Հաննա Մինա. Սպիտակ Եփենոսը

«Գարուն», 2001, 5

Երեք հոգի էին ինքնաշարժին մէջ.- երկրաչափ մը, ուսուցչուհի մը և նկարիչ մը: Ինքնաշարժը կ’անցնէր օձապտոյտ ճամբու մը վրայէն, որ կը հոսէր ձիթենիներու և նարնջենիներու պարտէզներուն մէջէն:
— Այս բոլոր պարտէզները մէկ ընտանիքի կը պատկանէին,- ըսաւ նկարիչը,- ասիկա Ճապրոյին գիւղն է: Երբ Ճապրոյ կ’ըսես, երջանկութիւն ըսած կ’ըլլաս, մարդիկ անմիջապէս կը հասկնան: Շրջանը բաժնուած էր գիւղերու: Այն ընտանիքը, որ մէկ, կամ երկու գիւղ ունէր, երկրորդ կարգի վրայ կու գար. առաջին կարգի վրայ կու գային անոնք, որոնք երեք և աւելի գիւղեր ունէին: Ձիթենին ամէն ինչ էր, սակայն գահընկեց եղաւ: Այսօր կարգը նարնջենիներուն է: Ձիթենիները արմատախիլ կ’ընեն ու փոխարէնը նարնջենի կը տնկեն: Խնձորենի ալ կը տնկեն:
Ապա կրկին ինքնիրեն ըսաւ. «Պարանոցը սպիտակ է, ուսերուն ինկած մազերը՝ մետաքսաթել հովհար, զարդարուած ձիու պոչ, Մոհամմէտ Ալի Էլ Քեպիրի ձեռքի քշոցը: Մազերը պիտի նկարեմ զեփիւռին հետ ծփացող… Ժայռերուն վրայ կեդրոնացայ դէմքին վրայ, չյաջողեցայ, դէմք նկարելը առանձին արուեստ է: Հռոմի փողոցներուն մէջ, երրորդ կարգի նկարիչ մը, հինգ վայրկեանէն քեզի դիմանկար մը կու տայ: Ես տպաւորապաշտ եմ, անոր համար ալ մարդոց կարեւորութիւն չեմ ընծայեր…»:
— Այո՛, պարոնս, պիստա՛կ… հիմա պիստակ կը ցանեն, իսկ պարտէզները…
«Լա՛ւ… ես ինքզինքիս հետ կը խօսիմ… բաւ է… ի՞նչ կ’ըլլայ եթէ յետնամասի այս նստարանիս վրայ քնանամ, քանի քովս մարդ չկայ և քանի որ ոչ ոք մտիկ կ’ընէ զիս»:
Արուեստագէտը նստարանին անկիւնին կռթնեցաւ և դուրս եկաւ ինքնաշարժէն: Արդէն կը զգար, թէ ինք մէջը չէ, իսկ այժմ, վերջնականապէս դուրս եկաւ, գնաց իր մտածումներուն հետ, իսկ իր երերացող մարմինը մնաց անկիւնը:
Տիկինը անհոգօրէն երկարեց մարմինը, բարձրացուց ձեռքը և հաւաքեց ցրուած մազերը ու տեղաւորեց նստարանի յենակին: Երկրաչափը նայեցաւ հայելիէն, ստուգելու համար թէ արուեստագէտը քնացա՞ծ է արդէն, ապա շարունակեց դիտել ապակիին ընդմէջէն: Լռութիւն տիրեց: Միակ խօսողը ինքնաշարժին մեքենան էր:
Նկարիչը սկսաւ դիտել երկուքը ու բաղդատել անոնց գանկերուն յետնամասերը: Ձանձրոյթ զգաց, զղջաց գալուն համար:
Ինք ժայռերուն վրայ կը նկարէր: Ինքնաշարժը կանգ առաւ, երկրաչափը և տիկինը վար իջան, մօտեցան իրեն ու նայեցան իր պաստառին: Կանգ առաւ, աչքը պտըտցուց տիկնոջ վրայ, տիկինը նկատեց ու ժպտեցաւ:
— Կը նկարե՞ս զիս:
— Չեմ մերժեր:
— Կէս ժամ կու տամ, այս դիրքիս մէջ, ժայռին վրայ:
— Փորձեմ:
— Վերացական բան մը նկարէ, աւելի արագ կը վերջացնես,- միջամտեց երկրաչափը:
— Սակայն, վերացական…
— Ես չէմ դեմ վերացականին,- ըսաւ երկրաչափը,- ես կողմնակից եմ արուեստի անմիջականութեան. բաւ է որ նախագիծը դնես հիմա, օ՛ն…
— Կարևորութիւն մի՛ տար անոր ըսածին,- գոչեց տիկինը,- դիրքս յարմա՞ր է:
— Քիչ մը կողմնակի… ա՛յսպէս… ա՛յո, այսպէս… մի քանի վայրկեան անշարժ կեցէք:
Երկրաչափը զիրենք ձգեց ու սկաւ ժայռերուն վրայ ցատկռտելով հեռանալ: Ծովը վարն էր. զսպուած հռնդիւն մը կ’արձակէր, երբ ալիքները ափ կը նետուէին: Քար մը վերցուց ու նետեց ջուրին մէջ, ուրիշ մը փնտռեց, բայց չգտաւ: Ձեռքերը կապեց կռնակին ետև ու սկսաւ մտածել, «շէնք մը հոս, սիւներու վրայ,… տաս յարկանի պանդոկ մը, արևուն ու հովին դէմ առագաստուած… և դուն ամբողջովին ազատ ես, ուզածիդ պէս նախագծելու զայն… լուսամուտներ… դուռներ… պատշգամներ… ննջարան մը՝ բաղնիքով, կին մը և լուսնի լոյս.. այո՛, ննջարան մը, կին մը և լուսնի լոյս: Եւ՝ այս անծայրածիր կապոյտը»:
Ծիծաղ մը զգաց իր ետին. տիկինն էր: Անոր արծաթեայ ծիծաղը, մետաղեայ լարերուն վրայ դպրտացող մատներ էին:
— Ո՞ւր հասանք,- հարցուց երկրաչափը:
— Ուր որ էինք:
— Ձախողեցանք պարոնս,- ըսաւ նկարիչը: Սատանան ամօթով ձգեց զիս:
— Դիմացի՞ սատանադ:
— Ո՛չ… ուղեղիս մէջինը:
— Զիս սատանա՞յ կը կոչես,- բարկացաւ տիկինը:
— Գեղարուեստական անուանումը կը գործածեմ:
— Տիկինը հրեշտակ մըն է,- ըսաւ նկարիչը,- սակայն վարժ չեմ հրեշտակներ նկարելու, կը ցաւիմ… ձեռքս քարացած է… որոշ դէմքեր դժուար է նկարել… իսկ իր դէմքը…
Տիկինը չլսեց, ցատկեց ժայռին վրայէն, առանց ետև դառնալու: Նկարիչը կարծեց թէ երկրաչափին քով կþերթայ, սակայն ան դարձաւ և ուղղուեցաւ դէպի ուրիշ ժայռ մը: Այնպէս կը վարուէր, կարծես առանձին էր, կարծես ո՛չ երկրաչափը, ո՛չ ալ նկարիչը գոյութիւն ունէին. երկուքն ալ դադրած էին գոյ ըլլալէ: Կարծես թէ կը փնտռէր իր սեփական գծագրումին, իր սեփական գործուածքին ու կիրքին ծնունդը եղող էակ մը:
— Երթանք ուրեմն,- առաջարկեց երկրաչափը:
— Ո՞ւր,- հարցուց կինը:
— Լեռ, անտառները: Ուրկէ՞ է Քեսապի ճամբան,- հարցուց ան խօսքը ուղղելով նկարչին:
— Այս տեղէն,- ցոյց տուաւ ձեռքով,- գացէք Ֆրըլլօք և Պասիթ ու հանգստացէք «Կանանչ Լեռ»ան մէջ:
— Իսկ ի՞նչ կþըսես մեզի ընկերանալու մասին,- յարեց տիկինը:
Մեղադրա՞նք, գրգռութի՞ւն:
— Այո՛, մեզի հետ եկուր, պէտք է գաս մեզի հետ,- ըսաւ երկրաչափը անտարբերութեամբ,- հոն բաւարար ժամանակ կþունենաս նկարելու և մեր ուղեցոյցը կþըլլաս, առաջնորդը… ըսել կþուզեմ՝ ճամբու ընկերը, ի՞նչ է կարծիքդ:
Նկարիչը հաւաքեց իր եռոտանին, ներկերն ու վրձինները, տեղաւորեց ինքնաշարժին ետևը ու բարձրացաւ ինքնաշարժ, անծանօթ ցանկութեան մը անձնատուր ըլլալով:
Նկարիչը ինքնիրեն ըսաւ. «Երբ բերանները կը լռեն՝ սիրտերը ի՞նչ կþըսեն»: Ապա՝ «Երբ միլիոնի մը բերանները կը լռեն մեծ քաղաքին մէջ և միլիոնի մըն ալ՝ փոքր քաղաքներու մէջ, և միայն անոնց սիրտերը կը խօսին՝ ի՞նչ կþըսեն արդեօք: Եթէ գիտնանք խօսող սիրտերուն ըսածը, ի՜նչ գաղտնիքներ ու գայթակղութիւններ մէջտեղ կը հանենք»:
Տիկինը փոխեց իր նստաձևը: Հագուստին փէշը աւելի բացուեցաւ, բայց շարունակեց կարևորութիւն չընծայել, այլ յամառօրէն կþաշխատէր իր ընկերը դուրս հանել շինծու լռութենէն: Շապիկին կոճակը քակեց ու երևան եկան կաթնագոյն ստինքներուն արմատները, բիւրեղեայ երկու անուշահոտի սրուակներ, իւրաքանչիւրին գագաթին՝ վարդագոյն խալ մը:
Նկարիչը ինքնիրեն ըսաւ.- «Ահա քու Պալքիսդ, Սո՛ղոմոն»,- սակայն Սողոմոնը իր թագաւորական ասան վար չդրաւ, այնքան ինքնավստահ էր, որ բնաւ չմտաբերեց ջրամանի խաղը: Ան ինքզինք կը ճանչնայ, գիտէ՛ թէ Պաքիս իրը պիտի չըլլայ: «Եկաւ առանց Հոպոպի և բնակեցաւ այն պալատին մէջ, որուն տախտակները Լիբանանի մայրիներէն են… օր մը, արշալոյսին, ան պիտի գայ իր տաղաւարը»:
Պիտի գայ ու դուռը թակէ: Ի՞նչպէս կը պատկերացնես թէ ան պիտի գայ, պա՛րոնս: Դուն կը ճանչնաս Շոճին և Նոճին, սև և կարմիր Եփենոսը, սակայն երբեք տեսած չես սպիտակ Եփենոս: Աչքերդ մի՛ գոցեր, որովհետև ճամբան շատ անկիւնադարձեր ունի… փարթամ, դալար, արծաթագոյն-սպիտակ Եփենոսի ծառը երկարած է իր սաթէ մահճակալին վրայ, այնպէս՝ ինչպէս որ վայել է ծառերու թագուհիին: Կը դողայ պատերէն ներս հոսող քու շունչէդ: Ճիւղը կը փոխուի թևի: Սաղարթախիտ թագը՝ գլխու և մազերու. բունը՝ մարմինի, որ ոչ քանդակագործը, ոչ ալ մանուածագործը երազած է:
Կամաց-կամաց, որքան չառաջ գացին ճամբուն վրայ, այնքան բնութիւնը ներծծեց իրենց շինծու հպարտութիւնը:
Օձերն ալ կը փոխեն իրենց շապիկը: Երեքն ալ փոխեցին իրենց շապիկները: Նկարիչը վերադարձաւ խօսքի:
Երկրաչափը ժպտեցաւ անցողակի անեկդոտի մը համար: Տիկինը յայտնաբերեց թէ իր ձախող նկարիչը լուրջ չէ նեղութիւն պատճառելու չափ: Ժպիտը յորդեցաւ ու բաշխուեցաւ առատ հացի նման:
Ինքնաշարժը հասաւ անտառներու սահմանին: Ծառերը երթալով կը խտանան: Ահա՛ անոր բոյրը կը տարածուի և ծովը տեղ մըն է իրենց ձախին: Չի տեսներ, բայց կը հոտուըտայ… և՛ արևը, և՛ հովը, և՛ երկինքին կապոյտը:
— Կամաց քշէ,- գոչեց տիկինը,- ես կը սիրեմ անտառները:
— Այս հարցին մէջ համաձայն ենք,- ըսաւ երկրաչափը, իսկ ուղեցոյցը ծափ տուաւ.- «Հոյակա՛պ, ուրեմն՝ դէպի Ֆրըլլօք* (* Ֆրըլլօք – Քեսապի մօտ անտառ:), այնտեղ են իսկական անտառները: Ծառերը դափնի են, օդը բուրմունք, իսկ թարմութիւնը՝ դրախտային:
— Ես դրախտը չեմ սիրեր,- ըսաւ տիկինը,- ծո՛վ երթանք:
— Ծո՛վ,- ըսաւ երկրաչափը:
— Հիանալի գաղափար է,- ըսաւ առաջնորդը:
Տիկնոջ մազերը կþալեծփային հովէն. յանձնուեցաւ հովու քմահաճ խաղին, թոյլ տուաւ որ ան համբուրէ զինք: Հովը կայտառացաւ և սուրաց դէպի անտառ: Շարժեց եղևնիի կոները, որոնցմէ ճերմակ մարճան թափեցաւ: Ճիւղերը իրարու զարնուեցան և ասեղնատերևները անձրևեցին, որոնք գորգ դարձան թագուհիին համար: Ծառերուն բուներէն խէժը դուրս եկաւ ու բուրեց: Իսկ բացօթեայ թատրոնի պարուհիներէն անհաշիւ խումբեր, թուխ ու հոլանի, կոնանման շարքերով յառաջ եկան, իրար գրկած սիրով, թևերը իրար ագուցած, որպէսզի իրենց կանաչով ամպհովանի մը կազմեն թագուհիին համար:
Առաջնորդը յանկարծ հարց տուաւ.
— Անտառին կանչը լսեցի՞ք, տիկին:
Երկրաչափը հայելիին մէջ նայեցաւ ստուգելու համար որպիսութիւնը առաջնորդին, զոր մոռացած էին ետևի նստարանին վրայ:
Անդորրութեան մէջ, ինչպէս բիւրեղացումի ժամուն, ձայն մը կը բարձրանայ, խռպոտ շշուկ մը, ինչպէս սիրահարներու բարձին վրայ: Անտառը ողջոյն կու տայ իր ծառերուն փսփսուքով:
Տիկինը ետին դարձաւ ծակող նայուածքով մը. «Գրո՞ղ թէ նկարիչ»: Պալքիսը զգաց Սողոմոնի պալատին մարմարներուն պաղութիւնը: Ան թագաւոր է, թագաւորաց թագաւոր, բայց իմաստութեան աստուածն է: Ինչ բանի համար է իմաստութիւնը և յարատև իմաստութիւնը:
Ուղեցոյցը մտածեց. «Ի՞նչ կþըլլայ, եթէ տիկինը իջնէ և ոտաբոպիկ քալէ այս անտառի ասեղներով ծածկուած փուշէ գորգին վրայէն: Կը վախնայ որ զինք ծակծկէ՞, թո՛ղ ծակծկէ, մարմինը կը շնչէ, արիւնը կը մաքրուի, կեանքը կը նորոգուի:
Հոս հոգեկան վերլուծումի մասնագէտ չկայ: Այստեղ բարդոյթները կը լուծուին իրենք իրենց: Անոնք դուրս կու գան, մտնելու համար խոզերու երամակներուն մէջ. մեզմէ կը հեռանան ու կը վերադառնան քաղաքին մառանները, ուր կը հանգչին խոնաւութեան և բորբոսին մէջ»:
«Եւ քանի որ ձեր ուղեցոյցը առանձինն չէ և չþուզեր ձեզ ձգել ու փախչիլ, ուրեմն ի՞նչ կþըլլայ, եթէ իրեն ալ երջանկութիւն մը տաք: Հետս եկէք ճամբորդութեան մը, ուր պիտի հանենք մեր սիրտերուն կեղևները և նետենք կրակին մէջ: Օ՛ն, հետևեցէք ինծի. ձեզ պիտի տանիմ անվերջանալի ճամբորդութեան մը, անվերջանալի անտառի մը մէջէն: Կը սխալինք, ճամբան կը կորսնցնենք, մենք մեր բևեռին շուրջ կը դառնանք, արևը կը շօշափենք ծառերուն միջև եղած բացւածքէ մը, չենք գտներ արևը, իրարմէ չենք զանազաներ չորս ուղղութիւնները, կը կորսուինք… մեր զգացումները կանգ կþառնեն առկախ օձերու զարդարուն երիզներուն դիմաց, գիշերը կը յարձակի մեր վրայ, կը վախնանք: Վախէն կը դողդղանք, վախէն կը մեռնինք, երբ կը լսենք գայլի մը ոռնոցը, կամ առիւծի մը մռնչիւնը: Այս է իմ ուզածս: Վտանգը, վտանգ դիմաւորելը: Մա՛հը, անոր եզրին հասնիլը, ապա՝ ետ կեանքի վերադառնալը: Ա՜հ, տի՛կինս, երբեք մահուան եզրին եղա՞ծ էք ու ետ վերադարձած կեանքի: Եթէ այս անգամ այդպէս պատահի, յաւէտ կը կարօտիք անոր: Իսկ դուն, պա՛րոնս, հինգերորդ յա՞րկ հասար… դեռ Սողոմոնի գաւազանը ձեռքդ է: Կþըսեն թէ Սողոմոն վախցաւ գետնի կենդանիներու ապստամբութենէն և մեռաւ գաւազանին յենած: Քովը մարդ չմտաւ, տեսան զինք ու վախեցան իրմէ, կարծեցին ողջ է, երբ արդէն մեռած էր: «Ե՛ւ կեանքի, ե՛ւ մահուան մէջ վսեմութիւն»: Աստուած վկայ, այդ մէկը հրաշալիք մըն է, իսկ հրաշքը կը հրէ ուրիշ հրաշք մը: Ժխտականին ժխտումը հաստատական կþըլլայ:
Սողոմոնին փառքը փայտոջիլի փառքէն աւելի մեծ չէ: Ան սկսաւ գաւազանը ծակծկել: Գաւազանը ինկաւ և անոր հետ՝ մարմինը: Սողոմոն մեռաւ, մենք ալ պիտի մեռնինք: Կը մնայ մեր ըրածը. Սողոմոնէն՝ իր սաղմոսները, երգ երգոցը, իր տաճարը: Սակայն անոնք պղծած են իր տաճարը, անոր մէջ ծախած են ու գնած… «Այս իմ Հօրս տունն է և դուք աւազակներու որջի վերածեցիք», ըսաւ և վտարեց զիրենք»:
Սիկառէթ մը վառեց, հատ մը տիկնոջ, հատ մըն ալ պարոնին հրամցուց: Կծկտեցաւ անկիւնը ու չխօսեցաւ: Իր ատելութիւնը՝ լուցկիի տուփին՝ աւելի՛ աճեցավ: Բոլոր տեսակի տուփերու նկատմամբ իր ատելութեան զգացումները վերազարթնեցան մէջը: Իր քաղաքը, այդ մեծ քաղաքը, հիմա, իրեն թուեցավ հսկայ տուփ մը, բաժնուած քառակուսիներու և ուղղանկիւն քառանկիւններու: Ասոնք ալ իրենց կարգին բաժնուած էին քառակուսիներու, եռանկիւններու և բոլոր տեսակի երկրաչափական իրար հատող գիծերու և աղեղներու: Իրեն թուեցաւ թէ այս հսկայ տուփը այնքան հնամաշ ու ժանգոտած էր որ անօգուտ էր զայն ներկելը: Անոր հին ներկը կեղծ կը թուէր, գանեցուցիչ, աչք ցաւցնող: Զարմացաւ այդ հին ու նեխած մթնոլորտով քառակուսիներուն և ուղղանկիւններուն մէջ ապրող բնակիչներուն վրայ: Զգաց թէ խուլ պոռչտուք մը կը թռի բերնէն, մէկու մը նման, որուն կուծքին վրայ մղձաւանջ մը նստած է: Ձայնը կը գոչէր,- «Ո՜վ իմ հինցած քաղաքիս բնակիչները, ո՜վ քառակուսիներու, ուղղանկիւններու, եռանկիւններու և բոլոր տեսակի լուցկիի տուփերու բնակիչներ, դո՛ւրս ելէք ձեր տուփերէն, դո՛ւրս ելէք ձեր զանգուլակներէն, ձեր որջերէն… դո՛ւրս ելէք, մերկացէ՛ք և ձեր կուծքերն ու գլուխները արևուն պարզեցէք»:
— Ահա՛ ծովը,- պոռաց երկրաչափը:
Հասան Պասիթ: Առաջնորդը ճամբան ցոյց տուաւ, ու ծովեզրէն անցնելով հասան տնակ մը:
Ամրան սկիզբն էր:
— Ասիկա սրճարանի կը վերածուի ամրան, իսկ ամայի խրճիթ մըն է ձմրան: Ուտելու բան մը կը գտնենք հաւանաբար:
Երկրաչափը և տիկինը մնացին ինքնաշարժին մէջ: Կը զգային թէ իրենց առաջնորդը խղճմտանքով կը կատարէ իր գործը: Զգացին թէ ան խաղէն դուրս հանեց զիրենք ու ինք ալ դուրս մնաց: Անոր յանձնեցին իրենց ղեկերը, սպասեցին անոր նշանին, որ չուշացաւ:
— Եկո՛ւր, պարոնս, և օգնէ ինծի, հոս ամայի է ծովեզրին նման: Վերցուր այս սեղանը և այդ աթոռը, իսկ դուն, տիկինս, առ աւելը, մենք զմեզ կը կարգադրենք, երբ այս սեղաններն ու աթոռները… վերնան մէջտեղէն: Իսկ դուն, սրճարանատէ՛ր, լաւ ծառայող մը եղիր, ապուշ մի՛ ըլլար… հացդ կիսէ և ձուկերդ բաշխէ… կարասներդ ամբողջովին պարապ չեն… բեր մեզի այդ անկիւնը պառկածը, վերցուր անոր ցեխէ կափարիչը… գինի՛ն, տիկին, կը հիննայ միմիայն ցեխէ խցանով կարասներու մէջ: Այս բաներէն աւելի՛ կը հասկնամ քան նկարչութենէն: Գինեպան ըլլալու էի նկարիչի փոխարէն… և,- ո՞վ գիտէ,- թերևս օր մը ըլլամ, մարդոց ուրախութիւն բաշխեմ:
Նստեցան սեղանին շուրջ: Ամէն ինչ իրենցն էր: Ձուկը, հացը և գինին: Անտառը, ծովը և սրճարանը, ծովեզերքը, հովը և արևը… Տիկնո՛ջ կենացը: Պարոնի՛ն կենացը: Մեր նկարիչին կենացը: Ծովուն, անտառին ու գինեպանին կենացը:
— Ես ձեզի հետ քաղաք պիտի չվերադառնամ, հոս պիտի մնամ:
— Քանի՞ օր պիտի մնաս,- հարցուցին:
Գաւաթը պարպեց:
— Կը հարցնէ՞ք: «Ան որ ծնած է Կասպից ծովուն մէջ, իր գերեզմանն ալ Կասպից ծովն է»: Ասիկա թէ իրենց և թէ իմ առասպելս է: Այստեղ երբ հող ունենամ, պիտի կառուցեմ իմ թագաւորութիւնս:
Տիկնոջ արծաթեայ ծիծաղը զնգաց:
— Ուրեմն քու թագաւորութեանդ կենացը:
— Անաւարտ նկարիդ կենացը:
— Կրնաս աւարտել:
— Պիտի չաւարտեմ:
— Ինչո՞ւ,- հարցուց տիկինը:
Նկարիչը ուսերը թօթուեց:
— Որովհետև զբաղած պիտի ըլլայ իր թագաւորութիւնով,- ըսաւ երկրաչափը:
— Այդպէս է…,- պատասխանեց նկարիչը:
— Իսկ ի՞նչ կþըսես, եթէ գամ ու օգնեմ շինարարութեանդ:
— Պայմանաւ որ Սողոմոնի գաւազանը չունենաս ձեռքդ:
— Իսկ ի՞նչ է այդ Սողոմոնի գաւազանին պատմութիւնը,- հետաքրքրուեցաւ տիկինը:
— Այդ մէկը նոր թագաւորութեան պատմութիւններէն մին է:
Խնդացին:
— Մատրուա՛կ, պոռաց նկարիչը,- կարաս մը ևս… չմնա՞ց, գնա՛ աղբիւր ու լեցուր: Գինիի փոխուած ջուրը ամենահամովն է գինիներուն մէջ… այո՛, տիկինս… ջուրը գինիի կը վերածուի և գինին ալ ջուրի: Իմաստութիւն մը, զոր Կալինոս չէր գիտեր, այլ Խայեամ: Բանն իր բանով: «Գոյնին կարմիրը՝ ճակատագրին կարմիրին հետ»… Կþըսեն թէ Օմար Խայեամ երբեք ալ գինի չէ համտեսած… այլ՝ ջուրը գովերգած է… կը կասկածի՞ս: Ինչպէս որ կþուզես… ժպտացող տիկինիս կենացը…, ապա մտածեց, «Իմ թագաւորութիւնս կþունենայ նաև իր ժպտացող տիկինը», նայեցաւ տիկնոջ ու կոպերը վար առաւ, փակեց զանոնք պատկերի մը վրայ, որ բնաւ պիտի չհեռանայ ծովեզրէն:
— Մտիկ ըրէք,- ըսաւ,- օր մը, չծերացած, այս ծովեզերքին վրայ կտոր մը հող պիտի գնեմ: Ուշադրութեամբ պիտի ընտրեմ զայն. բնակավայրերէն հեռու, ծովուն ու անտառին մօտիկ, մանրիկ աւազով, սահուն խճաքարերով, հովին դիմաց, արևուն, լուսնին ու գիշերուան դիմաց: Այդ հողաշերտին վրայ շէնք մը պիտի բարձրացնեմ, փարո՞ս մը ծովեզրին, կþըսէք – թերևս, սակայն, ես պիտի ըլլամ անոր պահակն ու պահպանեալը, ուղեցոյցն ու կորսուած նաւակը: Ձմրան, զայն պիտի վերածեմ կայանի մը, ուր ապաստան պիտի գտնեն ձկնորսները, վտարանդիներն ու բոլոր անոնք, որոնք նաւակները փոթորիկը կը խորտակէ: Ամրան՝ լողաւազան, ուր պիտի մտնեն բոլոր անոնք, որոնց սրտին մէջ արկածախնդրութեան կարօտ կայ: Ձմեռուան հեքիաթներուն ու ամառուան ժպիտներուն համար վարձատրութիւն պիտի չպահանջեմ: Ան որ իր սիրտէն չի խնդար, կը բարկանայ, սիրտը դուրս կը քաշէ իր կուծքէն ու պէտք եղած ատեն կրակին մէջ կը նետէ զայն, պիտի չմտնէ իմ թագաւորութենէս ներս: Միմիայն այս մէկն է որ արժէք ունի… թերևս ներս ընդունիմ տղամարդն ու մերժեմ կինը: Թերևս ընդունիմ կինն ու մերժեմ ամուսինը… ամէն ինչ կախեալ է ներսի ճերմակ կէտէն: Բաղձանքս է մարդիկը երջանիկ տեսնել, չձանձրացնող, համարձակ, փոթորիկէն չահաբեկող. մարդիկ, որոնք չունենան տոպրակներ, որոնց մէջ հակաքեն կեղևները, ոստրէներն ու տուներու բեկորները:
Կþատեմ մակերեսայնութիւնը, հասարակ բաները, օձային նենգութիւնն ու ազնուութիւնը նոյնպէս: Ազնիւները պիտի չընդունիմ. անոնցմէ ամենէն աւելի կը վախնամ:
Տունէս դուրս պիտի մնամ նաև անոնք, որոնք կը վախնան շնաձուկերէն ու ցամաքի գայլերէն: Գուցէ շնաձուկերն ու գայլերը գան և յարձակին տանս վրայ ու ներս մտնեն, սակայն մենք պիտի կռուինք անոնց հետ, մինչև որ զիրենք բնաջնջենք, կամ ալ դուրս վտարենք… ես ամէն ինչի, կամ ամէն մարդու ապահովութիւն չեմ տար, սակայն փորձառութիւններն են փորձաքարը, որմէ ետք պարիսպներէն վար կը նետուին բոլոր անոնք, որոնք ներս սողոսկած էին պճնաւոր հագուստներով:
Ցերեկը պիտի աշխատինք: Տղամարդիկ ջուր և ուտելիք պիտի ապահովեն, այծեամներ և կէտ ձուկեր պիտի որսան: Կիներն ալ պիտի մասնակցին տղամարդոց աշխատանքին, ուրախութիւն և կորով պիտի առթեն: Երեխաները աւազին վրայ պիտի խաղան ու ծովուն եզերքը իրարու վրայ ջուր պիտի սրսկեն:
— Մատռուակ, երրորդ կարաս մը… բոլոր մատռուակները, երգիչներն ու ուրախութիւն կերտողները տեղ պիտի ունենան մօտս: Գիշերները երկա՜ր պիտի նստինք կրակին բոցերուն շուրջ: Մեր խարոյկները դալար փայտերով պիտի չբոցավառենք, անոնց մէջ պիտի չնետենք ճեղքրտուած կեղևները ծերացած իւքալիբթիաի և չորացած բուները մեռած ծառերուն, որոնք կը կարծուի թէ դեռ կþապրին: Մենք մեր կիներուն պիտի չմօտենանք «Սրբազան Հորթին» անունով, այլ սրբազան սիրոյ անունով: Ան, որ գիշերը իր սիրեցեալին պիտի մօտենայ, պէտք է որ ցերեկը արժանացած ըլլայ այդ իրաւունքին, այծեամներ որսալով ու գազաններ հետապնդելով:
Ցերեկները արշաւներ կը կազմակերպենք դէպի լեռներն ու անտառները, իսկ գիշերները, աշխատանքէ, որսէ ու լողալէ ետք, կը սկսի երգն ու պարը: Իմ թագաւորութեանս մարդը կþելլէ ծովէն, կու գալ անտառէն, գուցէ և ինջէ օդէն: Կը բարձրանայ ու աչք մը կը նետէ մեր վրայ… անոր թափանցող աչքերը կը յայտնաբերեն մեր գաղտնիքները: Անկեղծութեան, ճշմարտախօսութեան, սիրոյ, աշխատանքի և քաջութեան հետ ան մեզ կþօրհնէ: Երգեցէ՛ք,- կը գոչէ,- պարեցէք, երջանիկ և զորաւոր եղէք, հաճոյացէք, որովհետև ատոր համար ծնած էք: Վայելեցէք, իմ զաւակներս եղէք և ես ձեզ կը սիրեմ:
Ասկէ ետք կը սկսի երգն ու պարը: Տիեզերքի սիրտէն կը բարձրանայ երգի ու պարի երաժշտութիւնը: Եւ երբ երաժշտութիւնը զուգադիպի լուսինի երևման, ան կը մեղմանայ ի յարգանս լուսինին. պարողներուն ու պարուհիներուն մարմինները կը քարանան, կþանշարժանան անոնց ոտքերն ու թևերը, և ջուրին վրայ ցոլացող առաջին արծաթեայ շողին հետ, անտառէն ու ծովէն կը լսուի անտեսանելի կիթառներու նուագը: Մարմինները կը շարունակեն իրենց գիշերային պարը արտայայտչական շարժումներով, սկիզբը կամաց, ապա, խելայեղ, մինչև որ յոգնին, քրտնին ու իրենց թոյներն ու ցաւերը դուր թափեն: Չորս կողմերը մեծ ուրախութեամբ կը դղրդան:
Ուղեցոյցը լռեց:
— Խենդ թագաւորութիւն պարզապէս, որ միմիայն խենդեր պիտի պարունակէ,- ըսաւ երկրաչափը:
— Դո՛ւն ըսիր, պա՛րոնս, և այդ աւելի լաւ է, պատասխանեց առաջնորդը: Անոր մէջ պիտի չըլլան իմաստուններ, խելացիներ, ոչ ալ «Մեռած Հոգիներ» ու վաճառականներ:
Ապա առաջնորդնին, լռութենէ մը ետք, շարունակեց խօսիլ.- «Բժիշկներու պէտք պիտի չունենանք, որովհետև արևու, հովի, աւազի ու ծովու աղի երկրին մէջ բնաւ հիւանդութիւն չþըլլար, ոչ ալ բժիշկի կարիք կը զգացուի: Թերևս գան բժիշկներ, սակայն, միայն իրենց գործիքներն ու դեղորայքը քաղաքը ձգելէ ետք: Թերևս գան երկրաչափներ, սակայն առանց յարկաբաժիններու նախահաշիւներուն: Ուսուցիչներ՝ սակայն առանց մտածելու ժամը ութին մասին, դասաւանդութեան, ամուսնութեան ու ամսական-ամսականի վրայ դիզելու մասին: Իսկ խելացիները.. ո՛չ, մեր ցաւը, այս Արևելքին մէջ, այն է որ բոլորս ալ խելացի ենք, բոլորս ալ իմաստուն, կէս մեթր երկարութեամբ մօրուքներով, ճիշդ Չինաստանի ծերունիներուն նման: Ան, դուն և ես: Մեր հայրերը, մեծ հայրերը, անոնց մեծ հայրերն ու նախահայրերը, բոլորս, բոլորը խելացի և իմաստուն էին և որքան կþուզեմ իմաստութեան ըսել. «Հեռո՜ւ»: Երբեք խենդեցե՞ր ես, պա՛րոնս… ինչո՞ւ ինծի կը նայիս զարմանքով: Ես չեմ ամբաստաներ, կը հարցնեմ և չեմ ամբաստաներ… իմ տետրերուս մէջ ոչ ամբաստանութիւն կայ, ոչ քարոզ:
Հայրս՝ հօրմէս ու հօրմէս, մայրս՝ մօրմէս ու մօրմէս ինծի քարոզներ փոխանցեցին և ամբաստանութիւններ հասցուցին: Դանակը ինծի տուր, պա՛րոն: Մի՛ վախնար, իմ երակներէս արիւն չþելլեր, անոնց մէջ միայն քարոզ կայ: Պատէ-պատ քալէ ու ըսէ. «Աստուած պահպանէ մեզ», «Որու որ բարիք ըրիր, անոր չարութենէն զգուշացիր», «Գոհունակութիւնը անմահ գանձ մըն է», «Աշխարհը չարչարանքի տուն մըն է», «Աչքը չի կրնար դիմադրել ասեղին», «Մայրս առնողին հօրեղբայր կը կոչեմ», «Ցած գետինները կը խմեն իրենց և այլոց ջուրերը* (* Արաբական ասացուածքներ:), ա՛յս է արիւն իմ… Իմ աչքերուս մէջ սև ու ճերմկուց կայ միայն դուրսէն, ներսէն՝ ամբաստանութիւններ և վախ՝ ամբաստանութիւններէ: Եթէ խօսիմ, եթէ լռեմ, կþամբաստանեմ: Եթէ նայիմ՝ կþամբաստանեմ, և եթէ աչքերս փակեմ՝ կþամբաստանեմ: Ամբաստանութիւնը կախաղանի չուանի օղակը եղած է, որ մեր վիզերուն կþանցնենք փողկապներու փոխարէն: Կը քալենք վախէն անդամալուծուած: մեզ հաւու պէս ընտանի կենդանի դարձուցած են պա՛րոնս, և երբեք նպատակ չունիմ ուրիշ հաւնոց մը բանալու: Խելացիները, իմաստունները, ազնիւները, «մեռած հոգիներու» վաճառականներն ու ամէն տեսակի վատ որդիները պիտի չմտնեն իմ այս հողս… Թող հոն մնան, իրենց դրախտին մէջ: Ես դժոխք մը պիտի շինեմ, Բանին մէջ՝ Բանը կը մարի և դժոխքին մէջ ալ կը վերջանայ դժոխքին առասպելը… Ո՜վ մատռուակ, նորէն բարչեր բեր, և ո՜վ տիկին, դարձեալ մատդ ջուրին մէջ դիր:
Երկրաչափը ոտքի ելաւ սեղանէն ու քալեց, իսկ տիկինը նստաց մնաց: Ուղեցոյցը լռեց: Ա՛լ բան չմնաց ըսելու: Բալմիրի թագաւորութիւնը կին մը կառուցեց: Զաննուպիան կին էր և անոր աշխարհին մէջ այր մը կար. արդեօք ինչի՞ նման էր անոր այրը, տիկի՛ն: Կը մտածե՞ս… ծովուն դիմաց չեն մտածեր: Հեռաւորութիւններու հետ կþըլլան, ուրեմն դո՛ւն ալ գնա:
Ահա Սողոմոնը ելաւ հովին հրահանգելու, իսկ Պալքիս զինք կը դիտէ: Հիմա, ան ալ պիտի ելլէ ու ետևէն երթայ: Ծաղկախտէն ծակ-ծակ եղած ծովեզերքէն քալելով պիտի երթան, մինչև որ ափերնին դնեն Կասիոս լերան վրայ, իսկ դուն, կը մնաս մինակ, անոնք քեզի պէտք չունին: Խելացիները խենդի պէտք չունին: Առաքելութիւնը աւարտած է, իսկ քու թագաւորութիւնդ, ով խե՛նդ, տակաւին միայն երևակայութիւն է: Հովը կը տանի իղձերդ: Ամառուան կարասներուն վրայ աշնան ծարաւը նստած է: Այստե՛ղ պիտի մնաս, անէծքի պէս, թափառող հոգիի պէս, անտառին ու ծովուն մինչև, որ ո՛չ հոն է, ո՛չ ալ հոս:
Ելի՛ր, տիկին, քեզի կþըսեմ, ելի՛ր. ճակատագրուած է որ մարդու որդին մինակ մնայ, սակայն երբ իր փառքին մէջ վերստին գայ, անոր հետ բազմութիւններ պիտի ըլլան: Մնաք բարով, թերևս ալ բազմութիւններ պիտի ըլլան: Մնաք բարով, թերևս ալ չհանդիպինք իրարու, սակայն այսուամենայնիւ, պիտի չբաժնուինք ալ իրարմէ: Ո՛ւր որ ալ ըլլաս, ջուրին, կրակին, հողին թէ օդին մէջ, հոն պիտի ըլլամ ես ալ, իսկ հիմա, գնա՛: Սողոմոնի պատմութեան մէջ Հոպոպը դուրս կու գայ բիւրեղեայ պալատէն, ջուր փնտռելու համար, որպէսզի ծարաւներու կարաւանը առաջնորդէ դէպի հոն: Հոպոպը իր առաքելութիւնը գիտէ: Առանց Սողոմոնի հրահանգին, գիտէ: Առանց Պալքիսի հրահանգին՝ հոն պիտի երթայ: Իսկ եթէ վար իյնայ գիշատիչ թռչունի մը կտցահարումէն՝ անոր ժառանգորդները երբեք օդը պիտի չձգեն գիշատիչներուն:
Կինը անցաւ առանց ետ նայելու: Կը վախնայ ետ նայելէ: Տասը պատուիրանները կþարգիլեն որ ետ նայի… իսկ տնակին մէջէն մատռուակը կանչեց.
— Հրաշք է, պարո՛ն, հրա՛շք. կարասներս ցօղ կը բուրեն, փայտերս մուշկի վերածուած են, իսկ խրճիթս՝ լուսաւոր է առանց լապտերներու:
— Պատմէ՛, ինչ պատահեցաւ,- ըսաւ առաջնորդը,- մեզմէ վերջ եկողներուն պատմէ թէ մենք այստեղ էինք արթուն ձուկերու նման և ոչ թե քնացած՝ քարայրի բնակիչներուն պէս: Ըսէ՛, որ Սողոմոնը, Պալքիսը և իրենց առաջնորդը քովդ եկան: Քու կերակուրներէդ կերան, քու կարասներէդ խմեցին և իւրաքանչիւրը՝ գնաց իր ճամբով:
Մատռուակը հաւաքեց իր թասերը ու գնաց:
Առաջնորդը ելաւ ու յենեցաւ դրան: Իր դիմաց, ծովեզերքին վրայ, երկու հոգիներ կը քալէին, երկրաչափը և տիկինը: Անոնց դիմաց Կասիոս լեռն էր. անոնց ետին՝ տնակը: Ծովը անոնց ձախին էր ու անտառը անոնց աջին: Օդին մէջ՝ թռչուններ. կապոյտ երկինք, ու արև, ու հով ու հովէն ծածանող թաշկինակ մը:
Երկրաչափը կանգ առաւ: Կարծես յիշեց որ բաժանման պահուն պէտք էր որ բան մը ըսէր: Կէս գանգատող և կէս արհամարհական ձայնով մը գոչեց. «Եթէ նոր թագաւորութիւն մը կարենաս կառուցանել՝ պատերը սեմենթով շինէ, շնաձուկերը, սիրելի՛ս, մեր ջուրերուն մէջ երևցած են…»:
Առաջնորդը, իր ափերը փողի վերածած, պատասխանեց.
— Այդպէս պիտի ընեմ, պարոնս, ոչ թէ սեմենթով պիտի պարսպեմ զայն, այլ մարդոցմով: Հիլալ ցեղախումբի պատմութեան մէջ կþըսուի թէ Զենաթի Խալիֆան քարերով պարիսպ շինեց, բայց անօգուտ, և երբ գրաւուեցաւ իր թագաւորութիւնը, ան իր սաատա աղջկան այսպէս ըսաւ. «Տան մը պարիսպը տան մարդիկն են միայն»… իսկ եթէ շնաձուկեր երևցած են, կը կորսուին. նոյն ջուրերը որոնք բերին զիրենք, այդպէս ալ ետ կը տանին, նաւու մը պէս:
Կինը կեցաւ, ետ դարձաւ… առաջնորդը դրան մօտ էր, շապիկը բաց, մազերը հովին, ոտքերը իրարմէ հեռու, ձեռքերը մէջքին… հիմա, բարձրահասակ կը թուէր, ուժեղ, ասպարէզ կարդացող, կարծես առասպելական այն մարդն էր թագաւորութեան, որուն մասին խօսած էր:
Ժպտեցաւ իրեն, ձեռքով նշան ըրաւ, ծովէն ափ մը փրփուր առաւ ու իր կողմը ուղարկեց ծովուն հետ… և փրփուրին հետ, այս բառերը.
— Յիշէ զիս, պարոն, երբ օր մը գամ քու թագաւորութիւնդ:
Իսկ ինք բարձրաձայն պատասխանեց, դիտմամբ բարձրացուց ձայնը, որ զինք լաւ լսէ, որպէսզի բոլոր իր շուրջ գտնուողները լաւ լսեն, ծովը, անտառը և Ամանոս լեռը:
— Ճշմարիտ կþըսեմ, որ դուն անոր մէջ պիտի ըլլաս: Իրականութեան մէջ՝ դուն հիմակուընէ և մինչև յաւիտեան հոն ես:

Արաբերենից թարգմանեց Յակոբ Միքայէլեանը

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով