Վրեժ Իսրայելյան. Անձրևի այն կաթիլը

«Գարուն», 1981, 4

Ահա թե ինչ բան է քաղաքը: Իրենց գյուղը քաղաքի մոտ, ոնց որ անձրևի մեջ այն կաթիլը, որ թռչունի վրա է ընկնում: Ոտնահետքերդ էլ մի վայրկյան չեն մնա գետնին, կջնջեն ու կանցնեն: Ով է գալիս, ով է գնում, ինքը, փողոցն էլ չգիտե: Տիգրանը տաբատով ու մի տակ վերնաշապիկով է ու ո՜նց է մրսում: Ցուրտ է քաղաքը, քամին սառը, ջղային, առանց հարցուփորձի խփում է ու անցնում: Եվ մեքենաներ ամեն տեսակի, որ սլանում են հենց այնպես, իրար երեսի չնայելով: Ինչպես և մարդիկ, իրարից խռով, ոչ բարև, ոչ բարի լույս: Իսկ իր տատը, երբ օտար մարդ էր անցնում, քիչ էր մնում սիրտը պայթի. «Շո՛ւտ արա, շո՛ւտ, գնա տես ո՞վ էր, ինչի՞ էր եկել»: «Ինչի՞դ է պետք, տատ»,— հարցնում էր Տիգրանը: «Բա եղա՞վ,— նեղանում էր նա,— չիմանա՞նք ով էր, ինչացու էր: Մա՞րդն էլ մարդուն չճանաչի: Մեկ էլ տեսար վաղը, մյուս օրը մեռա, չիմանա՞նք ինձնից հետո ով մնաց աշխարհում, մեկ էլ տեսար, վաղը, մյուս օրը ինքը մեռավ (սատանի ականջը խուլ), չիմանա՞նք ով մեռավ, մի երկու կաթիլ արցունք էլ մենք թափենք»:
Մերուժանի նման մարդուն էլ չեն նկատի այստեղ: Տիգրանը հիշում էր, թե ինչպես էր Մերուժանը գժվում, երբ իրենցից մեկնումեկը ուշացնում էր բարևը. «Կանգնիր,— գոռում էր նա,— ասա` բարև: Չէ, այդպես չէ, լավ ասա` բա-րև»: Մերուժանը պնդում էր, որ «բարև» բառը «արևից» է առաջացել: Ասում էր` մարդու հոտ առնելու պես ասում եք` բարև, հետո միայն նայում եք նրա աչքերի մեջ: «Եվ ընդհանրապես,— ասում էր նա,— բարևն այնպիսի բան է, որ թշնամուդ էլ պիտի ասես, ասես, հետո թշնամությունդ անես»:
«Չէ,— մտածում էր Տիգրանը,— կամ Մերուժանը քաղաքում չի եղել, կամ նրա ասածը միայն գյուղի համար է: Այստեղ ո՞վ կհանդգնի անծանոթ մարդուն բարևել: Կամ կմտածեն` գիժ է, կամ կմտածեն, թե շփոթեցիր ուրիշի հետ, կամ էլ վզակոթիդ կհասցնեն ու` կգնաս հորդ կբարևես, լակոտ»:
Լավ բան է քաղաքը: Գեղեցիկ տներ, փողոցներ, մարդիկ` սիրուն շորերով: Մեքենաների սլացք` առանց փոշու: Գյուղում, երբ մեքենա էր անցնում, երեխաներով վազում-մտնում էին փոշու ամպի մեջ: Ի՜նչ երանություն էր: Մեքենաների հետ իրենց առաջին ծանոթությունն էր: Հռնդյուններից ճանաչում էին: Սեդրակի բեռնատարը ոնց որ թոքախտավոր, հազում էր, հազում ու արյուն թքում: Երվանդինը գողեգող էր գալիս, բայց երբ մոտենում էր, փնչացնում էր կատաղած ցուլի պես: Գյուղում մտերմություն կար և՛ լավի, և՛ վատի միջև: Սառույցը ընկերավարի էր սառեցնում, արևը ընկերավարի էր տաքացնում, քամին էլ` ավելի սառն էր, բայց խփում էր առանց ձաղկելու:
Արդեն մթնել էր, բայց Երևանը համառորեն իրեն չէր զգում մաթի մեջ: Այստեղ-այնտեղ փայլփլում էին հատուկենտ լուսամփոփներ, երբեմն ուշացած մեքենաներ էին անցնում, միայն մի պահ ճեղքերով խավարը:
«Երբ չորսբոլորը խավար է, լույսը բիծ է թվում,— գյուտ արածի պես մտածեց Տիգրանը,— ինչպես սև տաբատի վրա` սպիտակ կարկատանը»:

***
Ամեն ինչ սկսվեց հայոց լեզվի շարադրությունից: Հայերենի դասատու Ամալյա Բագրազյանը հայտնեց թեման` «Իմ քաղաքը (գյուղը)»: Նա բոլորին խնդրեց, որ խուսափեն գրքային ոճից և գրեն այնպես, ինչպես զգում են: «Անկեղծությունը,— ասաց նա,— գնահատման չափանիշը կլինի անկեղծությունը»:
— Գեղեցի՜կ է Սևանը լուսադեմին,— արտիստիկ կեցվածք ընդունելով ասաց Ռոմիկը:
Դասարանը աշխուժացավ:
— Իմ Երևա՜ն,— շարունակեց Ռոմիկը,— քո հնամյա մատյանների մագաղաթյա էջերին թռչկոտում են թշնամիներիդ պիղծ ոտքերը:
— Դե լավ,— լրջացավ Բագրազյանը,— կատակեցինք, և վե՛րջ:
Քսանյոթ աշակերտներ հաստատակամորեն բարձրացրեցին գրիչները, և «անկեղծությունը» տառ առ տառ ներկեց սպիտակ թղթերը: Ռոմիկը գրիչը վրձնի պես պահեց օդի մեջ և կտրուկ շարժումով մոտեցրեց տետրին:
Տիգրանը կրծում էր գրչակոթը և նրա ճիտքը թիթեռի պես զարկվում էր ծանոթ և հարազատ պատկերների: Ահա իրենց գյուղը: Տիգրանը ամեն ինչ տեսնում էր ասես իր վաղ մանկության հուշերում: Այն ժամանակ գյուղը աշխարհի չափ մեծ էր թվում, և ծառերն էին ավելի բարձր, և մարդիկ էին հսկա, և հիսուն մետր երկարություն ունեցող լիճն էր աշխարհի ամենամեծ ծովը: Իր մանկական երևակայությունը «Ջրաղացի» ձորից այն կողմ չէր անցնում, ուր հաճախ էին գնում ընկույզ թռցնելու: Եվ անիմաստ էր համոզել, որ աշխարհում իրենց գյուղից դուրս ուրիշ գյուղ էլ կա, քաղաքներ կան, որոնց մի հատիկ շենքում հարյուր գյուղ կարող է յցվել:
Ի՞նչ գրի Տիգրանը. ա՞յն, որ ծերունիների ձեռքից բահը սահում է, և ծերերը սերմի պես հերկի մե՞ջ են ընկնում, ա՞յն, որ գյուղամիջի քարերին նստած ծիծաղելով ճշտում են, թե իրենցից ում հերթն է եկել ճանապարհվելո՞ւ: «Մեր գյուղը ունի իր հոտը…»:
Ժամկետը սպառված է, և Ամալյա Բագրազյանը, թափառիկ հայացքը դասարանի վրայով սահեցնելով, իրար վրա է դարսում տետրերը:
Քսանյոթ տետր: Անկեղծությունը` գնահատման չափանիշ: Տիգրանը փորձեց տետրերի դարսի մեջ ճանաչել իրենը, չկարողացավ, և սիրտը ճմլվեց ցավից: Իրենց գյուղը այնտեղ է, ինչ-որ տեղ, քսանյոթ գյուղերի ու քաղաքների արանքում:
— Տիգոն, երևի, իրենց գյուղի ոչխարների մասին է գրել,— ճմլկոտելով հեգնեց Ռոմիկը և բոռաց ոչխարի պես,— մաաա…
Դասարանը արթնացավ, և բոլորը հռհռացին:
«Ծուռթաթ» Էդոն գրել էր «քաղաքամայր» Երևանի մասին, որի հրապարակը աշխարհի ամենագեղեցիկ հրապարակն է, Արամ Խաչատրյանի, Վիկտոր Համբարձումյանի մասին, որոնք Երևանի փառքը թնդացնում են աշխարհով մեկ:
Ռոմիկը, որին գիշերօթիկ դպրոց էին տվել, իբր վատ միջավայրից կտրելու համար, Երրորդ մասում հայտնի էր «բիճ» մականվամբ: Այստեղ էլ նա փայլեց էր իր «բճությամբ»: Գրել էր, որ Երևանը աշխարհի ամենագեղեցիկ քաղաքն է, որովհետև այնտեղ կա… գիշերօթիկ ղպրոց, ուր դասավանդում է ընկ. Բագրազյանի նման հոյակապ ուսուցչուհի, և որովհետև ինքը ընկեր Բագրազյանին սիրում է:
Տիգրանը իրեն խաբված էր զգում: Նա փորձեց ետ վերցնել իր շարադրությանը, բայց Բագրազյանը հաղթական ժպիտով ասաց.
— Ձեր գյուղի դպրոցում չես, Տիգրան, որ ինչ ուզենաս անես: Երևանն է, այստեղ փոշմանել չկա:
— Ընկեր Բագրազյան,— միջամտեց Ռոմիկը,— Տիգոն ոչխարների մասին գրել է, բայց մոռացել է մսուրի մեջ խոտ լցնել: Տվեք թող լցնի:
Բագրազյանին, երևի, դուր եկավ Ռոմիկի հումորը, բայց նա ուսուցչուհի էր և չպետք է ղեկը թուլացներ:
— Չափն անցնում ես, Ռոմիկ, դու քո մասին մտածիր:
— Ինչ անխիղճ եք, ընկեր Բագրազյան, ոչխարները սովից բոռում են, իսկ դուք…
Տիգրանը կուլ տվեց վիրավորանքը և դառնությամբ նայեց Ռոմիկին: Վաղուց էր երազում քաղաք ընկնել, և ահա, ստացվեց իր ուզածի պես: Գիշերօթիկ դպրոցի սան է: Առաջին անգամ, երբ ոտք դրեց գիշերօթիկ, մոր հետ էր:
— Լավ կսովորես,— ասաց մայրը,— ուսուցիչներին լեզու չդարձնես, «չոռ» կասեն, դու խուլ կձևանաս, հաց կմեկնեն` կուշտ կձևանաս, ոտքդ կտրորեն, ներողություն կխնդրես, իբր դու ես իրենց ոտքը տրորել:
Այն երազանքները, որ Տիգրանը քաղաք գալու հետ էր կապել, հօդս ցնդեցին: Երևանը, նույնիսկ, չզգաց էլ, որ իր աղմկոտ փողոցներում մի ոտնաձայն էլ ավելացավ: Սկզբում Տիգրանը տխրում էր, կարոտում իրենց գյուղին` մարգագետինները, աստղաշատ գիշերները: Հետո գիշերօթիկ դպրոցի առօրյան առավ Տիգրանին իր մեջ:
Բարեխղճորեն կատարում էր ուսուցիչների հանձնարարությունները, ինքը լվանում էր իր հագուստները, արդուկում: Ընկերներից իրեն հեռու չէր պահում, բայց և չէր խառնվում նրանց վեճերին: Հարցնում էին` պատասխանում էր, չէին հարցնում` լռում էր: Ճիշտ է, դժվար էր դիտողի երկրորդական դերում մնալ, բայց Տիգրանը կամաց-կամաց վարժվում էր:
Ռոմիկը բարձրահասակ, ոչ այնքան հաղթանդամ տղա էր: Գեղեցիկ աչքեր ուներ, հայացքը հանդուգն էր և առաջին տպավորությամբ` անմիտ: Նա չէր խորշում ոչնչից: Միջանցքում ծխում էր, դիտավորյալ ծուխը փչելով ուսուցչանոցի բաց դռնից ներս: Բոլորովին այլ տղա էր, մինչ այդ Տիգրանին անծանոթ: Նա տեսել էր կռվարար տղաների, որոնք ոչնչից կռիվ են սարքում: Տեսել էր նաև այնպիսիներին, որոնք ուզում են իշխել բոլորի վրա: Ռոմիկը տարբեր էր: Նրա մտքով չէր էլ անցնի, որ ինչ-որ մեկը կարող է հակառակվել իրեն: Իսկ եթե նման բան պատահում էր, նրան անարդարություն էր թվում: Ուսումից զատ ամեն ինչում ձգտում էր առաջինը լինել: Չնայած լավ լողորդ չէր, բայց իրեն նետում էր ամենավտանգավոր ջրապտույտների մեջ: Ընթացքի ժամանակ տրամվայից ցած էր թռչում, առանց երկյուղելու, որ ջարդուփշուր կլինի: Այնքան սիրով էր իրեն վտանգում, որ թվում էր նրա համար` կապրի, չի ապրի` նույն բանն է: Կես տարի էր, ինչ Տիգրանը գիշերօթիկում էր: Ռոմիկը երբեք նրան չէր կպել: Երևի մտածում էր` գյուղացի, խելոք տղա է, նրա լինել-չլինելը իրեն ի՞նչ: Կամ էլ Տիգրանին թողնում էր մյուսներին ավար: Այդ օրը ի՞նչ փչեց նրա խելքին` դասերից հետո ասաց.
— Տիգո, պայուսակս կտանես,— և առանց պատասխանի սպասելու, փորձեց դուրս գալ:
— Քո պայուսակն է, ինքդ էլ տար,— նետեց Տիգրանը:
Դասարանը պապանձվեց: Բոլորը չարությամբ նայեցին Տիգրանին: Նրանք հեզորեն կատարում էին Ռոմիկի բոլոր հանձնարարությունները:
— Օհո՜,— զարմացած տեսք ընդունեց Ռոմիկը,— պարզվում է, որ մուկն էլ է աղանձ ուտում: Պարոնայք, ձեզնից որևէ մեկը տեսե՞լ է, որ երբևէ մուկը աղանձ ուտի:
— Ես,— ասաց «ծուռթաթ» Էդոն,— հենց նոր էս գեղցի մուկը աղանձ կերավ:
— Կրկնիր, «ծուռթաթ»,— խիստ ընդհատեց Ռոմիկը,— ի՞նչ տեսար:
— Տեսա, թե ինչպես…— նրա վճռականությունը նվազեց, երբ որսաց Ռոմիկի հայացքը,— տեսա, թե ինչպես…
Նա չհասցրեց ավարտել իր խոսքը, Ռոմիկի բռունցքը իջավ նրա դեմքին:
— Ես ի՞նչ ասացի որ,— լացակումեց Էդոն:
— Խեղճ, գյուղացի տղա ես գտել, զրպարտում ես,— հեգնեց Ռոմիկը,— բա էս լավ, խելոք տղան այդպիսի բան կանի՞,— նա ցուցադրաբար ձեռքը դրեց Տիգրանի գլխին և ուզեց շոյել մազերը:
— Թող,— նրա ձեռքը ետ հրեց Տիգրանը:
— Լսիր, չլինի՞ վիրավորվել ես, որ ձեր ոչխարների խաթրին դիպա:
Տիգրանը չպատասխանեց:
— Տես, է՜, ինչ էլ ջղային տղա է,— շարունակեց նա,— ուզո՞ւմ ես, ներողություն կխնդրեմ: Չգիտեի որ քո ամենաթույլ տեղին դիպա: Ոչխարները մեզ միս են տալիս, կաթ են տալիս, բուրդ են տալիս, իսկ մենք նրանց վիրավորում ենք: Սխալվել եմ, ներողությո՜ւն…
Մյուս տղաները շվարել էին, Տիգրանի համար լավ բան չէին գուշակում և ուրախ էին, որ իրենց նվաստացման փաստը, Տիգրանի մեն մի ըմբոստությամբ հայտնի դարձած, կարծես թե մոռացվում էր:
— Լսիր, դու գիտե՞ս ես ով եմ:
— Մեր դասարանի Ռոմիկը:
— Դասարանը ո՞րն է, գեղցի, լսե՞լ ես Երրորդ մասի «բճի» մասին:
— Հետո՞ ինչ…
Տիգրանը չգիտեր ինչով է վերջանալու այս ամենը, բայց ինչ էլ որ լիներ, նա ուրախ էր: Նրան թվաց, թե Մերուժանը թփթփացնում է իր ուսին:
— Լսիր, գեղցի, հո դու հիմար չես,— կարմրատակեց Ռոմիկը:
— Ի՜նքդ ես…
Բոլորը հայացքները շուռ տվեցին, իբր իրենք չեն լսել, չեն տեսել Տիգրանի արնաշաղախ դեմքը: Զարմանքից նրանց աչքերը չռվեցին՝ Ռոմիկը չէր խփել, իսկ Տիգրանը անթարթ նայում էր նրան:
— Գնա՛նք,— ասաց Ռոմիկը:
Տիգրանը հետևեց նրան: Մյուսները միջամտելու թույլ, վախվորած փորձեր արեցին, թե մեղք է, գյուղացի տղա է: Ռոմիկը, որ վերագտել էր իր հանդուգն, անհոգ դեմքը, հայացքով սաստեց նրանց:
Տիգրանը ժամանակ չունեցավ վախենալու, որովհետև պարզորոշ լսեց Մերուժանի խոսքերը. «Ջուր մտնողը թրջվելուց չի վախենա»:
Նրանք դուրս եկան բակ և շարվեցին դպրոցը փողոցից բաժանող պողպատյա ճաղերի տակ: Ռոմիկը քիչ հեռու կանգնել և դիտում էր անցնող դարձողին: Երկու աղջիկ անցան’ իրենց հմայքի վրա չկասկածելով: Ռոմիկը չնայեց էլ նրանց կողմը` դրա ժամանակը չէր: Տիգրանը չգիտեր, թե Ռոմիկի մտքինն ինչ էր, բայց վատ բան էր նախազգում: Միայն մի բան էր ցանկանում` ինչ լինելու է, թող շուտ լինի: Անորոշությունից վախի՞, թե նահանջի մի զգացում էր թրթռում նրա ներսում:
Որքա՜ն մենակ է նա այստեղ, և որքա՜ն մեծ է աշխարհը: Որքա՜ն շատ մարդիկ կան, որ ապրում են միմյանցից անտեղյակ: Իսկ մի ժամանակ աշխարհն այն էր, ինչ աչքերը բացելուց հետո երևում էր նրան: Շուրջը ամեն ինչ այնքա՛ն հարազատ և այնքա՛ն իրենն էր, որ թվում էր հողմահար ծառի ցավը ուր որ է լցվելու է իր մեջ:
— Եվ այսպես,— ձեռքերը շփելով ասաց Ռոմիկը,— ներկայացումը սկսվում է:
Դիմացից մի տղա էր գալիս, Ռոմիկից, երևի, երեք-չորս տարով մեծ: Հաղթանդամ, գանգուր մազերով տղա էր` վճռական ու անփույթ քայլվածքով:
— Քուր ջան, ձեզ մի րոպեով կարելի՞ է,— ասաց Ռոմիկը ընդառաջ գնալով տղային:— Էնքան սիրուն տղա ես, որ աղջկա տեղ դրեցի:
Մինչ տղան տատանվում էր, թե ինչպես վարվի, որ և՛ փորձանքի մեջ չընկնի, և՛ ինքնասիրությունը չտուժի, Ռոմիկի բռունցքը փայլեց օդի մեջ: Տղան ետ ընկրկեց ու դիպավ ծառին: Չէր հասցրել ուղղվել, երբ Ռոմիկը մեկ անգամ էլ հարվածեց: Նրա դեմքը աղավաղվեց ցավից ու վիրավորանքից:
Տիգրանը մտածում էր, թե ուր որ է տղան կսթափվի ու դաս կտա Ռոմիկին: Բայց նա արյուն թքելով հեռացավ, թույլ սպառնալով:
— Ձեր թաղում կպատմես,— նրա ետևից գոռաց Ռոմիկը,— Երրորդ մասի «բիճն» է քեզ նախշել:
Տիգրանի կոկորդը հուզմունքից քոր եկավ: Քիչ էլ, և նա լաց կլիներ: Որքան կուզենար, որ տղայի փոխարեն ինքը լիներ, գոնե սիրտը կթեթևացներ: Ինքն է մեղավոր այդ տղայի ստորացման, ցավի համար: Վերջիվերջո ինչո՞ւ զատվեց բոլորից: Ինչ-որ նենգություն կար նրա այդ քայլի մեջ: Պայուսակը կտաներ, ու վերջ: Բոլորն էլ նույն կերպ են վարվում: Ինչո՞ւ ընկավ այս պատմության մեջ: Գուցե նահանջի… Ինչ մտածում են, թող մտածեն: Առանց այն էլ, նա մի քայլ ավելին արեց, քան նրանք:
— Տեսա՞ր,— հաղթականորեն ասաց Ռոմիկը, իր հայացքով ծակծկելով Տիգրանին:
— Հետո՞ ինչ,— հուզմունքը թաքցնելով, սառնասրտորեն ասաց Տիգրանը:
— Հիմա իմացա՞ր, թե ով եմ ես:
— Մեր դասարանի Ռոմիկը,— հատ-հատ, համոզիչ ասաց Տիգրանը:

***
Գիշեր է: Յոթերորդ «բ» դասարանի տղաները օրվա անցուդարձից, երկար գզվռտուքներից հետո քնել են: Ի՜նչ հրաշք բան է երազաբեր քունը: Մաքրում է օրվա բոլոր նենգությունները: Թույլերն ու ճնշվածները հաղթում են ուժեղներին: Չսիրվածները սիրվում են իրենց ատողներից: Քաղցածները սնվում են արքայական սեղաններից, հանցագործները դատում են օրենքի պահապաններին: Ահա մի կյանք, ուր բոլորը հավասար են:
Յոթերորդ «բ» դասարանի տղաները քնած են, և նրանց շնչառությունները՝ խաղա՜ղ, անհանգիստ, աղմկոտ, խառնվել են իրար և դարձել մի երաժշտություն, ուր ոչ մի նոտա ավելորդ չէ: Ռոմիկը ֆսֆսացնում է երեխայի պես և անհանգիստ շուռումուռ գալիս անկողնում: Տեսնես ի՞նչ երազ է խռովել նրան: Գուցե երազի թևերով նրան է այցելել հանգուցյալ մայրը և քնքուշ, մայրական հանդիմանանքների կարկո՞ւտ է տեղում: Նրա դեմքը կծկվեց` երևի խորթ մայրը հոր ականջին ինչ-որ բա՞ն շշնջաց: Իսկ այժմ նրա դեմքը վախեցած է, երևի այն տղան, որին ինքը ցուցադրաբար ստորացրեց, այժմ վրե՞ժ է լուծում նրանից:
Ինչ ահռելի տարբերություն կա ահա ա՛յս Ռոմիկի և ա՛յն Ռոմիկի միջև, որին Տիգրանը կտեսնի առավոտյան. «Ի՞նչ է սպասում իրենց այս աշխարհում, ի՞նչ է սպասում Ռոմիկին, «ծուռթաթ» Էդոյին, մյուսներին…»: Ինքը կսովորի-կավարտի գիշերօթիկ դպրոցը, կգնա գյուղ կամ չի գնա, հայրը կվերադառնա հեռուներից, կամ չի վերադառնա, ինքը կդառնա գրող, կամ չի դառնա… Կա՛մ-կա՛մ… Անհայտ է, բայց ինչ-որ որոշակի բան կա… կա՛մ-կա՛մ, բայց Տիգրանը պարզ տեսնում էր իր կյանքը մինչև վերջին օրը: Ամեն ինչ սովորական ու բացահայտ՝ ինչպես երկրորդ անգամ կարդացված գիրքը: Ձմռանը թռչունները չվում են տաք երկրներ: Հասարակ թվաբանություն է: Գարնանը թռչունները վերադառնում են… տաք երկրներ: Ամեն ինչ պարզ է` տաք երկրներ: Տիգրանը, «ծուռթաթ» Էդոն, մյուսները… բոլորի կյանքը նախանշված է` վերադարձ կամ մեկնում դեպի տաք երկրներ: Իսկ Ռոմի՞կը… Ռոմիկին ի՞նչ… Օրը Ռոմիկի համար կբացվի որպես գաղտնիք: Ռոմիկը երբեք ժամացույց չի կրի, ուղիղ քայլել չի սովորի… Ձմռանը նա չի չվի տաք երկրներ: Ռոմիկը երամի թռչուն չէ: Ռոմիկը Ռոմիկն է, «բիճ» Ռոմիկը` միայնակ և խեղճ, միայնակ և հզոր, միայնակ և անհայտ: Ռոմիկը այստեղ է, իսկ վա՞ղը… ի՞նչ իմանաս: Ռոմիկն այնտեղ է, իսկ վա՞ղը… Ռոմիկը քնած է, իսկ վա՞ղը… «ծուռթաթ» Էդոն քնած է, վաղը` նույնպես քնած կլինի, Տիգրանն էլ քնած կլինի, մյուսներն էլ…
Ի՞նչն է բաժանում գիշերը ցերեկից: Քնած մարդը ապրո՞ւմ է, թե՞ չի ապրում: Նո՞ւյն մարդն է, թե՞ նույնը չէ: Նո՞ւյնն է, թե՞ նույնը չէ… Յոթերորդ «բ» դասարանի տղաները ապրո՞ւմ են, թե՞ չեն ապրում, նո՞ւյնն են, թե՞ նույնը չեն… Քնա՞ծ է Տիգրանը, թե՞ քնած չէ, նո՞ւյնն է, թե՞ նույնը չէ…

***
Վաստակավոր ուսուցչուհի Ամալյա Բագրազյանը` գիշերօթիկ դպրոցի պարծանքը, ներս մտավ, գլխի թեթև խոնարհումով բարևեց բոլորին և տետրերը անփաթորեն գցեց սեղանին: Քսանյոթ քաղաք և գյուղ տարածվեցին սեղանի վրա: Պարտաճանաչ և գնահատականի համար միշտ լալու պատրաստ աղջիկների դեմքերը սրվեցին: Ռոմիկի աչքերը չարաճճի փայլեցին` նա խոստովանություն էր արել և սպասում էր պատասխանի: Տիգրանը ոչ այն է հուզմունքից, ոչ այն է սպասումի տագնապից, կրծեց գրչակոթը: Ընկեր Բագրազյանը մի հայացքով շամփրեց բոլորին և ասաց.
— Վատ է, շա՛տ վատ:
Աղջիկների թարթիչները սկսեցին արագ-արագ գործել:
— Վա՛տ է: Ձեր գրած շարադրությունները կարդալով ոչ մի զբոսաշրջիկ Հայաստան ոտք չի դնի:— Աստված իմ, մի՞թե սա է Հայաստանը:— Նա ձեռքով ցույց տվեց ցաքուցրիվ տետրերը:— Բոլորիդ էլ գերազանց եմ գնահատել, որովհետև գրել եք գնահատականի համար: Բայց մի՞թե կարելի է ծննդավայրի մասին գրել լոկ մի քնձռոտ թվանշանի համար:
Ընկեր Բագրազյանը այնպիսի հուզմունքով էր խոսում, որ թվում էր` ուր որ է լաց կլինի, և յոթերորդ «բ»-ի լալկան աղջիկները կձայնակցեն նրան:
— Տիգրան, պատասխանիր մի հարցի:
Տիգրանը ոտքի կանգնեց:
— Ո՞ր դարում ենք ապրում մենք:
— Քսաներորդ դարում:
— Չի երևում,— ասաց Բագրազյանը,— քո գրած շարադրությունից չի երևում, որ մենք քսաներորդ դարում ենք ապրում:
— Մեր գյուղում հրթիռներ չկան,— նեղացած ասաց Տիգրանը:
— Հեռուստացո՞ւյց էլ չկա:
— Քնում են,— ասաց Տիգրանը,— հոգնած են լինում, քնում են:
— Որքա՞ն կարելի է քսաներորդ դարում քնած ապրել: Չէ, դու ինձ կներես, բայց քո շարադրու-թյունից գոմի հոտ է գալիս:
Յոթերորդ «բ»-ն թռավ յոթերորդ երկինք:
— Պատուհանները բացեք,— քիթը վեր քաշելով ճչաց Ռոմիկը,— անտանելի հոտ է:
— Դու մի ոգևորվիր,— Ռոմիկին կանխեց Բագրազյանը,— քո շարադրությունից էլ բանտի հոտ է գալիս:
— Սովետական երկրում,— կոկորդը մաքրելով ասաց Ռոմիկը,— սիրո համար մարդկանց բանտ չեն նետում:
Ընկեր Բագրազյանի դեմքը զայրույթից ջղաձգվեց, վաստակավոր ուսուցչուհու նրա ողջ սառնասրտությունը հօդս ցնդեց: Նա ափերով դեմքը ծածկեց ու փղձկաց.
— Հիմա ինձ ասեք… սա ի՞նչ բան է… չլսված բան է… մենք դպրոցո՞ւմ ենք, թե՞ գազանանոցում, ես ուսուցչուհի՞ եմ, թե՞ գազան վարժեցնող:
Հետո ամեն ինչ ընթացավ սովորականի պես: Լալկան աղջիկները ուսուցչուհու հետ թեթևացրին իրենց սիրտը: Դասարանը վարժվեց գոմի հոտին: Տիգրանը իր վիրավորանքը խլացրեց աղմուկի մեջ: Ռոմիկը լուրջ-լուրջ ներողության խնդրեց, ասելով, որ ինքը կատակ է արել, և բնավ էլ Բագրազյանին վիրավորելու միտում չի ունեցել: Բայց չմոռացավ ավելացնել. «Ինչպե՞ս կարող էի վիրավորել մեկին, որին սիրում եմ»: Շարադրությունների ամփոփումը երկու արդյունք տվեց` Տիգրանը կնքվեց «Գոմի Տիգո» մականվամբ, իսկ Բագրազյանը` «գազան վարժեցնող»: Դասերից հետո յոթերորդ «բ»-ի աշակերտները խոստովանեցին, որ այսօր փայլուն դաս են անցկացրել:

***
Հաջորդ օրը գիշերօթիկի բոլոր աշակերտներին հավաքեցին սպորտ-դահլիճում: Ներկա էին բոլոր ուսուցիչները: Դպրոցի դիրեկտոր Չաթրջյանը, ձեռքերը մեջքին հավաքած ետ ու առաջ էր քայլում: Հիանալի գնդապետ կստացվեր ընկեր Չաթրջյանից: Նա ծնունդով մշեցի էր, և նրա խոսքի մեջ մշեցիների բարբառը, շեշտադրությունը ուղղակի թևածում էր, և աշակերտները մեծ ուժ էին գործադրում փռթկոցները կոկորդում խեդելու համար: Իսկ երբ զայրացած էր լինում` գրական լեզվի հերը անիծում էր:
— Խուլիգան, մոդ ե՛գ:
Ոչ ոք չկասկածեց, որ խոսքը Ռոմիկին է ուղղված: Ինքը` Ռոմիկն էլ կվիրավորվեք, եթե պարզվեր, որ այդ «խուլիգանը» մեկ ուրիշն էր, և ոչ ինքը: Նա ամբարտավան տեսք ընդունեց, բոլորի նախանձը շարժելով հպարտ կանգնեց դիրեկտորի կողքին և մի տեսակ, ընկերավարի նայեց նրան:
— Ես քեզ բանդերում փդեցնել գդամ,— թնդաց մշո բարբառը:— Այս ջիջուն, այս լաձիրագը, հայելին դնում է աղջիկների ոտքերի դակ և…
Ֆրանսերենի ուսուցչուհի «մադմուազել» Լաուրան փռթկացրեց:
— Մի ձիձաղեք, ընգեր Լաուրա: Լաց եղեք, որ հասարագության համար էս դեսագ ջիջու ենք դաստիարագում:
Տիգրանը ակնդետ նայում էր Ռոմիկին: Ինչ-որ գրավիչ բան կար նրա մեջ, որ դեմքի հանդուգն, լկտի արտահայտությունից զատվում էր: «Մարդուն դատելուց առաջ,— մտածեց Տիգրանը,— գոնե մեկ անգամ, պետք է քնած ժամանակ դիտեն նրան»:
Ռոմիկը դիրեկտորի առաջ կանգնել էր անվախ, անտարբեր, լկտի:
— Հայելին փչացած էր,— հենց այնպես ասաց նա:
Ռոմիկից տուժած աշակերտները հրճվանքով նայեցին նրան` սրտատրոփ սպասելով այն պահին, երբ Չաթրջյանի ձեռքը կորսա նրա ականջը: Դիրեկտորի զայրույթը միշտ նույն վախճանն էր ունենում:
— Այս ջիջուն,— Ռոմիկի ականջը ճարպկորեն բռնելով շարունակեց դիրեկտորը,— պադուհաս է: Բեդությունը սրան ձրի գերագրում է, հագցնում է, օթևան է դալիս, իսկ սա երախտամոռ է, ախր էսբեսներին ինչո՞ւ է խղջում, սրանց տեղը բանդն է:
Դիրեկտորը ձգում էր Ռոմիկի ականջը, բայց նա ցավագին դեմք չէր ընդունում, չէր կռանում: Կարծես նրա համար միևնույնն էր` իր ականջն են ձգում, թե՞ ինքն է ուրիշի ականջը ձգում: Կարևորը շարժումն էր: Օրն առանց իրադարձությունների` Ռոմիկի համար օր չէր: Նրա ականջը ձգում են, կամ ինքն է ուրիշի ականջը ձգում, դա նույն փախուստն է անշարժությունից:
Տիգրանը զգում էր, թե ինչպես է իր մեջ աճում մի զգացում, որ իր հետ բերել էր գյուղից:
Սաքոյի աչքը ցավում է, փաթաթել է վիրակապով: «Սաքոյի աչքը չի ցավում,— ասում է Մերուժանը,— ցավում է մեր բոլորի աչքը»: Լևոնիկի աչքը ցավում է, փաթաթել է վիրակապով: «Լևոնիկի աչքը չի ցավում, ցավում է մեր բոլորի աչքը»: Սերգոյի աչքը ցավում է, փաթաթել է վիրակապով: «Սերգոյի աչքը չի ցավում, ցավում է մեր բոլորի աչքը», Սաքոն, Սերգոն, Լևոնիկը, Տիգրանը… Ռոմիկը ընկերներ են: «Ահա բոլորիդ վիրակապ,— ասում է Մերուժանը,— ցավում է մեր բոլորի աչքը»: Տիգրանը գնում է քաղաք. Տիգրանը չի գնում քաղաք, Լևոնիկն է գնում քաղաք, Սաքոն, Սերգոն, մենք: «Հենց որ նեղ կընկնես,— ասում է Մերուժանը,— կշփես գոտիդ և մենք կհայտնըվենք»: Գյուղո՞ւմ է Տիգրանը, թե՞ քաղաքում… Սաքոն, Սերգոն, Լևոնիկը, Ռոմիկը… նո՞ւյնն են, թե՞ նույնը չեն…
Ի՞նչ տեղի ունեցավ իր հետ, Տիգրանը հետո էլ աղոտ էր հիշում: Նա դուրս պրծավ շարքից ու կախվեց դիրեկտորի ձեռքից:
— Թող,— ճչում էր նա,— թող, թող…

***
Ահա, թե ինչ բան է քաղաքը: Իրենց գյուղը քաղաքի մոտ, ոնց որ անձրևի մեջ այն կաթիլը, որ թռչունի վրա է ընկնում: Տիգրանը մի տակ վերնաշապիկով է ու ո՜նց է մրսում:
«Ռոմիկին կհեռացնեն,— մտածում էր նա,— և ո՞վ իմանա, գուցե և ինքը այլևս չտեսնի նրան: Ի՞նչ կփոխվի իր կյանքում, կտեսնի, կամ չի տեսնի: Իր հայրը կվերադառնա հեռուներից, կամ չի վերադառնա, ինքը կդառնա գրող, կամ չի դառնա»:
Իսկ Ռոմիկը, Ռոմիկին ի՞նչ… Աշխարհը մեծ, Ռոմիկը` մեկ, հանկարծ անձրևի այն կաթիլի պես կընկնի թռչունի վրա: Կընկնի, կամ չի ընկնի:

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով