Գրող-հրատարակիչ-ընթերցող

«Գարուն», 1974, 7

Գրողի և ընթերցողի կապն այսօր իրագործվում է ամենատարբեր միջոցներով` թերթ, ամսագիր, ռադիո, հեռուստատեսություն, հանդիպումներ, քննարկումներ և այլն: Սակայն գրողին ընթերցողի հետ կապող հիմնական միջոցը այսօր էլ մնում է գիրքը: Գրողի և ընթերցողի մեջ կա թեև միջանկյալ, բայց անչափ կարևոր մի օղակ, որը գրողին կապում է ընթերցողին, որը կարևոր նշանակություն ունի նրանց փոխհարաբերության, նրանց հոգևոր կապի ամրապնդման գործում: Այդ օղակը գրքի հրատարակիչն է, հրատարակչությունը:
Գրող-հրատարակիչ-ընթերցող: Ամենատարբեր հասկացություններ, որոնք սերտորեն կապվում են իրար, որոնք լրացնում են իրար, որոշում գրքի կյանքն ու ճակատագիրը: Գիտատեխնիկական հեղափոխության այս դարում, երբ ընթերցողը բառացիորեն հեղեղված է ամեն տեսակի ինֆորմացիայով, ավելի է դժվարացել և օրեցօր ավելի է դժվարանում գրողի խնդիրը: Այսօր ընթերցողը շատ է հետաքրքրվում գիտա-մասսայական գրականությամբ, բայց գեղարվեստական գրականության նկատմամբ նրա ունեցած հետաքրքրությունը չի թուլացել: Միայն թե նա գրողներից ու հրատարակիչներից պահանջում է գեղարվեստական ավելի բարձրարժեք ստեղծագործություններ, ավելի որակով ու շքեղ հրատարակված գրքեր: Ճիշտ է, ժամանակակից ընթերցողը սիրում է կարդալ պատմական ու մեմուարային գրականություն, սակայն նրան ամենից շատ հետաքրքրում է ժամանակակից կյանքը: Նա ուզում է գրականության մեջ գտնել այսօրվա մարդու բարդ, հակասական կերպարը, ուզում է լսել, իմանալ ժամանակի հուզող հարցերի պատասխանը:
Կենսական ինֆորմացիայի առատության մեջ գեղարվեստական խոսքն ասես նոր արժեք է ստանում: Երբեմն թվում է, թե ժամանակակից ընթերցողը կարիք ունի սեղմ, բարձրարժեք ինտելեկտուալ գրականության և հաստափոր վեպեր ու գրքեր կարդալու ժամանակ չունի: Սակայն աշխարհում շարունակվում են գրվել հաստափոր վեպեր ու գրքեր, այդ գրքերը մրցանակներ են ստանում, հաճախ նրանց տպաքանակը հասնում է միլիոնների, հետո պարզվում է, որ դա նորից քիչ է, պարզվում է, որ ընթերցողը նորից դժգոհ է: Գրողները շարունակում են գրել, նրանք շտապում են կամ չեն շտապում: Հրատարակիչները պոլիգրաֆիական նոր ձևեր ու մեթոդներ են մշակում, կատարելագործվում են գիրքը ստեղծող մեքենաները: Իսկ ընթերցողները պահանջում են ու պահանջում: Գրականագետներն ու քննադատները փորձում են ճիշտ կողմնորոշել ընթերցողին, բացահայտել այս կամ այն գեղարվեստական գործի արժանիքներն ու թերությունները: Հաճախ նրանք իրենք են սխալվում (չափից ավելի գովեստներից թույլ գրքերը չեն փրկվում և ոչ էլ սուր քննադատությունից մեռնում են բարձրարժեք գրքերը), սակայն ժամանակը չի սխալվում: Ժամանակն ամեն ինչ իր տեղն է դնում:
Ժամանակը հարստացնում է մարդկանց նոր արժեքներով, նոր գրողներով ու գրքերով:
Այո՛, ընթերցողը գրախանութ է մտնում նոր գրքի համար, սիրված գրողի հետ նոր հանդի-պում ունենալու կամ նոր գրողի հանդիպելու համար: Սակայն միշտ չէ, որ արդարանում են նրա հույսերը:
Վերջիս ժամանակաշրջանում մեր հանրապետության գրախանութներում ավելի ու ավելի է զգացվում գեղարվեստական գրքերի պակասը: Մեր ընթերցողները իրավացիորեն դժգոհում են տպագրվող գրքի և՛ քանակից, և՛ որակից: Գրախանութներում, ինչպես ասում են, գրքի «սով» է: Ի՞նչն է դրա պատճառը: Հայ գրողները քի՞չ են գրում, թե՞ քիչ են տպագրվում: Ի՞նչ դժգոհաթյաններ ունեն նրանք, ի՞նչն է խանգարում նրանց ստեղծագործական աշխատանքին, ինչպե՞ս են կապված նրանք ընթերցողի և հրատարակչությունների հետ: Մի՞շտ է, որ համընկնում են գրողի, ընթերցողի, հրատարակչության շահերը: Ինչո՞ւ են ժամանակակից գրողներից շատերի ամենասովորական ստեղծագործությունները ան-ընդհատ վերահրատարակվում: Ինչո՞ւ, ինչպես հարկն է, չեն վերահրատարակվում հայ դասական գրողների լավագույն գըքերը: Ինչո՞ւ համաշխարհային գրականության լավագույն նմուշները քիչ են թարգմանվում հայերեն…
Այս և նման հարցերի պատասխանը ստանալու համար խմբագրությունը առանձին հարցաթերթիկներով դիմեց մեր գրողներին, բանաստեղծներին, գրականագետներին, քննադատներին: Հարցազրույցներ ունեցանք մեր հրատարակիչների հետ: Առանձին հարցաթերթիկով դիմեցինք ամենատարբեր ընթերցողների: Ստացված պատասխանները հետաքրքիր են, երբեմն իրարամերժ, բայց բավականաչափ ճիշտ ու փաստացի օրինակներով պատկերացում են տալիս մեր հանրապետությունում եղած վիճակի մասին: Իսկ այդ վիճակը այնքան էլ մխիթարական չէ. կան լուրջ վրիպումներ, թերություններ ու բացթողումներ: Բավականաչափ հոգսեր, դժվարություններ ունեն և՛ գրողները, և՛ հրատարակիչները, և՛ ընթերցողները: Վերը նշված հարցերը պարզաբանելու, առանձին հարցերի հնարավոր ճիշտ պատասխանները գտնելու, ինչ-որ չափով գրողներին, հրատարակիչներին ու ընթերցողներին օգնելու նպատակով խմբագրությունը որոշեց հրապարակել գրող-հրատարակիչ-ընթերցող խոսակցությունը:
Եվ այսպես՝ գրող-հրատարակիչ-ընթերցող:
Առաջին խոսքը տալով մեր գրողներին, հարկ ենք համարում նշել, որ նրանք պատասխանել են նաև հարցաթերթիկի մի շարք հարցերի, որոնք ավելի մասնավոր բնույթ ունեն և ընթերցողների լայն շրջանին չեն հետաքրքրի: Այդ պատասխաններին խմբագրությունը հավանաբար կանդրադառնա գրող-հրատարակիչ-ընթերցող խոսակցությունը ամփոփելու ժամանակ:
Հարկ ենք համարում նաև նշել, որ խմբագրությունը ամեն հարցում չէ, որ համաձայն է գրողների հետ: Սակայն խոսակցությունը ազատ և անկաշկանդ դարձնեյու համար, նրանց պատասխանները տպագրվում են նույնությամբ, թեև կատարված են առանձին փոքրիկ կրճատումներ և ուղղումներ` սոսկ խմբագրական նկատառումներով:

ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ

ՀԱՐՑԱԹԵՐԹԻԿ, ՈՐԻՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆՈՒՄ ԵՆ ՍՈՎԵՏԱՀԱՅ ԳՐՈՂՆԵՐԸ

— Քանի՞ գրքի հեղինակ եք: Ձեր տպագրած գրքերից ո՞րն է (որո՞նք են) Ձեզ ավելի սրտամոտ: Ինչո՞ւ:
ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ.— Ճիշտն ասած, ես էլ չգիտեի, թե քանի գրքի հեղինակ եմ: Վեր կացա, նայեցի պահարանս: Բանից պարզվեց, որ տասնմեկ ծանրակշիռ և երեք մանրակշիռ գիրք ունեմ: Կամ կարող եք հակառակը հաշվել: Կշիռ ասածս ծավալին է վերաբերում: Եվ որովհետև ծավալը որոշիչ չէ, ապա, նաև քանի որ ձեզ հետաքրքրում է, կասեմ, որ «մանրակշիռ» մի վիպակս է ինձ ավելի սրտամոտ (սրտամոտը Ձեր բնորոշումն է): Դա կոչվում է «Մատյան եղելությանց»: Սրտամոտ է, որովհետև հալածված է: Արդա՞ր է հալածված, թե անարդար, դա չէ խնդիրը: Իմ հայրն ու մայրը մի ժամանակ տասնչորս երեխա ունեին: Իմն էլ՝ գրածներս կարծես այդքան են ստացվել: Դրանց մեջ «Մատյանը» իմ փայփայած ժառանգն է:
ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ.— 10 գրքի: Թերևս «Քարափների երգը»: Ավելի ամբողջական է և գրվել է իրեն-իրեն:
ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.— Ինձ ավելի սրտամոտ են չտպագրված գրքերս` «Կարոտ» վեպս և վիպակների ու պատմվածքների այն ժողովածուն, որ անորոշ վիճակում ընկած են հրատարակչությունում, և չգիտեմ ի՞նչ է տեղի ունենալու և ե՞րբ, որպեսզի բախտը ժպտա նրանց…
Ձեզ հետաքրքրում է նաև, թե քանի՞ գրքի հեղինակ եմ. ընդամենը վեց` երեք վեպ, մի վիպակ, պատմվածքների և ակնարկների երկու ժողովածու: Ողորմելի քանակ է: Վերջերս մեկը ներկայացավ «Պիոների» խմբագրություն և ասաց, որ տասնյոթ գրքի հեղինակ է, տպագրել է վեպեր, վիպակներ, պատմվածքներ, ակնարկներ, հոդվածների ժողովածուներ, մենագրություններ: Մարդը տասնյոթ գրքի հեղինակ է, և ես անունը չէի լսել: Ինչպե՞ս է կարողացել տասնյոթ գիրք հրատարակել և մնալ աննկատ: Գիրք հրատարակելը գիրք գրելուց ավելի մեծ տաղանդ է պահանջում: Վերջին տարիներին գիրք հրատարակելու տաղանդով օժտվածները զգալիորեն բազմացել են: Դրանով պետք է բացատրել բազմաթիվ գրքերի տեր, ստվերում գտնվող բազմաթիվ հեղինակների գոյությունը:
ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.— Տասներկու չափածո և արձակ, հայերեն և ռուսերեն գրքերի հեղինակ եմ: Ո՞րն է ինձ սրտամոտ: Չգիտեմ: Դժվար հարց է:
Որպեսզի գրողը կարողանա աշխատել նոր գրքի վրա, իմ կարծիքով, նա պետք է իրենից լրիվ թոթափի իր նախորդ գրքերի ազդեցությունը, օտարանա իր իսկ գործերից, ավելի սրտամոտ համարելով գրվող գիրքը: Եթե իմ ասածը ճիշտ է, ապա ինձ առավել սրտամոտ է իմ նոր, լինելության պրոցեսում գտնվող գիրքը, որը պետք է կոչվի «Խոստովանություն» կամ «Մենախոսություն»…
ԱԲԻԳ ԱՎԱԳՅԱՆ.— Տասներեք (թարգմանություններով): Սրտամոտ է «Հարավային տենդը»: Ինչո՞ւ: Թերևս չեմ փորձել խաբել ընթերցողին:
ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ.— Հրատարակածս գրքերի թիվը հիսունից անցնում է: Դրանք բոլորն էլ մոտ են սրտիս, թեև քննադատներիցս պակաս չեմ հասկանում, որ դրանց մեջ կան նաև ավելի նվազ հաջողվածներ: Այդ բազմանդամ ընտանիքից ամենից շատ սիրում եմ երեքին. «Լավ ճանապարհորդները» (գիրք մանուկների համար), «Ինչ-որ տեղ վերջանում էր հորիզոնը» և «Նռանի» վեպերը: Առաջինը առաջինն էր, որ շատ հավանեց տղաս, երբ ութ տարեկան էր: Երկրորդը առաջինն էր իր տեսակի մեջ և գրված կրակված հոգով: Երրորդը առաջինն էր, որի վրա աշխատեցի երկար և որն ուղղակի լավ եմ գրել:
ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ.— Հարցի նպատակը չեմ հասկանում: Եթե պարզ հետաքրքրություն է, պատասխանեմ: Հինգ գրքի հեղինակ եմ: Եթե թիվը, ձեր կարծիքով, որևէ բան է նշանակում, սխալվում եք: Գրքերի թիվը մեր օրերում կարող է ավելի աշխատասեր, ավելի ճարպիկ, ավելի երկարակյաց լինելու մասին որոշ տվյալներ տալ, բայց որակի մասին բացարձակապես ոչինչ ասել չի կարող: Մենք ունենք բազմաթիվ արձակագիրներ ու բանաստեղծներ, որոնք մի քանի տասնյակ գրքերի հեղինակ են, իսկ Պետրոս Դուրյանը, Միսաք Մեծարենցը, Վահան Տերյանը, Դանիել Վարուժանը, Գրիգոր Զոհրապը և շատ ուրիշներ հազիվ հասցրել են մեկ կամ մի քանի գիրք տպել: Գրականության մեջ, արվեստի գործերի մեջ ընդհանրապես, քա-նակը որակ չի դառնում: Դրա համար էլ արվեստագետին դատում և գնահատում են իր լավագույն գործով:
Հաճախ են հեղինակի գիրքը նմանեցրել երեխայի: Որքան էլ այդ համեմատությունը մաշված լինի, հավանաբար, այն մնում է ճշմարտության մոտիկ: Իմ բոլոր գրքերն էլ սրտամոտ են ինձ, բառի բացարձակ և փոխաբերական իմաստով: Ամեն մի նոր պատմվածք կամ վիպակ գրելիս համոզված եմ լինում, որ ահա, այս անգամ ասելու եմ այն, ինչի ձգտում եմ տարիներ ամբողջ: Այս անգամ լույս աշխարհ եմ հանելու մի ճշմարտություն, որը մարդկանց ավելի հանգիստ, ավելի ապահով, ավելի բարի է դարձնելու, և այն անելու եմ ուժով, արվեստի բարձրագույն կատարմամբ: Միայն այդ համոզմամբ, այդ հավատով եմ նստում սեղանի առաջ, սպիտակ թղթերի դիմաց: Այդ պահին ամենաբարի մարդն եմ, ամենակարողը, մի տեսակ աստվածություն` ստեղծագործ պահի մեջ: Եվ պարզ է, որ իմ գրածը սրտամոտ է, ոչ, արդեն բառը սխալ է հնչում, որովհետև սրտամոտ նշանակում է սրտի մոտ, բայց սիրտ չի նշանակում: Սրտի մոտ է, բայց սրտի հետ չի նույնանում, նրանից հեռու է, թեկուզ ամենամոտ տարածության չափ: Իմ գրածը լինում է իմ սրտի մի մասը, իմ էության, իմ ապրումների, իմ զգացումների արտահայտությունը: Պարզ է, մի քանի օր անց, կարդալուց հետո տեսնում եմ, որ այն չէ, իմ սպասածը, իմ ուզածը, իմ նպատակադրածը չէ: Ես այդ տեսնում եմ, ցավում, որ այդ անգամ էլ չկարողացա հասնել իմ նպատակին, բայց գրածս չի դադարում իմ սրտի մի մասը լինելուց. չի դադարում իր վրա իմ սրտի մի մասը կրելուց:
ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ.— Տպագրել եմ տասներկու գիրք: Ամենից շատ սրտիս մոտ է մի վիպակս` «Թարթառ» վերնագրով: Ավելի ճիշտ` այդ վիպակի «Գրական Ադրբեջան» հանդեսում տպագրված տարբերակը: Հետագայում այն լույս է տեսել նաև Երևանում: Ռուսերեն տպագրվել է Մոսկվայում և արժանացել մրցանակի: Ռուսերենից թարգմանվել է մի շարք լեզուների:
ԳԵՎՈՐԳ ԱՐՇԱԿՅԱՆ.— Ես մի քանի գրքի հեղինակ եմ, որոնք լույս են տեսել նաև… ոչ հայերեն: Ինձ թվում է, յուրաքանչյուր գիրք, որքան էլ ռուսերենում «женский род» լինի, մեզանում արու զավակ է, որը և միշտ տնփեսա է գնում: Դրա համար էլ ես սիրում եմ իմ վերջին տպագրված գիրքը, որովհետև նա ինձնից ավելի ուշ է հեռացել` օտարների տանը դառնալով մշտական բնակիչ, որին վատով ու լավով բամբասում են, քննադատում կամ դրվատում: Իմ կարծիքով գիրքը մնում է կենդանի և սկսում է ապրել այն ժամանակ, երբ նրան քննադատում են: Որքան քննադատում են, այնքան ավելի հաստատուն և հարատև կյանք է ունենում ստեղծագործությունը:
Ձեզնից մի պատառ համբերություն էլ խլելուց հետո, պետք է ավելի անկեղծ լինեմ ու ասեմ, որ ամենից շատ սիրում եմ իմ ձեռագիր ստեղծագործությունը` ծուռումուռ գրված, սխալներով լիքը, ճիշտ ու սխալով շաղախված, լավ ու վատով շպարված… Բայց դեռ տնփեսա չգնացած:
ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ.— Ինը գրքի հեղինակ եմ: Կարծում եմ` ինձ ճիշտ կհասկանաք, եթե ասեմ, որ իմ բոլոր ստեղծագործություններն էլ իմ սրտին մոտ են: Դժվարանում եմ որոշել, թե դրանցից որն է ավելի սրտամոտ: Ինչո՞ւ, որովհետև ամեն ստեղծագործության մեջ զգում եմ իմ էությունից մի մասնիկ, մի տեղ` շատ, մի տեղ` քիչ: Զարմանալի չպետք է թվա, որ այստեղ` էության հողի վրա, շատն ու քիչը իրար հավասար են:
ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ.— Վեց գիրք: Այդ գրքերից ինձ ավելի սրտամոտ է «Ճակատագիրը բախում է դուռը» գիրքը, հատկապես այնտեղ տպագրված նովելները` երեք հռչակավոր կոմպոզիտորների մասին:
Ինչո՞ւ է այդ գիրքն ինձ սրտամոտ: Որովհետև իմ սրտին մոտ է արվեստը, այդ գրքում տեղ գտած արվեստի մարդկանց մեծ արվեստը:
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ.— Վեց գրքի (մեկը` ռուսերեն): Դժվարանում եմ նախապատվություն տալ որևէ մեկին կամ երկուսին, ամեն գրքում էլ կան հաջող և անհաջող գործեր: Նորություն չէ, բայց ասեմ` ամենալավ գիրքը նոր եմ գրելու…
ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ.— Տպագրված գրքերիս ցուցակը գրելու կարիք չկա: Իսկ թե ո՞րն է իմ հաջողված գիրքը` դժվարանում եմ ասել, որովհետև ծնողի համար իր թե խելոք և թե չար երեխաները հավասարապես մոտ են ու սիրելի:
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ.— Ես մինչև հիմա հրատարակել եմ երկու գիրք: Հասկանալի է, որ իմ սրտին ավելի մոտ է պատմվածքներիս անդրանիկ ժողովածուն: Սակայն ես գիրք հասկացողությունը չեմ կապում միայն «Հայաստան» հրատարակչության հետ: Օրինակ, իմ պատմվածաշարը, որ տպագրվեց «Գարուն» ամսագրում, շատ ավելի ընթերցող ունեցավ և լայն արձագանք գտավ, քան իմ գրքերից որևէ մեկը:
ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.— Առայժմ մի լղարիկ գիրք ունեմ և քանի որ մեկը բացառում է ընտրության հնարավորությունը, այդ գիրքն էլ ինձ սրտամոտ է…

— Ե՞րբ է տպագրվել Ձեր վերջին գիրքը: Ե՞րբ եք այն ներկայացրել տպագրության։
ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ.— «Մատյանի» երկվորյակն է «Երեք տարի 291 օր» գիրքս, թեև առաջինի աշխարհ գալուց մինչև վերջինի ծնունդը ընդմիջումը եղել է վեց տարի: Բայց և այնպես, երկվորյակներ են: Վերջինս ծնվել է 1972 թվականին: Ծնունդը եղել է օրինաչափ: Հենց որ հանձնել եմ «Հայաստան» հրատարակչությանը, ուղիղ ինը ամիս հետո աշխարհ է եկել (դրանում նաև անչափ պարտական եմ այդ գրքի խմբագիր Մխիթար Դավթյանին):
ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ.— 1972-ին: 1971-ին:
ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.— Իմ վերջին գիրքը տպագրվել է 1962 թվին: Տպագրության ներկայացնելուց մի տարի հետո լույս է տեսել:
ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.— Իմ վերջին «Բարև, բարի արև» գիրքը լույս է տեսել անցյալ տարի: Գիրքը հրատարակչությանն էի ներկայացրել 1972 թվականի աոաջին կեսին:
ԱԲԻԳ ԱՎԱԳՅԱՆ.— «Когда в жару смеются», ռուսերեն: Հրատարակվել է 1973 թվականին: Ես չեմ ներկայացրել: Իրենք են վերցրել:
ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ.— Հայերեն վերջին գիրքս «Նռանին» էր, որ լույս տեսավ 1971-ին, հրատարակչությանն էր հանձնված երկու տարի առաջ:
ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ.— Իմ վերջին` «Կղզի նման չիք մեր Կիպրիա» գիրքը տպագրվել է 1970 թվականին: Չեմ հիշում, թե երբ եմ ներկայացրել տպագրության: Հավանաբար 2-3 տարի դրանից աոաջ, որովհետև` իմ գրքերն անպայման մի քանի տարվա կյանք են ունենում «Հայաստան» հրատարակչությունում:
ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ.— Վերջին գիրքս լույս է տեսել 1967 թ.։ Երեք վիպակից բաղկացած ժողովածու էր` «Հատիկը չի մահանում» խորագրով: Այն «Հայաստան» հրատարակչությանն էի հանձնել երևի 1966-ին:
ԳԵՎՈՐԳ ԱՐՇԱԿՅԱՆ.— Իմ «Դաղձի բույրը» վեպը տպագրվեց 1972 թվին, ներկայացրել եմ լույս տեսնելուց մեկ տարի աոաջ:
ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ.— Իմ վերջին գիրքը մի մանկական երգիծական պոեմ է` «Միջակ Սոսը» վերնագրով, տպագրված 1973 թվականին: Ձեռագիրը հրատարակչությանը ներկայացրել եմ 1971 թվականի վերջին:
ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ.— Վերջին գիրքս, ավելի ճիշտ գրքույկս` «Մարգո Մուրադյան»-ը, 1973 թվականին հրատարակել է Հայկական թատերական ընկերությունը: Այն տպագրության էի ներկայացրել 1972 թվականին:
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ.— Տպագրվել է 1972-ին: Հանձնել եմ 1971-ին:
ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ.— Վերջին գիրքս («Եղեգան փող») տպագրվել է 1973 թվին, տպագրության եմ ներկայացրել 1971 թ. կեսերին:
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ.— Այդ գրքի տպագրության հոգսը ես համարյա չզգացի, որովհետև այն ժամանակ «Հայաստան» հրատարակչության այդ բաժինը վարում էր սրտացավ, երիտասարդ գրողների ճակատագրով խորապես մտահոգված ու իր գործը լավ իմացող մարդ: Մինչև այժմ էլ, երբ ես մտնում եմ հրատարակչության շենքից ներս, երազում եմ, որ այդպիսի աշխատողներ շատ հանդիպեն ինձ:
ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.— Միակ գիրքս` «Կանգառում և սլացքի մեջ» պատմվածքներիս ժողովածուն, տպագրվել է 1972-ին: Այն հրատարակչություն ներկայացվել էր 1964-ին, ՀՍԳ միության կոնասլտացիոն բյուրոյի միջնորդությամբ ու երաշխավորությամբ:
Ութ տարի… Կարծում եմ, քիչ չէ: Մանավանդ, եթե հաշվի աոնենք, որ բոլորովին հաճելի չէ, երբ գիրքը տպագրության հանձնած 19 տարեկան պատանին այն գրախանութի ցուցափեղկում տեսնելիս, իր մեջ զգում է 27 տարեկան հասուն երիտասարդի թախիծը:
Ութ տարվա ընթացքում ձեռագիրս անցավ հինգ գրախոսողի ձեռքի տակով, «փոխեց» վեց բաժնի վարիչ, երկու խմբագիր, մեկ անգամ կորավ տպարանում և լույս տեսավ միայն յոթերորդ բաժնի վարիչի օրոք:
Այդ ութ տարիները ինձ համար, որպես ստեղծագործողի, կորած տարիներ էին: Այդ ընթացքում գրել եմ երևի երկու կամ երեք պատմվածք: Վերսկսել եմ ստեղծագործել գիրքս տպագրվելուց հետո միայն:

— Ինչպիսի՞ անտիպ ստեղծագործություններ ունեք: Ե՞րբ եք տպագրելու դրանք:
ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ.— Ամեն մի կարգի գրող, անշուշտ, դեղապետի համար պահած բաներ ունի, ինչպես հմուտ այգեպանը, որ այգու մի հեռավոր տեղ պահում է թզի քաղցրը, խնձորի մեծը, խաղողի համովը՝ տոն օրվա համար: Հիմա ուղղակի ասեմ` շատ են իմ անտիպ, գործերը, ավելի շատ, կրկնակի շատ, քան արդեն մարդկանց հայտնիները: Իսկ թե երբ եմ տպագելու դրանք, դժվարանում եմ ասել: Դժվարանում եմ, որովհետև մեր միակ սիրելի «Հայաստան» հրատարակչությունը տեղ չունի շատ հյուրեր ընդունելու, թեկուզ դրանք թանկագին են, սիրելի, անմոռանալի, թեկուզ այդ հյուրերը գալիս են լավ ու ծանր շողակներով: Իսկ հին իմաստությունն ասում է` բեռով եկած հյուրի երեսը պարզ կլինի, ձենը` բարձր:
ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ.— Անտիպները շատ են: Տպագրության կհանձնեմ, երբ նորերը գրելու հնարավորություն չունենամ:
ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.— «Կարոտ» վեպս հրատարակչությունում է գտնվում 1967 թվից, վիպակների ու պատմվածքնեըի ժողովածուս հանձնել եմ երեք տարի առաջ: Չորս տարուց ավելի է, ինչ այնտեղ են գտնվում Չինգիզ Այտմատովի «Սպիտակ նավի» իմ կատարած թարգմանությունը և թարգմանությունների մանկական երկու գրքույկ:
ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.— Անտիպ գործեր շատ ունեմ` և արձակ, և չափածո, և թարգմանություններ (թարգմանությունները միայն չափածո են): Ե՞րբ եմ տպագրելու, չգի-տեմ: Իսկ ինչո՞ւ չունենալ նաև անտիպ գործեր:
ԱԲԻԳ ԱՎԱԳՅԱՆ.— Վիպակ է: Հավանաբար կտպագրվի եկող տարի:
ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ.—Ունեմ երկու վեպ` «Հեքիաթ ջայլամի մասին» և մեկ ուրիշը, որ նոր եմ ավարտել: Երկու վիպակ պատանիների համար: Մի գրքույկ կրտսեր տարիքի ընթերցողների համար: Ե՞րբ եմ տպագրելու: Այս հարցը սիրում եմ տալ: Եթե հնարավոը լիներ, կտպագրեի այսօր:
ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ.— Անտիպ գործեր համարյա չունեմ, եթե դրանով հասկանում են պատրաստի վեպ կամ պատմվածքների ժողովածու: Տպագրության դեռևս չներկայացված շատ գրքեր ունեմ: Երկու վեպ, բազմաթիվ պատմվածքներ, մի քանի վիպակ: Իմ կարծիքով, դրանք դեռևս պատրաստ չեն ներկայացվելու: Որպես հեղինակ, ես դեռ պատրաստ չեմ զգում դրանք ընթերցողներին հանձնելու: Դեռ պետք է աշխատել, հղկել, հավելումներ և կրճատումներ անել: Մի խոսքով դըանցից յուրաքանչյուրի վրա դեռևս անելիքներ կան: Գուցե և շատ անելիքներ: Ե՞րբ են տպագրվելու դրանք, հարցնում եք դուք, կարծես իմանալով, որ բոլորովին ուրիշ բան է գիրք գրելը` ուրիշ բան` այն տպագրելը: Եթե հարցնեիք, թե ե՞րբ պատրաստ կլինեն դրանք տպագրության, գուցե կարողանայի ինչ-որ ժամկետ նշանակել, բայց թե ե՞րբ են տպագրվելու, չգիտեմ: Հրատարակելու դժվարությունները, հրատարակիչների քմահաճույքները և բազմաթիվ այլ հարցեր, այդ թվում հրատարակչական, խմբագրական, հեռանկարային և այլ պլաններ, թղթի հարց և ուրիշ բազում ու բազմատեսակ բաներ, հեղինակին ամենահեռավոր չափով իսկ հնարավորություն չեն տալիս պլանավորելու իր գրքերի հրատարակությունը: Աշխատում եմ իմ գրքերը հրատարակելու վիճակի հասցնել, իսկ մնացածը… Ոչ ոք չի կարող իմանալ:
ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ.— Ձեռագիր մի վիպակ ունեմ և համարյա ավարտված մի վեպ: Տպագրության հանձնելու մասին չեմ էլ մտածում և ահա թե ինչու:
1968 թ. «Հայաստան» հրատարակչությանը հանձնելու համար Ստեփանակերտից Երևան պիտի բերեի ծանր հիվանդ ընկերոջս` Սարգիս Աբրահամյանի ձեռագիր վեպը, որը նրա երկար տարիների տքնության արդյունքն էր: Երբ թղթապանակն ինձ էր տալիս, ասաց.
— Աշխատիր, որ անպայման տպագրվի:
Գիտեր, որ այլևս ոչինչ չպիտի կարողանա գրել: Ես էլ գիտեի: Բայց ի՞նչ կարող էի խոստանալ: Ասացի.
— Ոչինչ Պետհրատ չեմ հանձնի, մինչև որ քո վեպը լույս չտեսնի:
Ձեոագիրն ստանալուն պես Պետհրատի ղեկավար ընկերներից մեկը կյանքի վերջին օրերն ապրող հեղինակին նամակ է գրել տպագրության խոստումով, նույնիսկ պայմանագիրն է ուղարկել, որ հեղինակն ստորագրի մահվան անկողնում: Վեպը խմբագրվել, տպագրության է պատրաստվել անմիջապես…
Հետո քանի-քանի գնալ-գալ է եղել, խոսք ու զրույց: Սակայն ձեռագիրը տեղից չի շարժվում:
Ես էլ ի՞նչ կարող եմ անել, կատարում եմ իմ խոստումը:
ԳԵՎՈՐԳ ԱՐՇԱԿՅԱՆ.— Նոր ավարտած պիես ունեմ ժամանակակից թեմայով, անունը` «Մի գիշեր բակում»: Շուտով հրատարակչության կհանձնեմ «Գնացքներ» կոչվող վեպս, նորից արդիական թեմայով: Ինձ թվում է, ուշ թե շուտ ինձնից հեռանալու են սրանք, և հայտնի չէ միայն, թե ինչպիսի հագուստ-ձևավորումով, տպարանային ինչպիսի մամլիչի տակ կընկնեն, որ հետո ընթերցողի հետ միասին թափված էջերը հավաքեմ փողոցներից:
ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ.— Իմ անտիպ ստեղծագործություններն էլ մեծ մասամբ չափածո են: Ե՞րբ եմ տպագրելու դրանք` ի՞նչ իմանամ:
ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ.— Աշխատում եմ երկու վիպակների վրա, որը մտադիր եմ հրատարակել 1975 թվականին:
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ.— Շատ ունեմ: Կտպագրեմ, երբ ժամանակը գա:
ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈԻՐՅԱՆ.— Անտիպ գործեր, տարբեր տարիներից մնացած, շատ ունեմ, որոնցից մի մասը դեռևս մշակման կարիք ունեն, իսկ մյուս մասը չեմ հանձնում տպագրության, որովհետև գերադասում եմ տպագրել նոր անտիպ գործերս, քան` հին:
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ.— Արդեն պատրաստ է իմ նոր վիպակը ե Բեկկետի վերջին երկու պիեսների թարգմանությունները: Ես, իհարկե, իմ այդ ստեղծագործությունները կուզենայի հնարավորին չափ շուտ տպագրված տեսնել, բայց, ինչպես գիտեք, այդ հարցում միայն իմ ցանկությունը քիչ է:
ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.— Մոտ տասը պատմվածք և մի անավարտ վիպակ: Մտադիր եմ այս տարի դրանք հանձնել տպագրության: Թե որքան կտևի այդ գրքիս հրատարակչական «երկունքը», կյանքը ցույց կտա:

— Ինչպե՞ս եք դուք պատկերացնում գրողի և հրատարակչության կապը:
ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ.— Չգիտեմ, բարձր է իմ ձենը, թե ոչ, բայց որ «Հայաստան» հրատարակչության հնարավորությունները սահմանափակ են, դա պարզ է: Հենց այս տեսանկյունից էլ ես պատկերացնում եմ գրողի ու հրատարակչի կապը (սա էլ ձեր մյուս ոչ պակաս կարևոր հարցի պատասխանը): Բայց սրա մեջ մի «ուղղում» եմ ուզում մտցնել: Հրատարակիչը գոհ է, երբ իբ «հյուրը» մեծ նվերով է եկել (բոլորն են գոհ լինում): Այսպես: Այս տարի Մոսկվայում եղավ «Մխիթար Սպարապետի» ռուսերեն երկրորդ հրատարակությունը: Եվ գիտե՞ք ինչ աստղաբաշխական տպաքանակով` 175 հազար օրինակ: Կարելի է նման հրատարակչի ճակատը համբուրել: Բայց նախ հրատարակիչը շտապեց իմ ճակատը համբուրել, ասելով.
— Գիտեք ինչ, դուք ձեր այս մի բեռով (գրքով) մեր հրատարակչությանը բերել եք զուտ և մաքուր եկամուտ երկու հարյուր հազար ռուբլի (հին փողով երկու միլիոն): Սա մի ժամանակ (հիսունական թվականների սկզբներին) առնվազն երկու խոշոր կոլխոզի եկամուտ էր:
Կարծում եմ` հրատարակիչը նաև այս կողմը պետք է նկատի ունենա` գիրքը որքա՞ն է օգուտ բերում: Այո, նաև այս կողմը: Չեմ կարծում, թե որևէ հրատարակիչ (մեզանում` պետական) չցանկանա, որ շատ ու լավ ձեռագրեր ստանա: Գրողի և հրատարակչության կապը ես այսպես եմ պատկերացնում` առ և տուր: Այսինքն` առ այդ լավ «ապրանքը» (գիրքը) լավ` նախ արվեստի և գաղափարի տեսակետից, նախ` գրականության շահերից, նախ` ժողովրդի շահերից: Սա «առն» է, սրանից հետո գալիս է «տուրը»: Թե լավ է «ապրանքս» էությամբ, օգտակարությամբ, ապա տուր տպաքանակ, տուր գոնե այնպիսի չափով հոնորար, որ մի երեք տարի գրողը կարողանա լիուլի ապահովի իր տունն ու տեղը և նոր բան գրի, բերի:
Կարծում եմ նաև, որ հրատարակիչը ինչ-որ չափով պետք է հուշող, թելադրող լինի: Հարգելի գրող, գուցե այս մի գիրքդ էլ ինժեներ թոռնիկիդ մասին գրես, արդեն պապիդ, հորդ, մորդ, տատիդ բերել ես հրատարակչություն: Մի քիչ էլ քո հոգեկան հարուստ ժառանգությունից տղայիդ ու թոռանդ հասցրու: Ախր նա էլ դու ես` քո շարունակությունն է:
Հրատարակչության այսպիսի «հուշելը» կարծում եմ օգտակար կլինի:
ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ.— Գրողը պետք է գրի, հրատարակիչը` հրատարակի:
ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.— Գրողի և հրատարակչության կապը ես պատկերացնում եմ այնպիսին, ինչպիսին էր այն տարիներ առաջ: Ես երբ առաջին անգամ առնչվեցի հրատարակչության հետ, նախ` իբրև երիտասարդ հեղինակ, ապա և հրատարակչության աշխատող, հրատարակչության պետն էր Հայկ Դռնոյանը` նախկին մի բատրակ, որ ավարտել էր բանֆակը, առաջ քաշվել կուսակցական տարբեր աշխատանքների, ապա նշանակվել հրատարակչության պետ: Ոչ գրող էր, ոչ գրականագետ, բայց ինչ հոտառություն ուներ, ինչպես էր լավը վատից ջոկում, ինչ հարգանք ուներ գրողի և նրա աշխատանքի նկատմամբ, ինչպես էր ընդունում ու ճանապարհ դնում մարդկանց, պղնձակոփ կոշտ դեմքին կոշտ ու շիտակ ժպիտն ամուր նստած, կոշտ պարզությամբ ու անմիջականությամբ: Նրա վերաբերմունքը, բնականաբար, անցել էր իր ողջ կոլեկտիվին, մեծից մինչև փոքրին, բոլորը շնչում էին գրականությանը սպասարկող մարդու արժանապատվությամբ, ինչ գործարար մթնոլորտ էր իշխում այդ հիմնարկի պատերից ներս (միջանցքներում ինչո՞ւ պետք է խռնվեին մարդիկ, աշխատողները գրասեղանների առջև աշխատում էին, գործ ունեցողը մտնում էր իրեն հարկավոր բաժինը` գործն ավարտում ու դուրս գալիս, գնում) ինչ սիրով էր գրողը ոտքն այդ հիմնարկի շեմից ներս դնում, ինչ խաղաղ հեռանում այնտեղից: Ինչո՞ւ պետք է նա այդտեղից վրդովված, վիրավորված հեռանար, երբ նրա համար էր այդ հիմնարկը, ստեղծվել էր, որ ընդուներ հեղինակին, ձեռագիրն ստանար նրանից ու գիրք տար հասարակությանը: Հիշում եմ, թե Հայկ Դռնոյանը ինչ գուրգուրանքով էր ձեռքն առնում տպարանից բերված գրքի առաջին օրինակը, մանավանդ, եթե արժեքավոր գիրք էր այն, տաղանդավոր գիրք էր, նա իրեն զգում էր այդ գրքի հեղինակներից, և իրավունք ուներ, դա նաև իր ջանքերի արգասիքն էր, տարիների իր աշխատանքը այսօր ապրում է այդ գրքերի հետ:
Հայկ Դռնոյանը նաև խոշոր կազմակերպիչ էր: Նա հրատարակչությունը հասցրել էր այնպիսի բարձրության, որ հոնորարը հեղինակները ստանում էին իրենց տանը: Մի նիհար տիկին Իսկուհի կար, որ ցուցակն ու դրամն ստանում էր ծերունի գանձապահ Ասատուրից և տանում, անցնում տնից տուն, սյուրպրիզ անում հեղինակներին: Հրատարակչության գեղարվեստական գրականության բաժնի վարիչն այդ տարիներին Ռուբեն Զարյանն էր: Մեր գեղարվեստական գրականության ոսկե ֆոնդի մեջ մտած մի շարք գրքերի հեղինակակից կարելի է համարել Ռուբեն Զարյանին բառիս ամենաիսկական իմաստով: Նա իր գրական նուրբ հոտառությամբ ոչ միայն անմիջապես որոշում էր հրատարակչություն մտած ձեռագրի արժեքը, այլև մասնակից էր նրանցից շատերի ստեղծման պրոցեսին: Նա իր շուրջն ստեղծել էր այնպիսի մթնոլորտ, որ ոչ միայն երիտասարդ, այլև այնպիսի պատկառելի հեղինակներ, որպիսիք Իսահակյանն էր, Դեմիրճյանը, Զորյանը, Զարյանը, գալիս իրենց մտահղացումների մասին պատմում էին նրան: Ռուբեն Զարյանը լսում էր, նրանցից ավելի ոգևորվում, ոգևորում նրանց, նույնիսկ իր հերթին մտքեր տալիս, ավելի հարմար վերնագրեր գտնում նրանց գրքերի անհաջող վերնագրերի փոխարեն: Դերենիկ Դեմիրճյանը «Վարդանանքը» գրեց հիվանդ վիճակում, հիվանդանոցում պառկած: Գլուխ առ գլուխ գրում, ուղարկում էր Ռուբեն Զարյանին, որը կարդում էր, նշումներ անում և շտապում հիվանդանոց, կարդացած էջերի շուրջը զրուցելու Դեմիրճյանի հետ, նոր ուժ ու ոգևորություն հաղորդելու հիվանդ, բայց ստեղծագործական շիկացած ներշնչման մեջ գտնվող հեղինակին: Հապա որքան են պարտական Ռուբեն Զարյանին այդ ժամանակների նոր ասպարեզ իջնող հեղինակներ: Նա ճանապարհ տվեց Գևորգ Էմինին, Մարո Մարգարյանին, Կապուտիկյանին, մի փոքր ավելի ուշ` Պարույր Սևակին, ինչ խնամքով ու սիրով կազմեց Շիրազի «Հատընտիրը», որի մեջ ամփոփված են Շիրազի գոհարները: Պատիվ էր յուրաքանչյուր տարեց թե երիտասարդ գրողի համար Ռուբեն Զարյանի հավանությանն արժանանալը, իսկ Ռուբեն Զարյանի ուշադրությունից չէր վրիպում ոչ մի շնորհալի մարդ և շնորհալի գործ, ոգևորվում էր ամեն մեկով և շտապում պատշաճ ձևով ներկայացնել նրան հասարակությանը: Նրա գործունեությունն իր լուսավոր հետքը թողեց մեր գրականության և նրա հետ առնչվող հեղինակների հիշողության մեջ: Կանցնեն տարիներ, և մենք ի՞նչ կհիշենք մեր այսօրվա հրատարակչության բարքերից, չգիտեմ, ավելի ճիշտ` դառն է այդ ամենի մասին խոսելը, մեկ ուրիշ անգամ…
ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.— Ես որևէ կապի անհրաժեշտություն չեմ տեսնում: Պարզապես, գրողը պարտավոր է լավ գիրք գրել (եթե ուժերը ներում են), իսկ հրատարակչությունը (եթե հանդես բերի օպերատիվություն, եթե միջոցները ներեն) առանց ավելորդ ձգձգումների տպագրել: Հրատարակչությունում պետք է լինի գրողի և գրականության նկատմամբ պաշտամունքի մթնոլորտ: Գրողի աշխատանքը, նրա ստեղծագործությունները, մանավանդ բարձրարժեք գործերը տպագրելու ճանապարհին, հրատարակիչները պետք է ոչ միայն հոգատար լինեն, այլև ունենան քաղաքացիական խիզախություն` իսկական արժեքները ըն-թերցողին հասցնելու համար:
Այնուհետև, եթե մեզանում վերականգնվեր գրողներին տրվող սոցիալական պատվերի տրադիցիան, կապի հարցն ավելի կռեալանար: Այսօրվա վիճակով կապ որոնելը, գուցե ես սխալվում եմ, դատարկ, ձևական խոսակցություն է: Մինչդեռ, երբ առկա է սոցիալական պատվերը, հրատարակչությունն արդեն հանդես է գալիս գրականության բուն պրոցեսը կազմակերպողի, նույնիսկ թելադրողի և տնօրինողի դերով և իրավունքով: Իսկ երբ բացառված է սոցիալական պատվերը, ինքնըստինքյան պարզ է, որ հրատարակչության ֆունկցիան առավել պասիվ է, ավելի կրավորական, կախված գրողների ցանկություններից և թեմատիկ նախասիրություններից: Այս դեպքում հրատարակչությունները (և ոչ միայն մեզանում) ուզած թե չուզած կարծես վերածվում են փոստարկղի, ընդունելու այն, ինչ հրամցնում են իրենց: Այս պարագայում հրատարակչություններն իրականացնում են հրատարակչի իրենց դժվարագույն ֆունկցիաները, մերժելով (եթե կարողանան) խոտանը և տպագրելով ընդունելի ձեռագրերը:
ԱԲԻԳ ԱՎԱԳՅԱՆ.— Լավ չեմ պատկերացնում:
ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ.— Իդեալական տարբերակը. գրողը գիրքը հանձնում է, հրատարակչությունը անհապաղ հրատարակում (առանց հաշվի առնելու, օրինակ, թե սույն գրողն այդ տարի ուրիշ հրատարակվող գիրք ունի, թե ոչ):
Խմբագիրների ինստիտուտը չեմ մերժում: Իմ և խմբագիրներիս հարաբերությունները մինչև օրս լարված չեն եղել:
Եթե հարցը մասնավորելով խոսեմ կոնկրետ իմ և հրատարակչության կապի մասին, ապա շնորհակալ եմ, այդ կապն ամուր է, օրինակ, կարող եմ խոստովանել, որ գրքերիցս մեկը («Օրերի ճանապարհը» եռագրությունը) գրել եմ հենց հրատարակչության «պատվերով»:
ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ.— Գրողը և հրատարակչությունը ճակատագրականորեն և առհավետ կապված են իրար անքակտելի կապերով: Եթե դժվար է պատկերացնել գրողը առանց հրատարակչության, ապա հրատարակչությունն առանց գրողի պատկերացնելը բացարձակապես անհնար է: Այս բոլորից հետևում է, կամ պետք է հետևեր, որ այդ երկուսը իրար նկատմամբ պահպանեին խաղաղ գոյակցություն կամ դրական չեզոքություն, ինչպես դիվանագիտության լեզվով են ասում: Դեռ ավելին, հրատարակչությունը պիտի լիներ խնդրողի, կարիքավորի դերում, իսկ գրողը հարուստ ազգականի, որ կարող է նույնիսկ զիջումներ ու զոհողություններ անել: Այսօրվա դրությամբ, սակայն, հակառակն է: Գրողն ամաչելով, եթե ոչ վախով կամ երկյուղածությամբ է մտնում հրատարակչություն և հնարավորին չափ ցածր ու մեղավոր ձայնով է մոտենում բաժնի վարիչին. «Դե, գիտես ինչ, գիրքս բերել եմ»: Իսկ դիմացինի դեմքին նույնիսկ քաղաքավարության ժպիտ չկա, էլ ուր մնաց, որ ուրախանար, շնորհավորեր ու անմիջապես անցներ գործի, որպեսզի մի ժամ առաջ գիրքը հասներ ընթերցողին: Հրատարակչության պարտքը պետք է լինի գրողին մոտենալ հարգանքով, բարեկամաբար, որպեսզի գրողն իր ժամանակն ու տրամադրությունը չփչացնի ոչ գրողական գործունեությամբ: Հրատարակչությունը ոչ միայն բարեհամբույր պետք է լինի պատրաստի գրքով եկած գրողի նկատմամբ, այլ նաև, երբ դեռ գիրքը գրվում է: Հրատարակչությունը պետք է խրախուսի գրողին, բարոյական (եթե կարիք կա, նաև նյութական) օժանդակություն ցույց տա նրան, օգնի ստեղծագործական մթնոլորտ ստեղծել նրա շուրջը: Ես չեմ հիշում մի դեպք, որ հրատարակչությունում հետաքրքրվեն գրողի պրոցեսի մեջ եղած աշխատանքով, և այդ հետաքրքրությունը ձևական բնույթ չկրի:
Գրողի և հրատարակչության կապը պատկերացնում եմ բարեկամական, գործուն, օգտակար, որովհետև հրատարակչությունը ոչ միայն որոշում է որևէ գրքի բախտը, այլ նաև կարող է որոշել հենց գրողի բախտը: Հրատարակչությունը երբեմն պատահական մարդու ոտի վրա գրած գրախոսականով պետք չէ առաջնորդվի: Հրատարակչությունում գիրք մերժելը պետք է շատ դժվար դառնա և ոչ թե գիրք ընդունելը:
ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ.— 1968 թ. գարնանը Պետհրատից ինձ գրախոսելու էին տվել մի վիթխարի ձեռագիր: Կարդացի ամենայն ուշադրությամբ և գրեցի հանգամանալից գրախոսություն այն մասին, որ ձեռագիրը ոչ մի առնչություն չունի գեղարվեստական գրականության հետ և պարզապես մի ճապաղ շարադրանք է, որին ոչ խմբագրական կոսմետիկան կարող է փրկել, ոչ էլ որևէ վիրահատություն:
Գրախոսությանս ծանոթանալուց հետո հրատարակչության գեղարվեստական բաժնում հայտնեցին, որ այդ ձեռագրի մասին ինձնից առաջ նման կարծիք է ներկայացրել նաև մեր անվանի գրողներից մեկը:
— Հետո՞:
— Այնուհանդերձ, ամենից հավանականն այն է, որ այդ վեպը կտպագրվի:
Այդ ձեռագիրն իսկապես տպագրվեց:
Իսկ դուք հարցնում եք` ինչպե՞ս եմ պատկերացնում գրողի ու հրատարակչության կապը: Ես կարծում եմ` պետք է խրախուսել ամեն տեսակ կապ գրողի և հրատարակչության միջև, բացի այն կապերից, որոնց շնորհիվ խոտանն անցնում է անարգել:
ԳԵՎՈՐԳ ԱՐՇԱԿՅԱՆ.— Գրողը պետք է ջանա միշտ ավելի լավ գրել, իսկ հրատարակչությունը… Որքան կարող է ուշ տպագրել` մինչև հոբելյանական հասակի` 50-ի, 60-ի, 70-ի հասնելը: Ստեղծագործողի և հրատարակչության կապի սերտ լինելը գրողի երկարակեցությունն է: Որքան գրողը կարողանա երկար ապրել և քիչ գրել, այնքան լավ հրատարակչության համար: Ասածիս ապացույցն այն է, թե եկեք միաբերան փառք տանք աստծուն, որ հայերս Սիմենոնի նման գրող չունենք, թե չէ Հայաստանի բոլոր հրատարակչությունները միասին կտառապեին, չէին կարողանա նրա 200-ից ավելի վեպերը լույս աշխարհ բերել:
ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ.— Գրողն ու հրատարակչությունը իրար հետ կապված են նույնիսկ ակամա: Մեկն առանց մյուսի գոյություն չունի: Ինչո՞ւ են մեզանում, մեր հանրապետությունում, իրարից շարունակ դժգոհ գրողն ու հրատարակչությունը: Որովհետև կա ընդամենը մեկ հրատարակչություն: Այս միակ և եզակի հրատարակչությունը, ինչ կարողություն էլ ունենա, որքան էլ իդեալական աշխատի, միևնույն է, չի կարող ապահովել բոլոր գրողների պահանջները:
Հրատարակչությունները պետք է շատ լինեն, թեկուզ` փոքր, բայց` շատ: Գրողը պիտի հնարավորություն ունենա ընտրություն կատարելու, թե իր ձեոագիրը որ հրատարակչությանը տրամադրի, որպեսզի ավելի շուտ և գեղեցիկ հրատարակվի, հրատարակման պայմաններն էլ ավելի նպաստավոր լինեն: Բնականը սա է:
Գրող-հրատարակչության կապը պետք է լինի այնպիսին, որպեսզի հրատարակչությունը որոնի գրողին, և ոչ թե ընդհակառակն: Միայն այս դեպքում ըստ արժանվույն կգնահատվեն գրողի, իբրև հեղինակի արժանիքները, լիապես կբավարարվեն նրա պահանջները:
Իհարկե, ես նկատի ունեմ, որ հրատարակչությունները ինչքան էլ շատ լինեն, միշտ և ամենուրեք ղեկավարվելու են կոաակցական-պետական կայուն սկզբունքներով, բարձր գաղափարների և բարձր արվեստի գրականություն հրատարակելու սկզբունքներով:
Ես չեմ կարող ուրախությամբ չասել, որ գնալով ավելի պարզ ու նպատակասլաց, արդյունավետ ու կազմակերպված են դառնում «Հայաստան» հրատարակչության աշխատանքները: Բայց դրանք անթերի էլ դառնան, միևնույն է, մեկ եզակի հրատարակչությունը չի կարող կատարել այն ֆունկցիան, որ կոչված են կատարելու մի քանի հրատարակչություններ միասին:
ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ.— Գրողն ու հրատարակիչը մի նպատակ պետք է ունենան` միասին ստեղծել բարձրարժեք գործ։ Բայց քանի որ դժվար թե ցույց տաք մի գրողի, որ խոստովանի, թե բարձրարժեք գործ չի ստեղծվել, երբեմն այդ կապը կապի նման չի լինում: Լավ գրողը, մեծամտությունից հեռու կանգնած գրողը պետք է հաշվի նստի խմբագրի խելացի դիտողությունների հետ: Լավ խմբագրի` ադամանդը մոխրից տարբերող խմբագրի և իսկա-կան գրողի միջև միշտ էլ ջերմ է լինում կապը: Վայ այն գրողին, որի ադամանդը ընկնում է վատ խմբագրի ձեռքը` արևի լույսը էլեկտրական լույսից չտարբերող խմբագրի ձեռքը:
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ.—Փոխադարձ հարգալից և ուշադիր:
ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ.— Գրողն ուրիշ առավել սերտ կապեր չունի, քան իր և հրատարակչության միջև եղած կապերը, որովհետև իր գիրք-զավակները ծնվում են հրատարակչությունում:
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ.— Թող իմ ասածը շատ տարօրինակ չթվա, եթե ասեմ, որ հրատարակչությունը պետք է պարբերաբար հետաքրքրվի գրողների ստեղծագործություներով, իմանա, թե ինչի վրա է աշխատում այս կամ այն հեղինակը և ըստ այդմ կազմեն իրենց պլանները: Մեզ մոտ, իմ կարծիքով, հրատարակչությունները գրողների նկատմամբ անտարբեր, ես կասեի` նույնիսկ սառը վերաբերմունք ունեն:
ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.— Ըստ իս ամեն շարադրանք չէ, որ պետք է գիրք դառնա: Հարկավոր է խիստ և անաչառ ընտրություն: Բայց նրանք, որոնք ստեղծագործություններ են և արժանի են տպագրության, պետք է տպագրվեն առանց տարիների տառապանքի: Գրողի և հրատարակչության կապը փոխշահավետ համագործակցություն է: Գրողը պարտավոր է հրատարակչությանը որակյալ գրական արտադրանք տալ, հրատարակչությունը` ժամանակին և պոլիգրաֆիական բարձր մակարդակով տպագրի գրողի գիրքը: Եվ այդ կապը պետք է լինի հավասարների սկզբունքով:

— Ինչպե՞ս եք դուք պատկերացնում գրողի և ընթերցողի կապը:
ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ.— Գրականության մեծագույն թշնամին հոգով ծերանալն է: Ընթերցողը ծեր գրականություն չի սիրում: Նրան պետք է տաս միշտ ջահել «սնունդ»: Իսկ եթե այդ ջահել սնունդը (թարմ) չկա, ավելի լավ է «խանութդ փակես»: Այդպիսով կմնաս քո ընթերցողի սիրելին: Իսկ եթե նոր շուկա հանած «ապրանքդ» հնացած է, ոչ թարմ, կարող է քեզ սիրող ընթերցողը սկսի քեզ մոռանալ: Իսկ վայ նրան, ում մոռացավ ընթերցողը (կրկնակի վայ նրան, ում չի ճանաչել՝ տասնյակ տարիների գրավոր շփումից հետո անգամ):
ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ.— Հանդիպումներ, նամակագրություններ թերևս պետք են ու օգտակար: Բայց գրողի և ընթերցողի կապն ավելի մեծ բան է: Եթե գրողը ապրում է իր ժամանակի և ժամանակակցի հոգսերով և կարողանում է անկեղծորեն և ճշմարտացի կերպով մարմնավորել դրանք, նա միաժամանակ արտահայտում է ընթերցողի մտահոգությունները, և ընթերցողն իրեն զգում է ոչ միայն գրքի հեղինակակիցը, այլև հեղինակը: Ինձ համար իդեալական է այսպիսի կապը:
ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.— Գրողի և ընթերցողի կապն էլ նախ և առաջ համարում են հենց այն, ինչ վերն ասացի: Ինչ վերաբերում է ակումբներում ու գրադարաններում կազմակերպվող հանդիպումներին, դրանք քիչ օգուտ են բերում գրողին ե ընթերցողին, դրանք մեծ մասամբ վեր են ածվում փոխադարձ հաճոյախոսության ժամերի: Դեմ չեմ, թող դրանք էլ լինեն: Բայց ես նախընտրում եմ հանդիպում նամակներով: Եթե մեկը պահանջ է զգում գրիչ վերցնել և խոսել գրողի հետ, նշանակում է իր համար կարևոր մի բան է ուզում հաղորդել, իր անկեղծ մտքերն ու զգացումները բաժանել հեղինակի հետ: Որքան կարևոր ու թանկ է ընթերցողի համար հեղինակի անկեղծությունը, նույնքան կարևոր ու թանկ է գրողի համար ընթերցողի անկեղծությունը:
ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.— Ականջը միշտ ընթերցողի ձայնին պահելը.

Չկա ուրիշ քննադատ,
Քո սրտից բացի…

Առհասարակ, դեմ եմ ամեն առիթով ընթերցողի` լսարանի դեմ կանգնելու և «գրող-գրող խաղալուն»: Գրողի և ընթերցողի հանդիպումը պետք է իրականացվի գրքի միջոցով: Մեկ-մեկ չէր խանգարի նաև ընթերցողներին հանդիպելը, բայց ոչ հաճախ…
ԱԲԻԳ ԱՎԱԳՅԱՆ.— «Ընթերցողների և առհասարակ ընթերցողների մասին»` ես չեմ ասի, որ ունեմ ուրույն հասկացողություն: Երբ ինձ հավանում է Վարպետը, Համո Սահյանը, Մահարին և աշխարհի պոչից եկած մի անծանոթ ընկեըոջ գնահատականը` հերիք է:
ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ.— Չեմ սիրում «նաղլ» կարդացողներին, դրանք սխալմամբ են ծնվել 20-րդ դարում: Դրանց հետ կապեր չեմ որոնում, եթե նույնիսկ դրանք մեծ գովեստով խոսեն այս կամ այն գրքիս մասին: Սխալ չհասկացվի. խոսքս կրթության ցենզի մասին չէ: Օրինակ` իմ «Ինչ-որ տեղ վերջանում էր հորիզոնը» վեպն անցել է մի քանի տասնյակ քննարկումների միջով: Իմ կարծիքով ամենախոր և ինձ համար շահեկան քննարկումը եղավ Աշտարակի շրջանի Ագարակ գյուղում, թեև քննարկմանը մասնակցողներից միայն քչերը բարձրագույն կրթություն ունեին: «Հասարակ» մարդիկ էին բոլորը, գրականության տեսությունն, իհարկե, անծանոթ էր նրանց, բայց դրանք իսկական նոր մարդիկ էին: Ահա այսպիսի մարդկանց հետ կապը ամենաշահեկանը կարող է լինել մեր օրերի գրողի համար:
ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ.— Գրողի և ընթերցողի կապը լավ չեմ պատկերացնում: Եթե գիրքը տպագրվում է 10-20 հազար տպաքանակով և եթե այն կարդում է 40-50 հազար մարդ, արդեն պրակտիկ կապի մասին խոսելն համարյա անհնարին է դառնում: Գրողի կապը ընթերցողի հետ իր գիրքն է: Հաջորդ գրքի հանդեպ ընթերցողի ցույց տված վերաբերմունքն էլ նրա գնահատականը կլինի: Բայց պետք է զգուշանալ այդ գնահատականին շատ մեծ կարևորություն տալուց: Գրողը չի կարող արհամարհել ընթերցողի կարծիքը: Բայց միաժամանակ նա չի կարող նաև հալած յուղի տեղ ընդունել և առաջնորդվել դրանով: Անշուշտ հաճելի է, երբ քո գիրքը հավանում են տասնյակ հազարավոր մարդիկ, բայց գրողը երբեք պետք չէ գրիչ վերցնի նրանց բոլորին դուր գալու համար: Լավ գրքի համար եթե չափանիշ է ընթերցողը, պետք է իմանալ, որ նա միակ չափանիշը չէ: Գրողը պետք է համարձակություն ունենա նաև, անհրաժեշտության դեպքում, այնքան էլ դուր չգալ ընթերցողին: Եթե գրողը սկսեց իրեն չափել ու ձևել ըստ ընթերցողի ճաշակի ու ցանկության, նշանակում է նա մոտ է գլուխը կորցնելուն:
ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ.— Գրողի և ընթերցողի կապը հաճախ ընդունվում է այն չափով, որ մեկը գրում է, մյուսն` ընթերցում: Բայց որովհետև մեզ մոտ համարյա բոլոր մարդիկ էլ ընթերցում են, ստացվում է, որ բոլորն էլ կապված են գրողի հետ: Իսկ գրո՞ղը: Գիրքը դեռևս չի ապահովում նրա կապը մարդկանց հետ: Անհրաժեշտ են ամենօրյա շփումներ բոլոր խավերի ու զբաղմունքների մարդկանց հետ:
Այ, եթե հնարավոր լիներ, որ հայտնի անուն դառնալուց հետո էլ գրողն, ասենք, հերթի կանգներ «Մոսկվա» կինոթատրոնի տոմսարկղի առաջ կամ շարքային ու հասարակ ուղևոր մնար տրամվայ-տրոլեյբոաում, իսկ գյուղ գնալուց իր ընթերցողին տեսներ ոչ միայն «գրական հանդիպման» դահլիճում ու այդ հանդիպման անպայման հաջորդող սեղանի շուրջ, այլև դաշտում, այգում, ճակատի քրտինքը սրբելիս, ձյան ու ցեխի հետ կռիվ տալիս և նման շատ ու շատ պարագաներում… Այն ժամանակ մեր գրական դատավորներն ստիպված չէին լինի արձանագրելու, որ այսինչ շնորհալի կամ տաղանդավոր գրողի առաջին գործն ավելի հարուստ էր առողջ կենսահյութերով, քան թև հաջորդները։
Բայց «Գարունի» խմբագրության հարցասեր ընկերներն ինչո՞ւ են բավարարվել գրողի ու հրատարակչության և գրողի ու ընթերցողի կապերի հարցերով միայն: Ինձ, օրինակ, եթե այս հարցերից ոչ շատ, ապա գոնե նրանց չափ էլ մտահոգում է գրողի կապն իր գրչակցի, իր գործընկերոջ հետ: Այս արդեն մեր երիտասարդ, շնորհաշատ և հուսատու գրականության ներկայացուցիչների փոխհարաբերությունների մթնոլորտի հարցն է:
Ես շատ լավ հիշում եմ 50-ական թվականների մեր երիտասարդ լավագույն գրողների ու քննադատների փոխհարաբերությունները: Ավագները, թե հենց իրենք` այդ լավագույնները, իրենց խումբը կոչել էին «կոլխոզ»: Դա շատ լավ կոլխոզ էր: Միաձույլ, միակամ, մեկմեկու նկատմամբ անսահման բարյացակամ և մինչև վերջ պահանջկոտ:
Ո՞ւր է այն մարդը կամ կազմակերպությունը, որ ի մի պիտի հավաքի մեր այսօրվա գրական երիտասարդության լավագույն ուժերը: Մեր նոր լավերն իրենց պահում են մենատնտեսների պես և հենց մենատնտեսների պես էլ մեկ-մեկ քար են նետում միմյանց բոստան:
ԳԵՎՈՐԳ ԱՐՇԱԿՅԱՆ.— Գրողի ու ընթերցողի կապը պատկերացնում եմ հանդիպում կոլտնտեսականի հետ մի հարուստ կոլտնտեսությունում, աշնանը, որտեղ ոչ ոք չի կարդացել քո գրքերից ոչ մեկը, քանի որ դու հեռուստատեսությամբ ելույթ չես ունեցել` ոտքդ ոտքիդ գցած:
ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ.— Իմ կարծիքով, գրողը պիտի լինի այնպիսին, որ ընթերցողին հանդիպելիս, գերազանցի նրա պատկերացումն իր` գրողի մասին:
Գրողը և ընթերցողը ինչպիսին էլ լինեն, վերջին խոսքը պատկանելու է գրողին: Գրողի (ընդհանրապես` արվեստագետի) ինտուիցիան, ներքնատեսությունը, երևակայությունը, ընդհանրացումներ կատարելու հատկությունը և այլն, այն ասպարեզներն են, այն ոլորտները, որտեղ կողմնակի անձանց մուտքը ցանկալի չէ:
ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ.— Իսկական ընթերցողը միշտ պետք է դաժան, պահանջկոտ լինի դեպի գրողը:
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ.— Նախ` գրքերով: Գնալով հանդիպումների, նպատակս է որքան կարելի է մոտիկից ճանաչել ընթերցողին:
ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ.— Գրողի և ընթերցողի միջև կապ ստեղծողը գրողն է իր բարձրարժեք գործերով, խզողը` նույնպես գրողն է իր ցածրարժեք գործերով:
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ.— Յուրաքանչյուր գրող ունի իր ընթերցողը: Եվ յուրաքանչյուր գրքի մասին տարբեր ընթերցողներ ունեն տարբեր կարծիք: Գրողի համար դժվար է կողմնորոշվել այդ հակասական մթնոլորտում: Սակայն ես ունեմ իմ փոքրաթիվ, բայց իսկական ընթերցողները, որոնց և հավատում եմ:
ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.— Ամենահասարակ ձևով: Գրողը գրում է գրքեր, ընթերցողը կարդում է: Եվ եթե գոհ է մնում, ապա դա ամենամոտ կապն է գրողի և ընթերցողի միջև:

— Առաջիկայում ինչպիսի՞ գրքեր կուզեիք, որ տպագրեր կամ վերահրատարակեր «Հայաստան» հրատարակչությունը:
ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ.— Կուզենայի, որ «Հայաստան» հրատարակչությունը այս տարի, ինչպես նաև գալիք երկու-երեք տաքում շատ գրքեր հրատարակեր: Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միավորելու 150-ամյակի կապակցությամբ (լրանում է 1977-ին) կուզենայի, որ վերահրատարակվեին Եսայի Հասան Ջալալյանի «Պատմությունը», Աբովյանի «Վերքը», Րաֆֆու «Խամսայի մելիքությունները»: Առհասարակ կան հեղինակներ, որոնց գործերը եթե նույնիսկ ամեն տարի վերահրատարակվեն, ապա դրանից միայն կշահեն թե ընթերցողը, թե հրատարակիչը և թե մեր գրականությունը:
Շատ մտահոգված լինելով «Հայաստան» հրատարակչության խիստ ծանրաբեռնվածությամբ, կուզենայի, ոբ շատ շուտով ստեղծվեր գեղարվեստական նոր ու առանձին հրատարակչություն, մի բան, որ ոչ միայն իմ, այլ գրական ողջ հասարակայնության մտահոգությունն է արդեն երկար տարիներ: Այս հրատարակչությունը պետք է լինի մամուլի պետական կոմիտեին կից:
ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ.— Լավագույն հեղինակների լավագույն գրքերը:
ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.—Ի՞նչ իմաստ ունի այդ հարցին պատասխանելս:
ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.— Լավ, տաղանդավոր երկերի հրատարակումը, ինչ խոսք, բոլորիս ցանկությունն է: Ինչ վերաբերում է վերահրատարակություններին, ապա կցանկանայի, որ վերահրատարակությունները կապվեին ոչ թե լոկ գրողների հոբելյանների կամ տարելիցների, այլ գրական շուկայի պահանջարկի հետ: Հարկավոր է վերահրատարակել այն գործերը, որոնք քրքրվել են ընթերցվելուց, որոնք երբեք չեն մնում գրախանութների և գրադարանների գրադարակներում, որոնց կարիքն ունի ընթերցողը:
ԱԲԻԳ ԱՎԱԳՅԱՆ.— Դոստոևսկի, Չեխով, Կաֆկա (ի միջիայլոց, անհարմար է, որ մենք դեռևս Կաֆկա հրատարակած չունենք):
Տեսնո՞ւմ եք:
ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ.— Վերջերս եղա մի խորհրդակցությունում, որտեղ «Հայաստան» հրատարակչության դիրեկտորն ու գլխավոր խմբագիրը «խորամանկորեն» հաշվետու դարձրին 11 երիտասարդ գրողի: Այդ հաշվետվություններն ուրախալի էին: Պարզվեց, որ երիտասարդներից յուրաքանչյուրն աշխատում է մեզ հուզող այս կամ այն հարցը գեղարվեստորեն մարմնավորելու ուղղությամբ: Եթե դա այդպես է, իսկ ես չեմ կասկածում, քանի որ ճանաչում եմ իմ օժտված բարեկամներին, ապա հեռանկարում արդեն ունենք 11 լավ գիրք: Բայց չէ՞ որ հիշածս խորհրդակցությանը չէին մասնակցում մեր բոլոր գրողները, իսկ ավագներն էլ իրենց խաղաքարտերը չբացեցին: Դուրս է գալիս, որ հրատարակչությունը ընտրության մեծ հնարավորություններ է ունենալու:
ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ.— Սահմանափակվում եմ գեղարվեստական գրականության հարցերով: Կուզենայի, որ մեր հանրապետության առայժմ միակ հրատարակչությունը՝ «Հայաստան»-ը հրատարակեր լավ, ընթերցողների սրտին ու մտքին սնունդ տվող, նրանց բազում ու բազմազան հարցերին պատասխանող, նրանց անցյալն ու մանավանդ այսօրը պատկերող ճշմարիտ գրքեր: Կարելի էր այսքանով էլ սահմանափակվել, բայց ուզում եմ մի փոքր առիթն օգտագործել և տարբեր ժամանակներում ինձ հուզած մի քանի հարցեր արծարծել:
Վերջին տարիներին հրատարակչությունը բռնված է հատորային հրատարակության հիվանդությամբ: Իրար ետևից լույս են տեսնում դեռևս ողջ-աոողջ գրողների հատորները: Ուզում եմ պարզ լինել: Ես դեմ չեմ որևէ գրողի հաջողված գործի վերահրատարակմանը, եթե ընթերցողը դրա կարիքն է զգում կամ պահանջում է: Թող ունենա նույնիսկ երրորդ ու չորրորդ հրատարակություն: Լավ գիրքը արժանի է ամեն ինչի ու հեղինակն էլ` առավելագույն վարձատրման: Խոսքը գրողի հատորների մասին է, որտեղ տեղ են գրավում նաև բոլոր ոչ հաջողված գործերը: Ինձ թվում է, որ ոչ մի գրող իր կենդանության օրոք պետք չէ հրատարակի հատորներ: Թող նոր գործ գրի, նոր գործ տա: Կարծում եմ, որ հրատարակչությունը, մանավանդ մեր նման փոքրաթիվ ազգերի հրատարակչությունը, ամենամեծ ուշադրությունը պարտավոր է դարձնել թարգմանական գրականության վրա: Միշտ ճանապարհը բաց պահելով սեփական գրողի ամեն մի նոր երկի առջև, հրատարակ-չությունը պլանավորված և սիստեմատիկ աշխատանք պետք է տանի ռուս և միջազգային գրականության լավագույն երկերն ազգային լեզվով անպայման ունենալու համար: Պետք է վերջ տալ որոշ չափով պատահական, որոշ չափով քաոսային վիճակին և առաջիկա 5, 10, նույնիսկ ավելի տարիների համար պլանավորել ու հայ ընթերցողին տալ համաշխարհային դասական ու լավագույն գրողների բոլոր հիմնական գործերը: Այստեղ պլանավորման դժվա-րություններ չկան, հավանաբար կլինեն նյութական դժվարություններ: Բայց անհրաժեշտ է կանգ չառնել, աղբյուրներ ու ձևեր որոնել ու գտնել: Ռուսներն անցյալից եկող թարգմանական հրաշալի ավանդույթներ ունեն, որոնք օր օրի հարստացնում են ու զարգացնում: Կարելի է ասել, որ այժմ չկա աշխարհում քիչ թե շատ հայտնի, նույնիսկ ան-պայման ոչ առաջնակարգ գրող, որ ռուսերեն չթարգմանվի: Եվ մենք շնորհակալ պետք է լինենք, որ ռուսերենի շնորհիվ համաշխարհային գրականությունը մուտք է գործում մեը ընթերցողների աշխարհը, լուսավորում է նրանց, բայց ռուսերեն կարդում են մեր ոչ բոլոր ընթերցողները… Հրատարակչությունը պարտավոր է գնալով բազմացող հայ ընթերցողներին գիրք հասցնել, բարձրորակ գիրք, նրա աշխարհայացքը լայնացնող, ճաշակը նրբացնող, մակարդակը բարձրացնող գիրք: Թարգմանական գրականության հարցում էլ անհրաժեշտ է վերահրատարակման խելացի քաղաքականություն վարել: Մեզանից յուրաքանչյուրը վերապրելով իր մանկության ու պատանեկության տարիները, հիշում է գրքեը, որոնց իր հետ տանում է: «Քվենտին Դորվարդ», «Թշվառներ», «Իննսուներեք», «Թոմ Սոյերի արկածները» և այլն: Ես իմ հիշողության թելադրած պատահական անունները տվեցի, որոնց թիվը մեզանից յուրաքանչյուրը կարող է ավելացնել: Այդ գրքերը հայերենով եղել են, բայց այսօր կամ իսպառ չկան, կամ շուտով չեն լինի նույնիսկ գրադարաններում, իսկ նոր սերունդը գալիս է ու գալիս: Ամեն տարի մեր դպրոցներում առաջին դասարան է ընդունվում շուրջ 60 հազար երեխա, որը մի քանի տարի հետո պետք է կարդա այդ գրքերը, որպեսզի ազնիվ, քաջ, ընկերասեր, զոհաբերվող լինի, որպեսզի նրա մանկության ուղեկիցները դառնան Ժան Վալժանն ու Մարիուսը, Հեկլբերի Ֆինն ու Քվենտինը: Նման գրքերը որոշակի ժամանակի ժամանակահատվածներով նորից ու նորից պետք է վերահրատարակվեն:
ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ.— Չեմ կարծում, թե իմ ցանկությունը որևէ դեր կունենա «Հայաստան» հրատարակչության առաջիկայում տպագրելիք գրքերի ցանկի վրա: Բայց կուզենայի, որ այդ ցանկում տեղ գտներ Սարգիս Աբրահամյանի գիրքը, և վերջապես, շարվածքի վիճակից դուրս գար Սուրեն Գասպարյանի «Չորրորդ չափում» վեպը, որի (նաև հեղինակի) զարմանալի ճակատագրին տարիներ առաջ անդրադարձել է «Գարուն» հանդեսը, սակայն, ցավոք, ապարդյուն:
Եվ մեկ էլ կցանկանայի, որ ապրող գրողի լիակատար որևէ ժողովածու առայժմ չվերահրատարակվեր: Մանավանդ, եթե դրա համար պահանջ ներկայացնողն ինքը` հեղինակն է:
ԳԵՎՈՐԳ ԱՐՇԱԿՅԱՆ.— Ժամանակակից գրականություն, մերը և օտարը:
ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ.— Կուզեի, որ առաջիկայում «Հայաստան» հրատարակչությունը հրատարակեր Համաստեղի «Գյուղը» և «Անձրև» շարքերը և ավարտեր Կոմիտասի Երկերի ժողովածուի հերթական հատորների հրատարակումը (հիշեցնեմ, որ Կոմիտասի Երկերի ժողովածուի հրատարակման մասին ՀՍՍՀ Մինիստրների սովետի որոշումը եղել է 1949 թվականի սեպտեմբերի 16-ին և անցած քառորդ դարի ընթացքում հրատարակվել է ընդամենը… 3 հատոր):
Կուզեի վերահրատարակված տեսնել և գրադարանումս ունենալ «Սասնա ծռերը»:
ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ.— Միխայիլ Բուլգակովի «Սպիտակ գվարդիան» և Չինգիզ Այտմատովի «Սպիտակ շոգենավը»:
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ.— Միայն լավ գրքեր:
ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ.— Լավ գրքեր:
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ.— Կուզեի նշել միայն, որ մեր ընթերցողների ճաշակը, կուլտուրան, մակարդակը բարձրացնելու համար հրատարակչությունը շատ մեծ հնարավորություն ունի, որոնք դժբախտաբար մնում են չօգտագործված:
ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.— Մի ժամանակ «Հայաստան» հրատարակչությունը սկսեց տպագրել «Պատմվածք. 20-րդ դար» և «20-րդ դարի պոեզիա» մատենաշարերը: Առաջինը տպագրվեց չորս տարի` տարեկան 12 անուն գրքույկով, երկրորդը ընդամենը կես տարվա կյանք ունեցավ` 3-6 անուն գիրք:
Դրանք իրենց հետ թարմ հոսանք էին բերում և ինչ-որ տեղ մաքրում էին մեր գրական մթնոլորտը: Հետո չգիտեմ ինչու այդ գործը կիսատ մնաց: Կցանկանայի հրատարակչությունը առաջիկայում նորից ձեռնամուխ լիներ այդ գործին: Հավատացած եմ, հազարավոր ընթերցողներ են սպասում դրանց։

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով