենեմ դերեկտոր,— հաճախ ասում էր նա: Մայիսը իր փոքր տղան էր, շատ աչքաբաց մի տղա: Մայիսը, իհարկե, «դերեկտոր» չեղավ, բայց գնաց բանակ, վերադարձավ: Բակում մենք հանդիսավոր դիմավորեցինք նրան, ուրախացանք, միայն մայրը չկար: Իրիկնապահին շատ հուզված տուն եկավ Սոֆիկ մորաքույրը: Մայրս դեմը ելավ.
— Քա, տունդ շինվի, ա՛յ կնիկ, էդ ի՞նչ սիրտ ու համբերանք ունես:
Ի՞նչ անեմ, քույրիկ, պետական գործ է:
Հիմա նա թոռներ ունի, տուն-տեղ, բայց էլի պետական գործի վրա է, չի կարողանում տանը նստել:
Ակնարկը լույս տեսնելուց մի քանի շաբաթ առաջ միայն նա թոշակի անցավ: Սկզբում նույնիսկ վշտից հիվանդացավ, հետո՝ կամաց-կամաց վարժվեց:
Իսկ ի՞նչ ասեմ մեր մյուս հարևանի՝ բիթլիսցի Ասանեթի մասին, մեկ էլ հանկարծ ղժժոցով բակ էր մտնում Սրբուհին ու սկսում էր հայհոյելով քարահալած անել իրենց կտրին քուջուջ անող հավերին.
— Անտեր մնաք, հա՛, չեն ասում, որ ֆրոնտավիկի խեղճ, անտեր-անտիրական կնիկ եմ, անտեր մնաք:
Ասանեթը տեղից վեր էր թռչում ու բղավում.
— Հարևանի խավերն են, մեր խավեր քջուջ չե՛նեն, ես ասել եմ, էլի կասեմ, մեր խավեր քջուջ չենեն:
Պատմագիրների, ինչպես նաև գիդերի համար կարևոր չեն այս մարդիկ, նրանք որոնում են մեծ, կարևոր դեպքեր ու դեմքեր, սակայն ինձ համար Կոնդ հասկացողությունը առաջին հերթին այս մարդիկն են, այս հարաբերությունները:
Անշուշտ, որևէ պատմաբան չի հիշատակելու, որ պատերազմի ընթացքում շատ կոնդեցիներ դարձան մանր արհեստավորներ, առևտրականներ:
Ինչ անեին. հայրերն ու եղբայրները կովում էին, իսկ տանը հաց էր պետք: Աղջիկներից շատ-շատերը սովորեցին բուրդ լվալ, գզել, մանել-հյասել: Ցերեկը դասի էին գնում, գիշերը շալ կամ գուլպա-ժակետ էին գործում: Մայրերն աշխատանքից ազատ ժամերին շուկա էին տանում և վաճառում իրենց աղջիկների կեսքուն, կեսարթուն հյուսված երազները: Մեջտեղ եկան փայտե կոշիկներ կարող վարպետներ, արևածաղկի սերմ վաճառողներ, գուշակողներ, ծխախոտ արտադրող տնաբույս վարպետներ:
Մենք ընտանիքով առևտրի մեջ անշնորհք դուրս եկանք (հակառակ, որ մեր պապերի մեջ եղել են խանութ ունեցող առևտրականներ), արհեստի մեջ նույնպես բախտներս չբանեց: Եղբայրս փորձեց կոշիկ կարել և առաջին նմուշը ինձ համար կարեց: Ցախատնից գտանք մի զույգ հին կոշիկ, ներբանները կտրեց, հարմարեցրեց իմ ոտքին և կաշվի փոխարեն կտոր օգտագործելով, ինձ համար բոկոտիկներ կարեց: Առաջին բարձրակրունկ կոշիկը իմ կյանքում: Ես հագա կոշիկներս, վրաս քաշեցի տղամարդու փողկապներից կարված իմ տոնական զգեստը, և փոքր եղբորս հետ իջանք քաղաք: Սակայն դեռ դարի կեսը չհասած՝ իմ բարձրակրունկ կոշիկները պոկվեցին:
… Այդ տարիներին հաճախ մեզ այցի էր գալիս մորս մի ազգականը՝ քեռի Խլոն: Ծեր մարդ էր, գաղթական: Գալիս, նստում էր մեր տան մոտի սալաքարին, ձայն-ծպտան չէր հանում և ժա-մանակ առ ժամանակ խորը հառաչում էր.
— Է՜, է՜, է՜:
Մենք հասկանում էինք, որ քեռի Խլոն սոված է, մի կտոր հաց ու խաշած մի կարտոֆիլ էիհք տալիս: Նա ուտում էր դանդաղ, հետո բեղերն էր շփում և նորից հառաչում էր.
— Է՜, է՜, է՜…
Էլի ի՞նչ էր պետք գաղթական Խլոյին… Չգիտեի:
Եվ այսպես, անցան տարիները: Քաղաքը կառուցվում էր Կոնդի աչքի առջև, սակայն Կոնդը շարունակում էր մնալ ինչպես որ էր մի քանի տասնամյակ առաջ: Միակ մեծ շինությունը, որ կար, մեր դպրոցն էր: Կոնդեցիները կառուցվող քաղաքը դիտում էին վերից և հանդարտ սպասում իրենց հերթին: Սակայն մինչ այդ ծառեր տնկեցին, կոյուղի անցկացրին, վերացրին ընտանի թռչունները, կովերը, խոզերը, թափառական շները: Եվ թիթեղապատվեցին մի ժամանակվա տափակ, հողոտ ու գարնան ամիսներին ծաղկած կտուրները: Կամաց-կամաց մեռավ քաղաքի գրեթե կենտրոնում ապրող մի գյուղ՝ իր սովորույթներով, նիստ ու կացով, բարքերով: Մնացին փողոցներում, բակերում, իրիկնապահին նստելու, անցուդարձողին դիտելու սովորությունը, ծերունիների փոքրիկ հավաքները: Ծնվեց մի նոր արտահայտություն, որ առաջներում չկար.
— Ձեր տունն է՞լ են չափագրել… Մերն էլ: Այս գարնանը քանդելու են: Առաջին մեծ հարվածը Կոնդի ամբողջականությանը հասցրեց տրամվայի գիծը: Նա անցավ ու տիրականորեն քանդեց իր դեմ ելնող ամեն ինչ: Առաջին տրամվայի զնգոցից դղրդացին կավե հին տներն ու խոնարհ ճամփա տվին նրան՝ մետաղե պաղությանը, որ իր հետ քանդման ու կառուցումի շունչ էր բերում: Հետո սկսվեց Հրազդանի գոտու կառուցումների շարքը, հետո Սպանդարյան, Ամիրյան, Սվերդլովի, Պռոշյան փողոցներից կամաց-կամաց Կոնդի լանջերն ի վեր մագլցեցին բնակելի ու վարչական շենքերը:

***

… Արդեն լուրջ սպառնալիք են ներկայացնում ոչ միայն թղթե, նախագծված տները, այլև իրականները:
Մի քանի տարի ևս, և երիտասարդ գիդը օտար զբոսաշրջիկների խումբը կառաջնորդի Կոնդի լայն, լուսավոր փողոցներով, իսկ այդ փողոցներում վեր բարձրացած բազմահարկ տներում ապրող շատ մարդկանց հիշողության մեջ դեռ կապրի մեռած Կոնդի տխուր, բայց սիրելի՜, սիրելի՜ պատկերը:

«Գարուն», 1967, 3

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով