Կարլեն Մատինյան. Թոմաս Բերնհարդը և աբսուրդի գրականության ավանդույթները

«Գարուն», 2001, 11

XX դարը ավստրիական գրականության համար բացառիկ էր:
Դարասկզբին իրենց լավագույն գործերն ստեղծեցին Կաֆկան, Րիլկեն, Ստեֆան Ցվայգը, ավելի ուշ՝ Մուզիլը, Վերֆելը, Բրոխը և, վերջապես, դարի երկրորդ կեսը նշանավորվեց Բախմանի, Բերնհարդի և Հանդկեի ստեղծագործություններով: Նշվածներից յուրաքանչյուրը մի առանձին գրական ուղղության է դավանում և ստեղծագործական ուրույն ճանապարհ անցած գրող է, ինքնատիպ անհատականություն: XX դարն սկսվում և ավարտվում է երկու այնպիսի գրողների ստեղծագործությամբ, որոնք ոչ միայն ունեն նույն գրական դավանանքը, այլև անձնական և ստեղծագործական ճակատագրերի՝ աչքի զարնող նմանություն. Ֆրանց Կաֆկա և Թոմաս Բերնհարդ: Եվ եթե Կաֆկան դարասկզբի ոչ միայն ավստրիական, այլև եվրոպական գրականության խոշորագույն գրողներից մեկն է, ապա Բերնհարդը, բոլոր գերմանալեզու գրականագետների միաձայն կարծիքով, դարավերջի խոշորագույն ավստրիացի գրողն է: Ունենալով հրեական ծագում՝ նրանք երկուսն էլ գրել են գերմաներենով, բայց ներկայացրել ավստրիական գրականությունը: Երիտասարդ տարիքից թե՛ Կաֆկան, թե՛ Բերնհարդը թոքերի ծանր և անբուժելի հիվանդություն են ունեցել: Թիկունքում մշտապես զգալով մահվան շունչը՝ նրանք աշխատել են գրել հնարավորին չափ արագ, հասցնել ստեղծել այն ամենն, ինչ նպատակադրվել էին, ասես մրցավազքի մեջ լինելով մահվան հետ:
Կաֆկան շատ զգայուն է եղել, և հայրն իր չոր ու դաժան բնավորությամբ միշտ ճնշել է նրա կամքը՝ չթաքցնելով իր ատելությունը գրականության հանդեպ: Այդուհանդերձ, նա Կաֆկայի կյանքում եղել է ամենակարևոր մարդըինչպես Կաֆկան է խոստովանում հորն ուղղված իր նամակներից մեկում.«Աշխարհը բաղկացած է միայն ինձնից և քեզնից»1:
Բերնհարդի պապը՝ Յոհաննես Ֆրոյմբիխլերը, որը նրա համար և հայր էր և ամեն ինչ (գրողը մեծացել է առանց ծնողների), չնայած իր ծանր բնավորությանը, խոր և անջնջելի հետք թողեց թոռան և՛ կյանքի և՛ ստեղծագործության վրա: Ինքը լինելով գրող և աշխատելով օրը 20 ժամ, նա դեմ էր, որ Թոմասը գնա իր հետքերով: Մինչդեռ Բերնհարդը նրանից ժառանգեց ոչ միայն մեծ սերը դեպի գրականությունը, այլև նրա ֆանտաստիկ աշխատասիրությունը: Ամեն օր՝ տարին տասներկու ամիս, Բերնհարդն աշխատում էր առավոտյան ժամը 4-ից առնվազն մինչև կեսգիշեր՝ առանց հանգստի:
Բերնհարդը, ինչպես և Կաֆկան, թեև ուներ ընկերների մի նեղ շրջան, ներքուստ նույնպես մեկուսացված էր արտաքին աշխարհից և իր ողջ հասուն կյանքն ապրեց ողբերգական աստիճանի հասնող միայնակության մեջ: Եվ, վերջապես, Բերնհարդը, ինչպես և Կաֆկան, մահացավ թոքերի բուժման առողջարանում:
Ծնվել է Հոլանդիայում, 1931թ. ուր մայրը ապաստան էր գտել:
Դեռ պատանի տարիներից Բերնհարդը աշխատանքի է անցնում Զալցբուրգի մի խանութպանի մոտ՝ որպես աշակերտ, և բնակվում այդ նույն խանութի նկուղում՝ պահեստի արկղերի և պարկերի հարևանությամբ:
Ետպատերազմյան դժվարին տարիներին այդ նկուղը դարձել էր հավաքատեղի անտուն մնացած կամ քրեական աշխարհի մարդկանց համար: Ցուրտ ու խոնավ նկուղը դառնում է պատանի Բերնհարդի թոքերի ծանր հիվանդության պատճառը, և շուտով մահամերձ վիճակում նա հայտնվում է հիվանդանոցում: Այդ նույն օրերին, երբ նա պայքարում էր մահվան դեմ, նույն հիվանդանոցում մահանում է պապը: Զարմանալի զուգադիպությամբ ուղիղ 40 տարի անց նույն ամսին և նույն օրը՝ 1989թ փետրվարի 12-ին մահանում է ինքը՝ Թոմաս Բերնհարդը:
Պապի մահից հետո դեռ տակավին պատանի Թոմասը մնում է մեն-մենակ «այս մեծ աշխարհում, անհույս ազատության մեջ»: 1951 թվականին, երբ նրա առողջականը կրկին կտրուկ վատանում է, և նա հայտնվում է թոքերի դիսպանսերում, Բերնհարդը իր խոստովանությամբ սկսում է գրել իբր «պարապությունից». «Իմ աչքերի առաջ,- գրում է նա «Երեք օր» գրքում,- միշտ նույն լեռն էր, նույն տեսարանը, և այնպիսի տպավորություն էր, կարծես ես գիշեր ու ցերեկ, ամառ թե ձմեռ դրսում եմ՝ փայտե թախտին պառկած և կոշտ վերմակով ծածկված: Եվ քանի որ անընդունակ էի շարժվել և անհնար էր անընդհատ նայել նույն տեսարանին և ոչինչ չանել, սկսեցի գրել»2:
Տարիների ընթացքում Բերնհարդը գրում է ինքնակենսագրական բնույթի հինգ գիրք, որոնք լույս են տեսնում 1975-1982 թվականներին. «Առիթը», «Նկուղը», «Շունչը», «Ցուրտը» և «Երեխան»: Հետաքրքիր է, որ այս վերջին գրքի վրա, որը, ըստ գաղափարի, պետք է լիներ առաջինը, հեղինակը ամենից շատ է աշխատել՝ համարելով իր մանկությունը կյանքի ամենադժվար, բայց և ամենահետաքրքիր և ամենակարևոր շրջանը: Առաջին հայացքից աննշան թվացող կյանքի դեպքերը և դրվագները, աստիճանաբար միավորվելով, վերջում ստեղծում են մի մռայլ խճանկար, որը շատ ազդեցիկ և տպավորիչ կերպով ներկայացնում է այն դաժան, ճնշող, թշնամական միջավայրը, որում ձևավորվեց Բերնհարդ անհատը և գրողը:
Այս առումով Բերնհարդի ինքնակենսագրական գրքերը շատ են հիշեցնում Կաֆկայի «Օրագրերը»: Յուրաքանչյուր գրողի օրագիր՝ հեղինակի հանդիպումն է ինքն իր հետ. բարձրաձայն մտորումները, հոգու խորքում թաքնված, բայց մշտապես հուզող հարցերին «առերեսվել» համարձակությունը: Կաֆկան շեշտը դնում է ոչ թե ֆիզիկական, այլ առաջին հերթին հոգեկան տառապանքների և տվայտանքների վրա, խոստովանելով, որ իր հոգին տանջում է ինչ-որ անհասկանալի մշտական անհանգստություն: Նույնը Բերնհարդի մոտ է, միայն այն տարբերությամբ, որ վերջինս գիտի իր հոգեկան տանջանքների և անհանգստության պատճառները: Բերնհարդը, ինչպես և Կաֆկան, միշտ ձգտել է միայնակության և միաժամանակ վախեցել միայնակությունից: Այն, ինչ հանդիպում ենք Բերնհարդի «Շունչը» ինքնակենսագրական գրքում, ամբողջապես համահունչ է Կաֆկայի «Օրագրերում» տեղ գտած մտքերին, որոնք նա շատ հստակ արտահայտել է նաև 1922թ. դեկտեմբերին Մաքս Բրոդին ուղղված իր նամակում. «Վախը բացարձակ միայնակության հանդեպ և միևնույն ժամանակ այդ միայնակության անհագ ծարավի վախը՝ այդ երկու հակադիր վախի տեսակները ինձ ներսից կարծես կտրատում են»3:
Այս միայնակության ձգտումով է թերևս բացատրվում այն փաստը, որ Կաֆկան, երկու անգամ նշանված լինելով, այնուամենայնիվ այդպես էլ չամուսնացավ: Օրինաչափ է նաև, որ Թոմաս Բերնհարդը, որը վարում էր մենակյացի ասկետիկ կյանք, անգամ չմտածեց ամուսնության մասին:
Միայնակությունը, հուսալքվածությունը, վախը, տագնապը, մահը՝ ահա այն հիմնահարցերը, որոնք հուզել են թե՛ Կաֆկային, թե՛ Բերնհարդին և թե՛ աբսուրդի գրականության այնպիսի մեծ վարպետների, ինչպիսիք են Սարտրը, Քամյուն, Իոնեսկոն, Բեկետը: Հենց այդ հիմնահարցերն են ընկած նրանց ստեղծագործությունների հիմքում՝ յուրաքանչյուրի մոտ ստանալով սեփական մեկնաբանություն և գրոտեսկի միջոցով հասցվելով աբսուրդի:
Բերնհարդի դեպքում դա իր արտացոլումն է գտել առաջին հերթին 1963-69թթ. գրված վեպերում. «Սառնամանիք», «Խելագարությունը», «Կրահանքը»: Ավելի ուշ՝ 1970-81թթ. գրված պիեսներում՝ «Տոն Բորիսի համար», «Տգետը և խելագարը», «Սովորության ուժը», «Որսորդական ընկերակցություն», «Մինետտի», «Իմմանուիլ Քանտ», «Աշխարհի բարենորոգողը»:
Իր վեպերը Բերնհարդը շարադրում է առաջին դեմքով, սակայն պատմողը ինքն իր հերթին հիմնվում է մի երրորդ անձի պատմածի վրա: Դեռևս իր ստեղծագործական ուղու սկզբում ընտրելով այս կոմպոզիցիոն ձևը և ինքնատիպ լեզվաոճական սկզբունքները՝ հեղինակը հավատարիմ է մնում դրանց մինչև կյանքի վերջը:
Բերնհարդի գրած առաջին իսկ վեպը՝ «Սառնամանիքը», նրան մեծ համբավ է բերում և հաստատում գրողի մուտքը «մեծ» գրականություն: Վեպը շատ անսովոր է թե՛ իր կառուցվածքի և թե՛ սյուժեի առումով: Գործողությունը տեղի է ունենում ավստրիական մի փոքրիկ լեռնային բնակավայրում, ուր բժիշկ Շտրաուխը գործուղել է մի ուսանողի, որպեսզի վերջինս, որպես պրակտիկա, ծանոթանա այդտեղ ապրող բժշկի եղբոր՝ նկարիչ Շտրաուխի կյանքին և առողջական վիճակին, քանի որ քսան տարի է, ինչ լուր չունի եղբորից: Նկարիչը, որ հոգեկան խանգարում ունի, արդեն երկար տարիներ չի նկարում: Նրա աշխարհը փակ և մեկուսացված աշխարհ է: Ժամանակին նկարիչ Շտրաուխը շրջագայել է աշխարհով, եղել խոշորագույն մայրաքաղաքներում, բազմաթիվ ծանոթություններ հաստատել: Իսկ այժմ քսան տարուց ավելի է, որ շրջում է լեռներով և մոտակա անտառներով՝ երբեմն իջնելով հարթավայր՝ լրագրեր ձեռք բերելու նպատակով: Հեղինակը նշում է, որ բնակավայրում ապրող մարդկանց մեծ մասը ընդհանրապես իրենց կյանքի ընթացքում այդ դաշտավայրից դուրս չեն գնացել:
Հավատալով, որ երիտասարդ ուսանողը եկել է այստեղ պարզապես որպես հանգստավայր՝ Շտրաուխը զարմանալիորեն արագ է մտերմանում նրա հետ: Իր լեռնային տնակում երկար տարիներ մեն-մենակ ապրելով՝ նա ծարավի է մարդկային շփման: Սակայն Շտրաուխին անհրաժեշտ է ոչ այնքան զրուցակից և առավել ևս՝ ցավակից, այլ մի ունկնդիր, որը համբերատար կլսի նրա մտքում և հոգում տարիների ընթացքում կուտակվածը: Եվ ահա, հանց ժայթքած հրաբուխ, Շտրաուխի խոսքերի, անջատ մտքերի, ֆանտաստիկ դիտարկումների մի անողոք «գիտակցության հոսք» (հիշենք Ֆոլկներին և Ջոյսին) մղվում է դեպի երիտասարդ և անփորձ պրակտիկանտը: Վերջինս իր հերթին աշխատում է այդ ամենը հիշել կամ գրառել՝ հետագայում որպես կատարած աշխատանքների մասին հաշվետվություն ներկայացնելու նպատակով: Երիտասարդն ինքն է ուզում հասկանալ, ո՞րն է պատճառը Շտրաուխի ինքնամեկուսացման: Վերջինս խոստովանում է, որ դա վախն է. վախը մարդկային ամբոխից, առաջընթացից, որն աշխարհին միայն չարիք է բերում: Մեկ այլ գաղափար, որով համակված է նա, մահվան գաղափարն է:
Շտրաուխը համոզված է, որ ով էլ լինես, տանուլ ես տալու կտաս կյանքը. դա կանխորոշված է մարդու՝ աշխարհ գալու պահից առաջ: Նկարիչը ոչ մի վայրկյան չի կասկածում, որ քաղաքները մեծ գերեզմանոցներ են, գյուղերը՝ փոքր, իսկ մարդու կյանքը սոսկ մահվան պատրաստվելու վարժանք է: Ողբերգություն գոյություն չունի, քանի որ մահվան մտքի կողքին ամեն ինչ ծիծաղելի է դառնում: Իր հերոսի շուրթերով ասված այս միտքը Բերնհարդը ինքն արտահայտեց 1967 թ., երբ նրան էին հանձնում Ավստրիայի բարձրագույն պետական մրցանակը: Ի զարմանս բոլորի՝ շնորհակալական խոսքի փոխարեն Բերնհարդը քննադատեց Ավստրիան՝ որպես Եվրոպայի ռիդիմենտ: Իր խոսքը նա եզրափակեց ասելով, որ ոչ ոքի և ոչինչ կարիք չկա փառաբանել, ինչպես նաև ոչ ոքի և ոչինչ պետք չէ քննադատել կամ անիծել, քանզի ամենը ծիծաղելի է, երբ մտածում ես մահվան մասին:
Բերնհարդի ստեղծագործությանը շատ է բնորոշ այլաբանությունը: Դա աչքի է զարնում նրա պատմվածքներում և առանձնապես «Խելագարություն» վեպում, որն ամեն ինչով հիշեցնում է Կաֆկայի «Նամակ կայսրին» ստեղծագործությունը: Առաջին հերթին այն պատճառով, որ դրա հիմքում ընկած է Կաֆկային այդքան հոգեհարազատ երազի մոտիվը:
Բերնհարդի վեպի հերոսը նմանեցնում է իր կյանքը մի երկար միջանցքի, որը տանում է դեպի մի ինչ-որ ընդունարան, ուր գնացողն ակնկալում է, որ իրեն անպատճառ կընդունեն: Սակայն պարզվում է, որ դա հնարավոր չէ, քանի որ այդ միջանցքը վերջ չունի:
Բերնհարդի ստեղծագործությանը բնորոշ է փակ տարածության մոտիվը, որն առկա էր արդեն Կաֆկայի, Քամյուի, Բեկետի գործերում, ինչպես արձակում, այնպես էլ դրամատիկ աշխատանքներում: Եթե մի կողմ դնենք բերնհարդյան տեխնիկայի որոշ առանձնահատկություններ, որոնք ինչ-որ չափով տարբերվում են աբսուրդի գրականության մյուս գործերից, ապա կարելի է տեսնել հետևյալ կարևոր ընդհանրությունը. Կաֆկայի և Բերնհարդի գործերում գործող անձիք հաճախ գտնվում են ոչ միայն ֆիզիկական մեկուսացման մեջ, ինչպես, օրինակ, Կաֆկայի պատմվածքներում, կամ «Դղյակ» վեպում կամ էլ Բերնհարդի վերոհիշյալ պիեսներում, այլև հոգևոր, «ներքին» մեկուսացման մեջ: Այսպես, պատանի Կարլ Ռոսմանը Կաֆկայի «Ամերիկա»-ում մեծ քաղաքի եռուզեռի մեջ է, սակայն նա իրեն զգում է ինչպես անապատում. կարծես նրան մի անտեսանելի ապակե պատ է բաժանում շրջապատող մարդկանցից: Նույնը անշուշտ վերաբերում է «Դատավարություն» վեպի Կ.-ին: Կաֆկայի հերոսը մշտապես սահմանափակ գործողությունների «լաբիրինթոսում» է: Միջմարդկային իմաստազուրկ հարաբերությունները անփոփոխ առօրյայում վերաճում են գրոտեսկային, ֆանտաստիկ պատկերների:
Անհատի անհուսալի միայնակությունը, մարդկային հաղորդակցության հիմնահարցերը առկա են արդեն Կաֆկայի նախորդներից մեկի՝ տաղանդավոր ավստրիացի գրող Հոֆմանսթալի ստեղծագործության մեջ: Խոսելով մարդու ողբերգական միայնակության և մահի հանդեպ կյանքի անիմաստության մասին՝ Հոֆմանսթալն առաջ է քաշում երեք “T” տառերի անխզելի միասնության թեզը՝ Trauer, Traum, Tod՝ ողբ, երազ, մահ: Սա է, ըստ հեղինակի, կյանքի ընթացքը և վախճանը:
Մարդկային գոյի անիմաստությունն առավել տպավորիչ է ներկայացված Կաֆկայի «Պրոմեթևս» նովելում: Անտիկ շրջանից եկող դիցաբանական այս թեման, որը մեծ ոգեշնչությամբ ընդունեց անգլիացի մեծատաղանդ ռոմանտիկ բանաստեղծ Շելլին, հանկարծ անսպասելի մեկնություն գտավ. Պրոմեթևսի մասին մոռացել են աստվածները, քանի որ անցել են հազարավոր տարիներ, հոգնել են նրանից, հոգնել են նաև արծիվները, սպիացել է վերքը: Ավանդությունը փորձում է բացատրել անբացատրելին: Ըստ Կաֆկայի, Պրոմեթևսի ողբերգությունն անբացատրելի է և այդ պատճառով՝ անիմաստ: Այս նովելի արձագանքը ակնհայտ է Քամյուի «Սիզիփոսի առասպելը. էսսէ աբսուրդի մասին» գործում, ինչպես նաև Բերնհարդի «Սովորության ուժը» պիեսում:
Անհատի կողմից կյանքն իմաստավորելու ապարդյուն և անհույս ճիգերը, ինչպես նաև նրա «օտարացման» հիմնախնդիրը Կաֆկան, Բերնհարդը և ավստրիացի ժամանակակից մի շարք գրողներ (Վոլֆգանգ Բաուեր, Ֆելիքս Միթերեր, Էրնստ Յանդլ) միահյուսում են «կոլեկտիվ մեղքի» գաղափարի հետ: Այն մեղքի, որն իր վրա է կրում յուրաքանչյուր մարդ, անկախ իր վարքից և ապրելաձևից, քանի որ այն կտակված է մարդուն դեռ դարերի խորքից: Աստվածաշնչյան առաջին մեղքը անեծքի կնիք է ողջ մարդկության վրա: Այստեղից էլ բխում է, որ իմաստ չունի փնտրել առանձին անհատի մեղքը, քանզի այն կորցնում է իր օբյեկտիվ հիմքը: Սա է Կաֆկայի և Բերնհարդի փիլիսոփայության հիմքը և էությունը: Մարդիկ, որոնք համակերպվում և «ենթարկվում են» այս աշխարհին, իրենց վրա են վերցնում ոչ միայն իրենց, այլև ուրիշների մեղքը՝ համընդհանուր մեղքը: Մեղքի և պատասխանատվության հարցը երկու հեղինակների գործերում էլ ոչ պատմական հարց է, ոչ էլ սոցիալական, այլ ավելի շուտ՝ զուտ բարոյական:
Կաֆկայի անտեսանելի «դատը», անգամ եթե այն ներկայացված է վերացական ձևով, խղճի դատն է: Դանիացի փիլիսոփա Կիերկեգորը գրում էր, որ մարդը կարող է անտեսել հասարակության դատը, սակայն սեփական խղճի դատը անտեսել չի կարող: Այս առումով նա գտնում էր, որ ամեն ոք պետք է փրկի ինքն իրեն և դրանով բավարարվի, այնինչ Կաֆկայի և Բերնհարդի հերոսները չեն կարող փրկել անգամ իրենք իրենց: Մարդն անզոր է մահվան առջև, նրա կամքից ոչինչ չի կախված: Այդ անելանելիության, անխուսափելիության գաղափարն անիմաստ և անհեթեթ է դարձնում մարդու պայքարը դրա դեմ կամ պայքարն ընդհանրապես հանուն որևէ բանի: Դրանով է բացատրվում, որ մարդը աբսուրդի գրականության մեջ անչափ թույլ, փխրուն էակ է: Ըստ Պասկալի՝ մարդն ընդամենը եղեգ է, թեկուզ և մտածող եղեգ, և նրան ոչնչացնելու համար ողջ Տիեզերքի կարիքը չկա, բավական է փչի քամին … Նա գրում է. «Որքան անհեթեթ ենք մենք՝ մեր նմանների մեջ հենարան գտնելու ձգտումով: Նրանք, ովքեր նույնքան չնչին և նույնքան անուժ են, որքան մենք, մեզ չեն օգնի: Իր մահվան ժամին մարդը միայնակ է»: Մեկ այլ տեղ Պասկալն անում է մի դաժան, բայց տպավորիչ համեմատություն. «Պատկերացրե՛ք, որ ձեր բոլորի պատուհանների դիմաց կանգնած են մահվան դատապարտված բազմաթիվ մարդիկ և ամեն օր բոլորի աչքի առաջ սպանում են նրանցից մեկին, և մնացած բոլորը, հասկանալով, որ իրենք արժանանալու են միևնույն ճակատագրին, ողբով ու հուսահատությամբ նայում են միմյանց և սպասում իրենց հերթին: Այսպիսին է մարդկային գոյության պատկերը»4: Նույն միտքը արտահայտում է Բերնհարդի «Աշխարհի բարենորոգողը» պիեսի հերոսը. «Կյանքը պահմտոցի է, երբ մեկը ավելի շուտ, մյուսն ավելի ուշ վազում է դեպի մահը»: Այդ գործընթացում որևէ բան փոխելու փորձը սոսկ ժամանակի վատնում է: Բարենորոգողն այն համոզմունքին է, որ «աշխարհը կեղտաջրով լի մի փոս է. այն պետք է ամբողջապես մաքրել: Բայց երբ ամբողջապես մաքրենք այդ կեղտաջրով լի փոսը, այն լրիվ կդատարկվի և մեզ ուրիշ ոչինչ չի մնա, քան գլխիվայր նետվել այնտեղ»5:
Այս պարագայում Քամյուն գտնում է, որ մարդուն մի երկընտրանք է մնում. որոշել, արժե՞ արդյոք կյանքը, որ մարդ ապրի այն, թե ոչ: «Աբսուրդի գաղափարը,- գրում է նա,- հետապնդում է մեզ ամեն քայլափոխի: Այդ զգացումը անըմբռնելի է իր ողբալի մերկության մեջ … Բանականության տեսանկյունից կարող եմ ասել, որ աբսուրդը մարդու մեջ չէ և ոչ էլ աշխարհում, այլ նրանց համատեղ ներկայության մեջ: Արյունոտ մաթեմատիկայի ներկայությամբ, որը թելադրում է մեր գոյության պայմանները, ոչ մի բարոյականություն, ոչ մի ջանք արդարացված չէ»6:
Մինչև իր կյանքի վերջը նույն համոզմունքին մնաց նաև Թոմաս Բերնհարդը, բայց միաժամանակ իր ստեղծագործության մեջ բարձրացնելով համամարդկային նշանակություն ունեցող հարցեր: Արդեն կյանքի օրոք Բերնհարդն արժանացավ Գերմանիայի և Ավստրիայի բոլոր հնարավոր մրցանակներին, որոնք ընդհանրապես կարելի էր շնորհել գրականության բնագավառում: Շարունակելով Կաֆկայի, Ռիլկեի, Մուզիլի ավանդույթները՝ Բերնհարդը կարողացավ նորովի ներկայացնել աբսուրդի գրականության այսօրվա դեմքը, ցույց տալ նրա հրատապությունը նաև այսօր՝ երրորդ հազարամյակի շեմին:

—————
1 Kafka F., Hochzeitsvorbereitungen auf dem Lande., Frankfurt a.M., 1953, S.212
2 Bernhard Th., Drei Tage, Salzburg, 1971, S.124
3 Kafka F., Briefe, Frankfurt a. M., 1958, S. 414-415
4 Паскаль Б., Мыслы, Москва, 1974, с. 111.
5 Bernhard Th., StՖcke, Bd. 3., Frankfurt a. M., S. 158
6 Ա. Կամյու, Սիզիփոսի առասպելը, «Ապոլլոն», Երևան, 1987, էջ 175-176

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով