Ալլա Մարչենկո. Ռուբեն Հովսեփյանի աշխարհը

Իր գրքերից մեկի հեղինակային առաջաբանում Հրանտ Մաթևոսյանը բերում է Համո Սահյանի խոսքը. «Օտարերկրյա զավթիչները երկրի տերերին ու իշխաններին խաբեցին, ժողովեցին Նախիջևանի վանքերում, կրակի տվին, իսկ հայ թագավորների տոհմը կործանվել էր ավելի վաղ։ Եվ հայ շինականը հանկարծ տեսավ, որ երկիրը մնացել է անտեր, որ իր տունը հիմա պետք է դառնա պետություն և ինքն էլ լինի այդ տուն-պետության և՛ ազնվականը, և՛ մշակը»։
Իմ կարծիքով, այստեղ է ոչ միայն Մաթևոսյանի ստեղծագործության «բանալին», այլև հայ արձակի յուրօրինակության բացատրությունը։ Մի տոհմի կյանքի տարեգրությունը վերածվում է պետական կարևորության փաստաթղթի, տան հիմնումից սկսվում է Աշխարհը (տոհմը, եզերքը, երկիրը), այսինքն` միկրո պետությունը, որն ասես օժտված է իսկական պետության բոլոր հիմնական ծագումնաբանական հատկանիշներով… Այստեղից էլ, մի կողմից` այդ տուն-պետության յուրաքանչյուր քաղաքացու նկատմամբ սևեռուն ուշադրությունը և, մյուս կողմից, այն ցայտուն սահմանագծի բացակայությունը, որ, օրինակ, ռուս կամ, ասենք, վրաց գրականության մեջ գոյություն ունի գլխավոր հերոսի և երկրորդական հերոսների միջև։ «Ես ուզում եմ լինել նրանց կյանքի տարեգիրը, նրանց` ովքեր ռազմական ամփոփագրերում կոչվում են անանուն միավոր, մեծ ողբերգակների դրամաներում ներկայանում են որպես ֆոն, իսկ վատ գրողներից հորջորջվում են ամբոխ»։
Կարծում եմ, հայկական ազգային կյանքի յուրօրինակությունից բխող ծրագրային այս հայտարարության տակ կարող էր իր ստորագրությունը դնել նաև Ռուբեն Հովսեփյանը։ Մաթևոսյանի տարեկիցը։ Շատ բաներով նրա համախոհը։
Սկսել են տարբեր կերպ։ Մաթևոսյանի առաջին իսկ խոշոր ստեղծագործությունը` «Մենք ենք, մեր սարերը» համամիութենական ճանաչում բերեց հեղինակին։ Անցել է ահա մոտ քսան տարի, և այդ ամբողջ ընթացքում Հրանտ Մաթևոսյանը երբեք չի դավաճանել իրեն, կյանքի երևույթների նկատմամբ իր խիստ, երբեմն նույնիսկ դաժան վերաբերմունքին, չի դավաճանել գրելաձևին, որը կտրուկ ու հատու է, ինչպես փորագրությունը քարի վրա։
Ռուբեն Հովսեփյանը սկսել է անվստահ։ Երկար է որոնել իր ոճը, իր թեման, իր նյութը։ Հավանաբար, նաև Մաթևոսյանն է խանգարել. շատ բան այն ամենից, ինչ ինքը Հովսեփյանն է գտել, բացելով իր ուղին, հանկարծ պարզվել է, որ արդեն գտնված է… Տարբեր է եղել նաև փորձը, այն, որ «ճակատագրով» է տրվում, սկզբնական տարիների փորձը։ Մաթևոսյանը ծնվել է Թումանյանական նշանավոր Լոռում, հինավուրց Ահնիձորում, որի կենցաղը նրա մանկության, պատանեկության և վաղ երիտասարդության օրերում անհամեմատորեն շատ ավելի է նման եղել ոչ միայն Թումանյանի, այլև Հոմերոսի ժամանակներին։ Նա այդ «արգելանոցում» ապրել է տասնհինգ տարի և կարող է բնավ առանց չափազանցելու ասել իր մասին` «Եթե կրկնվեր ջրհեղեղի առասպելը, ես Նոյի նման կարող էի աշխարհի վրա վերստեղծել հողագործության մեծ մշակույթը… Եվ եթե մարդկության հիշողության հետ մի բան պատահեր, ես կարող էի համերկրացիներիս այն օրերի կյանքից ու վարքից նորից շարադրել մարդկային բարոյականության օրենսգիրքը»։
Ռուբեն Հովսեփյանը մեծացել է մեր դարի երեսնական թվականների սկզբին Երևանին մոտ հիմնադրված խայտաբղետ, եկվոր բնակչությամբ մի ավանում, ուր «մի տուն ղարսեցիներ կային, երկու տուն մշեցիներ, երկու տուն մեղրեցիներ, լոռեցիներ, խնուսցիներ…»։ Եվ ամեն տան մեջ իր իշխանն ու իր ծառան, իր բարբառը, իր վարքն ու բարքը, իր պատվախնդրություններն ու նախապաշարմունքները։ Եվ ամեն տան շուրջ մի պատ-սահման, որ անցյալ փորձությունների փորձով էր բարձրացված և ներկայի համար վախով էր ամրացված։ Վախ` հանպազօրյա հացի համար, մի կտոր հողի համար, մի կաթիլ ջրի ու մի շունչ ջերմության համար… Եվ Հովսեփյանը հրաժարվել է այդ «ժառանգությունից», դարձել է երկրաբան, մեկնել հեռու-հեռուները, թուրքմենական անապատ, որպեսզի ճաշակի իսկական տղամարդկային աշխատանքը, տղամարդկային ազատ եղբայրությունը, ճանաչի իսկական լայնարձակությունը, որ անվախճան է ու անեզր… Բայց այնտեղ, անապատում ևս, երազի թևով նրան է վերադարձել կավածեփ իր թաղը, գիշերային մղձավանջի նման հառնել է որպես անել մի փակուղի։ «Մութ, ցեխոտ փողոցներով, անձրևի շրխկոցի տակ ես հետևում էի հորս, ամեն սայթաքելիս սարսափելով, որ հիմա-հիմա կորցնելու եմ նրան։ Ես չգիտեի, թե ուր է նա գնում և ինչո՞ւ նույն փողոցներն էին, նույն մութը, անձրևը, տպավորությունը այնպիսին էր, թե սկզբում նա, հետո ես մտել էինք խավար մի թունել, որի լուսավոր ծայրը չկար, դուրս գալու հույս չկար, իսկ վերևից, ժայռերի պատռվածքներից, չռռում էր լպրծուն, սառը ջուրը, որ պիտի ցեխ դառնա ոտքերի տակ կամ արդեն ցեխ էր` օդում»։
Բայց նա վերադարձավ, վերադարձավ իր կավածեփ իթական և փորձեց դառնալ նրա կենցաղագիրը, նրա կիսաքաղաքային-կիսագյուղական կյանք ու կենցաղի գեղանկարիչը գրեց «Ճիչը» վիպակը, ստեղծեց ակնարկային տիպի կարճ պատմվածքների մի շարք իր թաղի մարդկանց մասին։ Հովսեփյանից գերազանց կենցաղագիր ստացվեց։ Պարզվեց, որ սուր աչք ունի, բնատիպարի բացարձակ զգացողություն և, որ գլխավորն է, փոքրիկ մի թաղաչափ կենսական տարածությունից գրական լիարժեք «բերք» ստանալու կարողություն։ Ահա, օրինակ, նրա «Ամենատաք երկիրը» փոքրիկ, ընդամենը հինգուկես էջանոց պատմվածքը։ Ձմեռային ցուրտ գիշեր է։ Ո՛չ տունը, ո՛չ վառարանը չեն հարմարեցված սառնամանիքների, և թեպետ իրիկվանից վառարանը բերնեբերան լցրել էին քարածուխով, բայց կրակը չէր դիմացել մինչև առավոտ։ Ընտանիքի ամենատարեցը` պապը, սրթսրթալով փորձեց թեժացնել կրակը, բայց չհաջողվեց։ Ըամին ոռնում էր խողովակի մեջ և այդ ոռնոցը ավելի էր մրսեցնում, քան ինքը` ցուրտը։ Թոռնիկը փորձեց սառած պապին օգնել, նրա տեղաշորի մեջ դնելով մի կենդանի ջերմակ` Նազան կատվին։ Բայց դա էլ չօգնեց։ Աղմուկից հարևան սենյակում արթնացան տղայի ծնողները, խոսքակռիվ սկսվեց, որը քիչ էր մնում ընտանեկան գժտության վերածվեր, բայց պապը ժամանակին հիշեց, որ տղան հոգեպահուստ օղի ունի, խմիչքի հետ հայտնվեց նաև ուտելիք և սկսվեց գիշերային քեֆը… Բայց առանց երգի ի՜նչ քեֆ։ Հենց որ երգը զլեց, բոլոր տնեցիների` մեծի ու փոքրի ոտքերը սկսեցին քոր գալ` ծայր առավ հայկական պարը։ «Պարում էինք երեքով` պապս, հայրս, ես։ Մեր ոտքերի տակ ճոճվում էր հատակը, մեր վայրենի պարից ցնցվում էր սեղանը, ճռճռում էր հին պահարանը, գլորվում էր օղու դատարկ շիշը, իսկ նոր օրվա լույսը, որ քսվել էր պատուհանի ապակիներին, չէր համարձակվում, չէր համարձակվում ներս մտնել։ Լույսը իր գործը լա՜վ գիտե` ավելորդ է գիշերային քեֆին, նույնիսկ եթե դա չքավորների քեֆ է, եթե նույնիսկ քեֆ անողները ներքնաշորով են…
Սրանից էլ պարզ ու սովորական պատմությո՞ւն։ Բայց գծանկարի ինչպիսի՜ ճշտություն, ոչ մի ավելորդ մանրամասն, ոչ մի ճոռոմաբանություն և ինչպիսի՜ շշմեցուցիչ նմանություն կյանքին (ինչպիսին որ է`առանց գունազարդումների)։ «Ես առաջին անգամ նկատեցի, որ պապս ու հայրս նման են իրար։ Նույնն էին խոշոր քթերը, լայն ճակատները, փափլիկ մազերը, բարի աչքերը։ Նույնն էին, նույնիսկ, ձախ ականջների` ի ծնե ցցված բշտիկները, որ օրվա ընթացքում մի քանի անգամ կամ կարմրում էին, կամ սպիտակում։ Նույն սպիտակ շապիկ-վարտիքներից էին հագել ու հասակներն էլ նույնն էր, միայն թե պապս ավելի կարճլիկ էր երևում, որովհետև մեջքը թեթևակի ծռվել էր»։
Սկսելով հարազատներից, օջախի մարդկանցից, Ռուբեն Հովսեփյանն իր թաղում ծայրից ծայր նկարեց յուրատիպ ամեն բան` մարդիկ, վիճակներ, կենցաղի մանրամասներ, բնազդաբար ընտրելով զուտ հայկականը։ Եվ ահա ճեպանկարը ճեպանկարի ետևից, վրձնահարվածը վրձնահարվածի ետևից բոլորվեց, ասես ինքն իրեն ամբողջացավ, երևակվեց պատկերը, ճիշտ այն գորգի նման, որը «Որդան կարմիրում» թիֆլիսյան ջրհեղեղից որսացել էր վիպակի հերոսի պապը իր տղաների հետ։ Երեք քառորդ դար այդ գորգը կախված էր պատից, բայց էլի ամեն անգամ, մի գեղեցիկ առավոտ, որևէ մեկը մի նոր նախշ էր հայտնաբերում նրա վրա։
Եվ, այնուամենայնիվ, այդ պատկերի, այդ ազնիվ ու բարձրորակ արձակի մեջ ինչ-որ բանի պակասություն էր զգացվում։ Մասը չէր արտահայտում ամբողջը, թեև Հովսեփյանը անդադար կրկնում էր, թե իրենց թաղը «մի պուճուր Հայաստան է»։
Բայց Ռուբեն Հովսեփյանը չէր շտապում ինքն իրենից առաջ անցնել։ Նա արդեն բոլորել էր հոգու հասունության այն տարիքը, երբ արվեստագետը հայտնագործում է ստեղծագործության հիմնական օրենքը, ինքն է հայտնագործում իր անկրկնելի միջոցներով (ուրիշների հորինածը և ուրիշների փորձը, նույնիսկ եթե նրանք գերհեղինակություններ են, այստեղ, ցավոք, չեն կարող օգնել, վնասել միայն կարող են). «Կատարելության ձգտումը պահանջում է չշտապել»։
Ահա այսպես, առանց շտապելու նա ձեռնամուխ եղավ մի նոր գործի` «Որդան կարմիր» վիպակին։ Մտահղացումը համեստ էր` վերհիշել և նկարագրել իր մանկության օրերից մեկը, մի երկար, հրաշալի օր, հույսով, որ այդ ջանքը, հոգու և հիշողության այդ տքնանքը կօգնի գտնելու իր ժառանգած «գորգի» թաքուն նախշերից ևս մեկը, և մի նոր, թարմ սյուժե կավելացնի իր հայկական էտյուդների հավաքածուին։
Բայց տեղի ունեցավ անսպասելին։ Պարզվեց, որ Հովսեփյանի հիշողությունը ի վիճակի է բոլոր մանրամասնություններով վերակենդանացնելու ոչ միայն իր աչքով տեսածը, այլև «արյան մեջ լուծվածը», իր ծննդից շատ առաջ տեղի ունեցած իրադարձությունները։ Եվ այդ երկար, հրաշալի օրը հազար թելերով կապվեց անցած օրերի հետ, դարձավ առասպել, առասպելը թաղվեց կենցաղի մեջ, արմատակալեց, գաղափար վերընձյուղեց, հասավ իր իսկ իմաստի արմատին և վերածվեց Պատմության։
Վիպակում մի այսպիսի միջադեպ կա. Լևոն պապի թոռը, Արան, ըստ հյուրընկալության կանոնների զբաղեցնելով մայրաքաղաքից եկած հյուրին` գիտնական Դավիթ Մաթևոսյանին, նրան պատմում է իրենց քաղաքատիպ ավանի և նրա առաջին բնակիչ հեքիմի մասին, որին Սուրբ էին կոչում։
«Հրաշալի՜ ես պատմում,— անկեղծորեն հիացավ Դավիթ Մաթևոսյանը,— ապրե՛ս։ Ձեր քաղաքին պատմիչ է պետք։ Ա՜յ, դու էլ կլինես այդ պատմիչը։
— Ինչ որ պատմեցի` պատմությո՞ւն է,— զարմացավ Արան։
— Ամենաիսկականն։
Եկվորի գովեստից ոգևորված Արան գանգատվում է նրան, որ ինքը ազատ շարադրություն է գրել թաղի մարդկանց մասին, լարախաղաց Վարդանի, կոշկակար Հայկի, պսակագործ Գաբրիելի, իր պապ Լևոնի մասին, բայց ուսուցիչ ընկեր Սարգսյանը «3» է նշանակել ասելով, թե «Հնարել ես, բստրել»։ Ռուբեն Հովսեփյանը հիանալի շարադրություն է գրել իր թաղի մարդկանց, այդ նույն մարդկանց մասին և նույնպես վերնագրել «Մեր թաղի մարդիկ»։ Բայց ահա այդ շարադրության գնահատականը ինքն է նշանակել, քանի որ այժմ, երբ այդ բոլոր մարդիկ` Վարդանը, Հայկը, Գաբրիելը, Լևոն Սիմոնյանը դարձել են պատմական անձնավորություններ և նրանց հետ պատահած ամեն բան դարձել է պատմություն,— նրանց դիմանկարները, որ գծված էին կարծես այնքան սիրով ու ճշտորեն,— պարզվում է` ոչ միայն բավականաչափ արտահայտիչ չեն, այլև չեն արտացոլում նրանց էությունը։ Ահա թե «Մեր թաղի մարդիկ» շարքում Ռուբեն Հովսեփյանը ինչ է գրել Լևոն պապի մասին, «Լևոն պապս հորս հայրն է, թիֆլիսեցի, գրքի վաճառական, և նրա տարիքն ու գոյությունը ոչ ոքի չէին զարմացնում»։ Թոռան երևակայությունը անհամեմատ ավելի շատ էր բորբոքում թաղի պապերից մեկ ուրիշը` լարախաղաց Վարդանը։ Երեխայի համար այդ մարդու մեջ ամեն ինչ նշանակալից է` և՛ նրա արհեստը, և՛ մահը։ Վարդանին սևեռուն միտք էր հետապնդում` մի երկար լար ճարեր, մի ծայրը կապեր Ալագյազից, մյուսը` Մասիսից, աչքերը փակ գնար-գար, գնար-գար… Եվ, ի վերջո, նա, այդ ծեր փահլևանը հասնում է նպատակին։ Չնայած տնեցիները` և՛ մայրը, և՛ տղան պահպանում-հսկում էին նրան, բայց նա մի օր կարողանում է ազատվել հսկողությունից, նկուղից դուրս հանել պողպատալարը, մի ծայրը կապել իր թթենուց, մյուսը հարևանի ծիրանի ծառից… «Առավոտյան նրան գտան մեռած` կոտրած լանգառքը չթուլացած մատներով բռնած»։ Այս ռոմանտիկ կործանումի հետ ոչ մի համեմատություն չի բռնում Արայի հարազատ պապի խաղաղ մահը… «Նույն այդ աշնանն էլ մեռավ պապս։ Մեռավ խաղաղ, հանգիստ մահով։ Պառկել էր քնելու ու չէր արթնացել»։
Բայց ահա թե ինչպես է մեռնում նույն Լևոն պապը «Որդան կարմիր» վիպակում.
«Ինքն իրենից առաջ պոկված Լևոն Սիմոնյանը, պուլիկը օդում թափահարելով, վազում էր տրակտորներին ընդառաջ։
— Կանգ առեք… Դո՜ւրս են եկել, դո՜ւրս են եկել…
Նա զգում էր, թե ինչպես են թուլանում Լևոն Սիմոնյանի ոտքերը, ինչպես են խեղճանում երևի մաշված պատերով թոքերը։ Նրա ձայնը խզվեց։ Հիմա միայն կարող էր լսել իր ձայնը, եթե նույնիսկ լռեր տանկային դղրդոցը։
Նա վայր ընկավ, կրկին ոտքի կանգնեց, ու Լևոն պապը հաղթական ժպտաց, որ դեռ ուժ կա Լևոն Սիմոն յանի ծնկներում։
— Վազի՜ր, քիչ մնաց,— հրամայեց Լևոն պապը։
Նա տեսավ, թե ինչպես պուլիկը զարկվեց մի քարի, փշուր-փշուր եղավ և թե ինչպես աջ ու ձախ փախան մուգ կարմրավուն միջատները ու հողը սուզվեցին։ Նա տեսավ Լևոն Սիմոն յանի դեմքին նկարված ժպիտը, մազութոտ շորով հինգ ջահելների դանդաղ վազքը նոսրացող փոշու մեջ և զարմացավ, որ նրանք բերանքսիվայր փռված Լևոն Սիմոնյանին չնկատելով եկան, շրջապատեցին իր ծանր ու մեծ մարմինը…»։
Եթե պատահեր, որ ուսուցիչ Սարգսյանը դառնար Ռուբեն Հովսեփյանի գրքի խմբագիրը, նա անպայման և ոչ առանց հեգնանքի կհարցներ հեղինակին` Լևոն պապի մահվան երկու տարբերակներից որն է ճիշտը` «Մեր թաղի մարդկանց» մեջ նկարագրա՞ծը, թե՞ «Որդան կարմիրում» պատմածը։ Այդ հակասությունը, անշուշտ, հեղինակը կարող էր վերացնել։ Ռուբեն Հովսեփյանը այդ բանը չի արել և ճիշտ է վարվել։ Լևոն պապը («Մեր թաղի մարդիկ») ոչ մի բանով աչքի չընկնող ծերունի է և չէր կարող այլ կերպ մեռնել, ինչպես որ մեռավ` չէ՞ որ մահը կյանքի շարունակությունն է, նրա հանրագումարը, ավարտը։ Բայց Լևոն Սիմոնյանը ոչնչով աչքի չընկնող մարդ է մնացել սոսկ այնքան ժամանակ, քանի դեռ նրա թոռը պատկերում էր միայն մակերեսին եղածը, մինչև որ նրա մեջ արթնացած Պատմիչը թվացյալի միջով տեսավ իսկականը, իրոք տեղի ունեցածը, իսկ մինչ այդ իր թաղի մարդկանց և իր տոհմի մասին նրա գիտցածը սոսկ կիսակույր արտացոլանք է։ Այն, ինչ չնկատեց կենցաղագիր Հովսեփյանը, տեսավ պատմիչ Հովսեփյանը. Լևոն Սիմոնյանը ոչ միայն իր հոր հայրն էր, այլև Աշխարհի հիմնադիրը, որը թիֆլիսյան հարմարավետ կյանքը թողել, եկել էր հայկական այս կորած-մոլորած անկյունը։ Եվ մինչև մասնագետները Ազգերի լիգայի առաջադրանքով կուսումնասիրեին իրավիճակը, որոշելու թե Սարդարապատյան անապատը պիտանի՞ է արդյոք կյանքի համար, կարելի՞ է արդյոք այստեղ վերաբնակեցնել Արևմտահայաստանից փախած գաղթականներին, Լևոն Սիմոնյանը իր ձեռքերով, իր դեռահաս տղաների ձեռքերով այդ ամայուտում սկսում է կառուցել հայկական առաջին Տունը։
Տունն այդ բնավ նման չէր այն տուն-պետություններին, որոնք հիշում են Համո Սահյանը և Հրանա Մաթևոսյանը` անձրևներից ու ձնհալից խոնավացած պատեր, երերուն սանդուղք, խղճուկ առմուտք, գայլի չանգռվածքներով ճռճռան դուռ, Աշխարհի հիմնադրման առաջին տարվա ամբողջ ձմեռը Սիմոն յանի տղաները իրենց Տեղը պաշտպանել էին սոված գայլերի հարձակումներից։
Եվ, այսուհանդերձ դա տուն էր։ Ոչ թե պարզապես կացարան, բնակարան, ժամանակավոր ապրելու վայր, այլ տուն, տուն-բողբոջ, տուն-կոկոն, ակունք, սկիզբ, որից սկսվեց կավածեփ այն թաղը, որն արդեն համարյա թե քաղաք էր դարձել, երբ աշխարհ եկավ նրա ապագա կենցաղագիրը` Լևոն պապի թոռը։ Եվ պարզվեց, որ նրա գրչի տակ շնչավորված, ապրելու ուժ առած Կյանքը հազար թելերով կապված է ժողովրդի անցյալի հետ, նրա ցավերի և ուրախությունների, նրա ներկայի ու ապագայի հետ…
Ինչևէ, նախքան տուն շինելը, Լևոն Սիմոնյանի տղաները հիմնադրել էին, այո, այո, ոչ թե պարզապես փորել, այլ հիմնադրել էին մի ջրհոր. առանջ ջրի ի՜նչ կյանք այս տաք, աշխարհի ամենատաք երկրում։
Տարիներ անց, մի օր` հրաշալի, երկար մի օր, Լևոն պապը մաքրելով ջրհորը, ուզում էր պոկել թթենու մզեխը, որ ջուր քաշելիս չխանգարի, հանկարծ ջրհորի պատի մեջ մի կճուճ է գտնում, ճիշտ այն կճուճների նման, որոնց մեջ, ինչպես հեքիաթներում է պատմվում, մարդիկ օրհասական պահին թաքցնում էին իրենց գանձը։ Կճուճի մեջ իրոք գանձ կար` ձեռագիր մի գիրք և բրնձի հատիկի մեծության չորացած միջատներ, որոնցից հին Հայաստանում որդան կարմիր էին ստանում։
Ներկի ստացման գաղտնիքը կորսված էր համարվում, իսկ միջատներն էլ ենթադրում էին, թե վերացել են իսպառ կամ լքել են Հայաստանի տարածքը… Բայց ահա կճուճի մեջ գտնված ձեռագրից պարզվում է, որ այդ միջատները բնակվում են կավածեփ թաղից սկսվող նկուղներում։ Իր գյուտի մասին Սիմոնյանը գրում է գիտությունների ակադեմիա, բայց շատ օրեր են անցնում, մինչև այնտեղից մասնագետ գիտնական կգար ստուգելու, թե որքանով էին ճիշտ ձեռագրում հիշատակված տեղեկությունները։ Ահա հենց այդ օրն էլ հազարավոր թանկարժեք որդեր դուրս են գալիս իրենց ստորգետնյա բներից, և ամայի հողը հանկարծ շարժվում է, ծփում կարմիր ալիքներով… Ահա հենց նույն այդ օրն էլ ըստ աղուտների յուրացման ծրագրի, գրոհ էր սկսվել անապատի վրա։ Հինգ հզոր տրակտորներ, ոչ մի ուշադրություն չդարձնելով Լևոն Սիմոնյանի կախած պլակատին` «Այս հողերում է ապրում թանկարժեք որդան կարմիրը»,— Հայաստանում հնություններից ցնդած քի՞չ խենթեր կան,— տանկային հռնդոցով ձեռնարկել էին այդ ծրագրի իրագործմանը…
Ահա հենց այդ օրն էլ Որդան Կարմիր պետության պաշտպանության դիրքերում սրտի պայթյունից մեռնում է Լևոն Սիմոնյանը։
Ինչևէ, գուցե այս ամենը սոսկ առասպել է… Պատահական չէ, որ Լևոն պապի մահվան տեսարանում կարծես հանդես են գալիս երկու գործող անձինք, երկու Լևոն պապեր` մեկը վազում է տրակտորների առաջը առնելու, մյուսը տեսնում է, թե ինչպես վազողի ձեռքից ընկավ կարմիր որդերով լի կճուճը։ Եվ հետո, երբ վազողը վայր է ընկնում, և տրակտորիստները շրջապատում են նրա ծանր ծեր մարմինը, Լևոն Սիմոնյանը զարմանում է, թե ինչու մազութոտ արտահագուստով այդ տղաները չեն նկատում իրեն` բերանքսիվայր փռված Սիմոնյանին։ Հապճեպ կարդալուց այդ մանրամասը գուցեև չնկատես, բայց այն կա, առկա է, և ոճական այդ նրբին ակնարկությունը բացատրում է, թե ինչու սկսելով իր պատմությունը, Ռուբեն Հովսեփյանը օգտագործում է «Առասպել» բառը. «Առասպել, որի ապրած յուրաքանչյուր հաջորդ պահը ավելի շքեղ է, ավելի իմաստուն, քան նախորդը»։
Թող այդպես լինի, ընդամենը` առասպել։
Եվ լավ է, որ առասպել է, չէ որ յուրաքանչյուր կենսունակ Աշխարհ պետք է ունենա ոչ միայն իր բարբառը, բարոյականության իր օրենսգիրքը, իր արդարներն ու մեղավորները, այլև իր հեքիաթները, իր միֆերը, իր առասպելները…

Թարգմանեց Ռաֆայել Ավագյանը

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով