Իոն Դրուցե. Մարդու կարոտ

«Գարուն», 1976, 10

Իոն Դրուցեն ամենահայտնի և ամենսիրված գրողներից մեկն է ոչ միայն Մոլդովայում, այլև Սովետական Միությունում: 50-ական թվականների կեսերին տպագրված պատմվածքների առաջին երկու ժողովածուները, այնուհետև 1958-ին ռուսերեն լույս տեսած «Այրու որդի Գեորգին» վիպակը հայտնություն էին ընթերցողի համար:
Հետագա տարիներին Դրուցեն լույս է ընծայել մեկ տասնյակից ավելի ժողովածուներ` պատմվածքներ, վիպակներ, պիեսներ:
Դրուցեն նաև սիրված դրամատուրգ է: Հայ հանդիսատեսը ծանոթ է նրա «Մեր երիտասարդության թռչունները» և «Կասամարե» նուրբ հոգեբանական պիեսներին: Դրուցեն իր ստեղծագործություններում Մոլդովան ու մոլդովացիներին սովետական ընթերցողների առաջ բացահայտում է նույն ուժգնությամբ, ինչ ուժգնությամբ Չինգիգ Այտմատովը` Կիրգիզիան ու իր ժողովրդին:

ՄԱՐԴՈՒ ԿԱՐՈՏ

Ե՛վ տնքում, և՛ ոռնում, և՛ լալիս է բուքը՝ շան նման կծկվելով գետնատան հենց դռների մոտ: Քեռի Յակոբը ուղղում է ուսերին գցված քուրքը, նորից մի քանի կտոր ջախ խցկում վառարանի մեջ:
— Ա՜յ թե գազազել է ձմեռը: Լսո՞ւմ ես:
Բայց ով պիտի լսի, մենակ է նա գետնատանը, գետնատունն էլ է մենակ այս ձյունե հեղեղի մեջ: Սակայն քեռի Յակոբը չի կարող թույլ տալ, որ իր խոսքերը մարեն լռության մեջ և դրա համար ինքն իրեն պատասխանում է.
— Այո՛, սարսափելի ձմեռ է…
Արդեն երկու շաբաթ է, ինչ նա ջախով սնուցում է փոքրիկ վառարանը, երկու շաբաթ է խոսում է ինքն իր հետ, երկու շաբաթ է ականջ է դնում՝ արդյոք մի որևէ ճամփորդ պատահաբար ներս չի՞ մտնի: Բայց միայն բքի ոռնոցն է լսում և ջախի շաղակրատ ճարճատյունը վառարանում: Հետո, շատ ժամանակ անց, առաստաղի գերանի ետևում մկան ճրթճրթոց է լսվում:
«Եվ ի՜նչ կրծելու բան է գտել այդտեղ սատանի ծնունդը: Մկները իրենց համար միշտ էլ ուտելու բան գտնում են…»: Սակայն այդ արարածները, որ կարողանում են միայն խաբել, միշտ էլ զզվելի են եղել նրա համար, և այդ իսկ պատճառով քեռի Յակոբը մի ճյուղ է նետում գետնատան փոքր-ինչ փտած առաստաղին:
— Կորի՛ր, գրողի տարած…
Բայց երբ մուկը լռեց, ափսոսաց, որ վախեցրեց նրան: Հիմա ավելի է ձանձրալի: Կրակը վառարանում կայծեր է արձակում, եռում, որբի նման թշշում է պուտուկը, և փողոցում անդադար ոռնում է բուքը` ինչպես տնից դուրս քշված շան լակոտ: Երբեմն քեռի Յակոբը թողնում է վառարանը, որպեսզի դուրս նայի չմաքրված եգիպտացորենի դեզի մեջ բացված փոքրիկ, ափի չափ պատուհանից: «Գոնե մեկն ու մեկը գողության գար, մարդ մի երկու ժամ զրուցեր հետը…»:
Եվ նորից նստում է վառարանի մոտ դրված իր փոքրիկ աթոռին: Կրակը սկսում է մարմրել: Քեռի Յակոբը երկար ժամանակ ընտրում է ամենաչոր ճյուղերի մի տրցակ և դնում վառարանը: Խռիվը ճթճթում է, ինչպես ճնճղուկների երամ, կրակը, վրդովելով նրա մտքերը, քշում է նրանց հեռու, երեք բլրից և երեք հովտից այն կողմ, դեպի մեծ ու գեղեցիկ գյուղը:
Այնտեղ, այդ գյուղում, մի տուն կա, որ նա է կառուցել, մի շան լակոտ կա, որ հեռվից զգալով նրա գալը, վազում է ընդառաջ, որպեսզի դնչիկով շոյի քուրքի փեշերը, և կա այնտեղ հմտորեն սարքված բռնակով մի դուռ. բան ու գործ չուներ այդ օրը և դրանով զբաղվեց մինչև երեկո:
«Բայց հետաքրքիր է, մերոնք ինչպե՞ս են ապրում այնտեղ»:
Եվ քանի որ վառարանում կրակը նորից սկսեց մարմրել, նա կրկին ջախ խցկեց և հենց որ այն սկսեց ճարճատել, ինչ-որ մի տեղ բոցի թանձրույթում Յակոբը տեսավ յուրայիններին: Կինը` Արտինան, երեխաներին նստեցրել է ընթրիքի: Ընթրում են վառարանի վրա (երբ նա տանը չէ, նրանք միշտ ընթրում են վառարանի վրա. այնտեղ տաք է): Փոքրը` Պետրիկեն, վերցնում է իր համար մի կտոր հաց, քաշվում մի կողմ և, խորասուզվելով դառը մտքերի մեջ, ծնկների վրայից, հավաքում փշրանքները: Արտինան ժպտալով նայում է նրան: Նա հո գիտի բանն ինչումն է: Հետո բարկացնում է.
— Պետրիկե՛, դու այսօր ինձ հե՞տ ես քնելու:
Պետրիկեն, առանց նրա կողմը նայելու, բացասաբար շարժում է գլուխը: Արտինան վիրավորվածի տեսք է ընդունում;
— Դե, եթե այդպե՜ս է, կարող ես հագնվել և գնալ հորդ մոտ…
Պետրիկեն բարձրացնում է իր աշխույժ աչքերը և արդեն պատրաստ է ցած նետվելու վառարանից:
— Իսկ հեռո՞ւ է:
Եվ երբ մայրը սկսում է պատմել նրան, թե ինչքա՜ն ճանապարհներ պետք է անցնի, և երբ ետ է քաշում վարագույրը` ցույց տալով սառցե հաստ ծաղիկներով ասեղնագործված պատուհանները, և երբ լռում է` հնարավարություն տալով նրան լսելու, թե ինչպես է փողոցում ոռնում բուքը, այդ ժամանակ Պետրիկեն անձնատուր է լինում, ավելի մոտ է նստում ուտելիքին և ասում, որ, երևի, այդպես է վիճակված` այս գիշեր էլ պիտի քնի մոր հետ:
Հետո Արտինան կսկսի մանել, իսկ աղջիկը` Վերուցան, կվերցնի իր գրքերը և կկարդա այն մասին, որ թուրքերը նորից կռիվ են սկսել. ինչքա՜ն պատերազմներ են նյութել այդ շանորդիները: Իսկ երբ դուստրը կվերջացնի դասերը, Արտինան նրանց կպատմի, թե ինչպես է ինքը մի անգամ անտառում մոլորվել, երբ դեռ փոքրիկ աղջիկ էր…
«Իսկ նա հորինելու մեջ վարպետ է… Եվ ումի՞ց է այդ բոլորը սովորել»: Երբ ինքը տանն է լինում, Արտինան ամեն տեսակ բաներ է պատմում: Երեխաները լսում են մինչև կեսը և քնում, իսկ ինքը հիացած հարցնում է.
— Հետո ի՞նչ եղավ:
— Է՞հ, հիմարություն է, հնարում եմ…
«Չէ՛, փչելու մեջ նա վարպետ է»,— նրան գովում է քեռի Յակոբը:
Գուցե թալկացած վառարանը, կամ գուցե տան մասին ունեցած մտքերը նրան մի քիչ տաքացրին, և նա արդեն չի լսում ո՛չ բքի ոռնոցը, ո՛չ էլ գերանի ետևում լսվող փաղաքուշ չրթչրթոցը:
Ջախ է դնում էլի, և մտքերը, ինչպես անխոնջ աշխատավոր, դուրս են գալիս նրա տնից և սկսում իջնել այն կածանով, որով շատ անգամ է նա եկել-գնացել: Երեք տնակ շրջանցելով, մտքերը կանգ են առնում Պրոֆիրայի տնակի մոտ: Եվ արդեն տեսնում է մաքուր հավաքած բնակարանը, տեսնում թղթե աղավնին կողքին քնած տղային: Պրոֆիրան ամենաերիտասարդ ու գեղեցիկ այրի կինն է գյուղում: Երիտասարդ ժամանակ նա ընկերություն էր անում իր կնոջ՝ Արտինայի հետ և ամուսնությունից հետո էլ մնաց նրա ընկերուհին: Երբ նրանցից մեկն ու մեկը պլեչինտիներ (կարկանդակի տեսակ) է թխում, բոլորն ուտում են միասին և զբոսանքի էլ են միասին գնում և օր չի լինում, որ նրանք չտեսնվեն:
Քեռի Յակոբը վառարանը լիքը ջախ է լցնում և տեսնում Պրոֆիրային՝ գործելու ճաղերը ձեռքին: Բարեկազմ, կլորերես և երկու սև աչքեր` հորձանուտներ են, ոչ թե աչքեր: Ինչ-որ բան է գործում և կամաց երգում, նա միշտ երգում է, երբ մենակ է տանը: Իսկ նա գեղեցիկ ձայն ունի և շատ երգեր գիտի, հենց որ սկսում է, անմիջապես հիշում ես մինչև արշալույս անքուն մնացած երիտասարդությունդ, Մեծ արջի համաստեղությունը և ճանապարհներ ես հիշում, անցած ու չանցած ճանապարհներ…
Նա երգում է կամաց, հազիվ լսելի ձայնով, իսկ ինչքա՜ն երիտասարդներ են ցրտահարվել նրա դռան մոտ, քանի՜ աղջիկներ են կորցրել այնտեղ իրենց փեսացուներին և քանի՜ տակառ գինի է խմվել այդ սև աչքերի համար…
«Բայց և այնպես ապրի՛ այդ Պրոֆիրան… Ավելի լավ է սառչեն երկու հիմարներ, քան գյուղի ընտիր մասը տառապի: Գեղեցկությունը մեկի համար չէ, այլ բոլորի համար է»:
Պրոֆիրան լույսը մարեց:
Քեռի Յակոբը նորից ջախ է դնում վառարանը, և մտքերը իրենք իրենց գնում են հեռուն: Այգիների միջով, կարճ ճանապարհով, հոգնած քայլում է մի մարդ` իր խնամին է, բրիգադիր Պրիկոկին: Ամբողջ մաղալում ոչ մի շուն չի հաչում նրա վրա, կարծես թե դրանց բոլորին նա իր տանն է մեծացրել: Մտնում է տուն, ընթրում, հետո նստում մահճակալին, ծնկների վրա առնում մի ամբողջ կույտ թղթեր և սկսում հաշվել: Հաշվում է այնքան ժամանակ, մինչև որ ամբողջ գյուղը քնում է: Եվ երբ կինը` Անիկան, սկսում է հայհոյել նրան այն բանի համար, որ նա ամեն երեկոյի ընթացքում այրում է մի լիտր նավթ, Պրիկոկը հարցնում է.
— Լսի՛ր, Անիկա, դու չե՞ս ասի որտեղից ձեռք բերել մի սայլ ևս:
Ամեն երեկո նրան պակասում են ինչ-որ սայլեր, և ամեն երեկո նա անվերջ թերթում է իր թղթերը: Քեռի Յակոբը նրա համար մի կերպ սայլ ճարեց, և այդ օրվանից սկսած Պրիկոկը նրան ձեռքով է բարևում: Ամբողջ բրիգադում միայն նրա հետ է ձեռքով բարևում: Լավ մարդ է և շատ բաներում օգնում է իրեն: Վերցնենք թեկուզ այս պահատնակը: Մի անգամ երեկոյան նա գալիս է Յակոբի մոտ և ասում. «Այդ ի՞նչ է, Յակոբ, ամբողջ ձմեռը դու պետք է պառկես վառարանի վրա և լսես կանանց պատմություննե՞րը, երբ կարող ես աշխօրեր վաստակել»: Եվ դա ճիշտ է` փողոցում ձյուն է, բուք ու բորան, իսկ դու նստիր տաք վառարանի մոտ և հաշվիր` ամեն մի օրվա համար կես աշխօր:
Ուշ գիշերին, երբ գետնատանը ջախը վերջանում է, երբ քնում է ամբողջ գյուղը և նա այլևս տեղ չունի գնալու, երբ փողոցում լռում է բուքը, միայն այդ ժամանակ է քեռի Յակոբը պատրաստվում քնելու: Հին պարկերը փռում է ցածրիկ մահճակալին, որը ինքն է պատրաստել, ծածկվում քուրքով և քնում:
Մի որոշ ժամանակ անց նրան արթնացրեց ցուրտը: Գետնատանը մութ էր, և նորից շեմքի մոտ ոռնում էր բուքը: Քեռի Յակոբը արագ վեր կացավ, շոշափելով սկսեց փնտրել հատակին ընկած քուրքը: Եվ, չնայած գաղափար չուներ, թե ինչքան քնեց, որոշեց այլևս չպառկել: Ուզեց լվացվել, բայց ջուրը սառել էր դույլի մեջ: Ո՛չ ջուր, ո՛չ ջախ և նույնիսկ չգիտի, թե ժամը քանիսն է:
— Ա՛յ քեզ սատանի ձմեռ:
Քուրքը հագավ, դուրս եկավ: Ո՛չ գետին է երևում, ո՛չ երկինք, ո՛չ լուսնյակ, ո՛չ աստղ: Միայն ձյուն է ու ձյուն, և ինչե՜ր ասես չի խաղում քամին այդ ձյան գլխին: Մեկ ձյունակույտ է դարձնում, մեկ վեր հանում սյուներով, մեկ քշում ներքևից փոքրիկ ալիքներով, և թվում է, թե գորշ ոչխարների հոտ է վազում:
— Ա՛յ, սա ձմե՜ռ է…
Խրվելով ձյունակույտերի մեջ, նա շրջանցում է չմաքրված եգիպտացորենի դեզերը, նրանց միջև ընկած փոքրիկ ծածկի տակ դես ու դեն նետում ձյունը, այնտեղից ջախ հանում և, փոքրիկ կտորների վերածելով, դասավորում դրանք: Դժվա՜ր աշխատանք է այդպիսի սաստիկ ցրտի ժամանակ: Քեռի Յակոբը հիշում է երեկվա գիշերը, վառարանի հանգստավետ ճաթճաթոցը, հիշում է բոլոր այն ճանապարհները, որոնցով մտովի թափառել է… Մտածում է այն մասին, որ բոլոր նրանք, ում տեսել է երեկ, այժմ քնած են տաք տներում… և բարկացած թքում է` ի՜նչ հիմարություն… Երեխայի նման նստել է վառարանի մոտ` մտածելով սատանան գիտի, թե ինչի մասին:
Սառած ջախը դժվարությամբ է ջարդվում, իսկ բուքը անընդհատ լցնում է ներքևից և վերևից, և նա արդեն մինչև արմունկները չի զգում ձեռքերի գոյությունը:
Շոշափեց` արդյոք քուրքի վրա բոլո՞ր կոճակներն են կոճկված և հանկարծ նկատեց, որ Արտինայի նոր կարած վերևի կոճակը իր տեղում չէ: «Եվ ինչպես է նա դրանք կարում, որ մյուս օրը ման ես գալիս առանց կոճակի»: Հետո հիշեց, որ իր կինը, բացի նրանից, որ չի կարողանում կոճակներ կարել, միշտ մոռանում է անասուններին ջրել և երբ ծղոտ է տուն տանում, հետքերը դեզից ձգվում են մինչև շեմքը…
«Միայն կարողանում է զանազան տեսակի հիմար բաներ հորինել… Ոչի՜նչ, տուն կգնամ, կսովորեցնեմ, ինչպես պետք է կոճակներ կարել…»:
Հետո, վառարանը վառելով, մտածեց, որ բոլոր կանայք էլ նույնն են, կարծում եք այդ Պրոֆիրան նրանից լա՞վն է: Ասացե՛ք խնդրեմ, ինչո՞ւ նա մարդու չի գնում: Ուրիշ բան, եթե տունը տեր ունենար, թե չէ հասակ է առնում այդ տղան, և մեկը չկա, որ սովորեցնի նրան սապոգ հագնելու ձևը, մեկը չկա, վերանորոգի տանիքը, հենց որ փոթորիկն սկսվում է, ամբողջ բակը ծածկվում է ծղոտով:
— Հասկանալի բան է` կանայք են: Քմահաճույք և դատարկաբանություն…
Երբեմն էլ երգում են…
Մի կերպ վառարանը վառեց, բայց չգիտես ինչու ծուխը լցվեց գետնատունը: Քեռի Յակոբը սկսեց հազալ, աչքերը արցունքակալվեցին և խավարի մեջ արդեն չէր կարողանում գտնել ոչ դուռը, ոչ էլ վառարանը:
— Անմիջապես երևում է, որ Պրիկոկին է շինել: Նրա տանը վառարանը զնգոցով է վառվում, իսկ այստեղ ծխից շնչասպառ ես լինում… Նրա համար ի՜նչ: Բրիգադիր է, աշխատանքային օրերը առաջ են գնում, իսկ ինքը նստում ու սկսում է այդ անտեր թղթերի մեջ սայլ փնտրել…
Եվ ընդհանրապես այդ Պրիկոկին, չնայած խնամի է գալիս, ոչ մի բանում իրեն չի օգնել, դեռ ավելին, միշտ իրեն է ուղարկում այնտեղ, որտեղ ուրիշները հրաժարվում են գնալ… «Միայն կատարյալ հիմարը կարող էր համաձայնվել մեն-մենակ ձմեռել այս անապատում, ինչ-որ մի չնչին կես աշխօրի համար սառչել ու սոված մնալ: Սատանան գիտի, այդ աշխօրի համար մի բան կտա՞ն, թե չէ, և ե՞րբ կտան»:
Թվում էր, թե այն պահից, ինչ նա արթնացել է, արդեն երկու գիշեր էր անցել, իսկ փողոցում դեռ լույս չկա: Այդ ընթացքում քեռի Յակոբը հասցրեց գժտվել ամբողջ գյուղի հետ:
Պարտքերը վերադարձրեց բոլորին, պահանջեց իր փոխ տվածները և բանը վերջացավ նրանով, որ դիմում ներկայացրեց վարչություն` աշխատանքից ազատվելու խնդրանքով: Պրիկոկի մոտ էլ չգնաց: Նախագահը ինքը թող կանչի նրան և հաղորդի, թե բանը ինչումն է:
Դրա հետ հաշիվները մաքրելուց հետո սկսեց տնտեսությամբ զբաղվել, քանի որ այդ մասին հոգ տանող չկար:
Նա սաստիկ մրսեց ու սովածացավ:
Ճաշին չգիտես քամին փչեց ուրիշ կողմի՞ց, թե՞ վառարանը տաքացավ, ջախը սկսեց նորից ճթճթալ: Գետնատունը տաքացավ, շեմքի մոտ ջերմանալով, բուքը լռեց, և վառարանի վրա դրված մսով լի պուտուկը սկսեց եռալ:
Վերջ ի վերջո քեռի Յակոբը գետնատանը էլ անելիք չուներ: Տաք վառարանը նորից գրավեց նրա ուշադրությունը, որպեսզի մտքերը նորից քշի աստված գիտի թե ուր: Քեռի Յակոբը այնքան էլ չի ուզում զբաղվել դրանով, բայց և այնպես անձնատուր է լինում: Նորից ջախ է լցնում վառարանը, նստում ցածրիկ աթոռին, և, երբ բոցը սկսում է արագ թափանցել ջարդված ճյուղերի արանքով, և նորից ճարճատում է վառարանը, քեռի Յակոբի երկար ժամանակ չսափրված դեմքին երևում է մեղավոր ժպիտը.
— Ինչ արած, նա էլ այդպիսի՛ մարդ է: Երբեմն բարկանում է, հետո հանգստանում: Բոլորս էլ մարդ ենք, էլի՛:
Եվ նորից նրան ընդառաջ է վազում շան լակոտը՝ ծիծաղելի ձևով խաղացնելով փոքրիկ պոչը, և ծնկներին է քսվում փոքրիկ տղան, որը չգիտե ում հետ քնի, և նրան է նայում սև աչքերով այրի կինը` հուզելով երիտասարդ ժամանակվա հիշողություններով, և նորից Պրիկոկին, հանդիպելիս, սեղմում է իր ձեռքը, բրիգադում միակ մարդը, որի հետ ձեռքով է բարևում:
Ե՛վ լալիս, և՛ տնքում, և՛ ոռնում է բուքը՝ հովիտներով քշելով ձյունե ոչխարների անվերջանալի հոտը, և գերանի ետևում նորից հայտնվում է մուկը և թաքուն ինչ-որ բան կրծում, բայց քեռի Յակոբը արդեն ոչինչ չի լսում: Նրա մտքերը, թռչելով երեք բլրից, երեք հովտից այն կողմ, նորից թափառում են մեծ ու գեղեցիկ գյուղում:

Թարգմանեցին Սամվել Գասպարյանը և Սահակ Մարգարյանը

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով