Թադեուշ Ռուժևիչը Համո Սահյանի թարգմանությամբ

«Գարուն», 1967, 2

Թադեուշ Ռուժևիչը քիչ է հայտնի մեր ընթերցողին։ Սակայն բավական է առաջին, «թեթևակի ծանոթությունը» նրա բանաստեղծությունների հետ` զգալու, թե ինչ աշխարհ, ինչ լույս, ինչ մտերիմ խոսքեր է բերում և ինչպիսի՜ «հախուռն» լցված հոգով, բանաստեղծական ձևերի պարզությամբ, իմաստի խորությամբ, ամուր կեղևի մեջ։
Բանաստեղծը, միաժամանակ, հեղինակ նաև երեք հատոր արձակի ու մի քանի պիեսների, այժմ 46 տարեկան է, տպագրվել է 1939-ից։ Երբ լույս տեսավ
բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն, դեռ պատերազմ էր։ Քամին հայրենիքում ցանում էր մարդկային մոխիր։ Ռուժևիչը սկսվում է այստեղից։ Այստեղ նա կորցրել է հարազատներին, այստեղ է շալակել անողոք իրականության վիշտը, այստեղ է նրա ուղեղում տպվել մահվան անեզրական լռությունը։
Պոեզիան չի սիրում նման լռություն, պոեզիան սիրում է խոսքեր, թեկուզ «կնքված» բերանով ասված։ Ինչ արած, կյանքն անսահման դաժանությամբ վարվեց բանաստեղծի հետ, ստիպեց իր երգերը խառնել քամու բերած մոխիրներին։ Բայց և կյանքը ստիպեց նրան իր պահած բառերն արտասանել ամբողջ ձայնով, նոր դարաշրջանի իմաստավորումով, նոր զգացմունքներով, նոր տեսողությամբ, արտասանել ի լուր մարդկանց, «ցնցված, խոհուն, խաղաղ մարդկանց»։ Չի կարելի նրանց թողնել առանց երգի, միայնության մշուշի, մեռելային լռության մեջ։
Էսթետի հայացք և սիստեմ մշակելու հակումը չէ, որ մղել է Ռուժևիչին արդիականության և բանարվեստի «իրավունքների ու պարտավորությունների» պարզաբանման։ Ոմանց թեթև է թվում կյանքը, ոմանց թեթև է թվում պոեզիան, խոսքերը «կլոր, որպես ծնկներն աղջկա», նման պատկերացումը, որ արդյունք է մարդու պատյանավորման ու անջատման մեծ աշխարհից, պարզունակ իդիլիայի, քաղքենի, մաշված հույզերի, շատ հեռու է իրականության իսկական գեղեց-կություններից։ Գեղեցկությունը` միաձույլ ճշմարտությանը, անողոք ճշմարտությանը։ Բանաստեղծը մարդկայինի մեջ տեսնում է և՛ ողբերգականի դաժանությունը, և՛ մարդու մեծությունը ողբերգական շրջադրությունում։ Իր խոսքերով ասած. «Գոյի օվկիանոսում արցունքի կաթիլ կա»։
Կյանքն անզարդ է, անէպիտետ։ Անդեմ գազանի ցրած ավերն ու մահը չեն ջնջվել դեռ հիշողության ցանցից։ Բանտերի պատերին դեռ գրվում են «խոսքեր հավատի ու խոսքեր հույսի»։ Կարո՞ղ է արդյոք բանաստեղծը գրել զարդարուն, մետաքսե, փափուկ խոսքերով, երբ նման խոսքերը կհնչեն սոսկ իբրև հեգնանք մարդու հասցեին։
Ռուժևիչի պատկերագծերը պարզ ու թրծված են, բանաստեղծական խոսքը՝ ինչպես սովորական զրույց: Այս կարող է ոմանց նորարության ու ավանդի հարաբե-րության շուրջը վիճելու առիթ տալ։ Բայց անտեղի կլինի դա և անիմաստ, որովհետև Ռուժևիչը գրում է այնպես ինչպես թելադրում է կյանքը։ Հին ու նոր կյանքի մասին չեն վիճում, այլ ներկան ընկալում են իբրև հետևանք անցյալ օրերի և իբրև անհրաժեշտություն։ Ահա թե ին-չու, Ռուժևիչի համար երեկվա մռայլ հիշողություններն այսօրվա և վաղվա լույսի հաստատման զենք են դառնում։
«Կյանքի կենտրոնում» բանաստեղծության մեջ Ռուժևիչը վերըստին հայտնագործում է մարդկային ամենահայտնի ճշմարտությունը. «Մարդը դիմել է լուսնին, անձրևին, հողին, թռչուններին, դիմել է ջրին ու երկնքին։ Երկիրը լռել է, երկինքը լռել է և եթե լսվել է ձայն, ապա ուրիշ մարդու ձայնը»։
Ընդառաջ գնալ այդ ձայնին, սեփական բախտը չանջատել մարդկության ընդհանուր ճակատագրից, բաժանել վիշտն ու ուրախությունը նրա, ով ձայն տվեց ջրի, երկրի ու երկնքի փոխարեն։
ՍՏ. ԹՈՓՉՅԱՆ

ԿԱԽԱՐԴԻ ԱՇԱԿԵՐՏԸ

Ես ինչի՞ համար աչքերս բացի:
Հորձանք առ հորձանք,
պատկեր առ պատկեր,
երանգ առ երանգ
ընկնում է վրաս
անթիվ գույների ու պատկերների
աշխարհը շռայլ…
Հոշոտում են ինձ
թունավոր կանաչն ու կապույտը սառ,
թափանցող ու տաք դեղինն արևի
և օմարների կարմիրը խոցող,
հոշոտում են ինձ,
ու ես հագենալ չեմ կարողանում:

Ես ինչի՞ համար ականջս բացի:
Լցվում եմ շնչող ներդաշնակությամբ
և անիրական ձայնով եմ լցվում
հանգուցյալների,
արտասուքն անգամ իմ երեսն ի վար
գոլեր է քաշում կրճտացնելով
ապակի կտրող ալմաստի նման,
և որոտում է
լռությունն ինչպես թմբուկի կաշին:
Ես, անուղղելիս,
ծլարձակումն եմ լսում խոտերի:

Ես ինչի համար բաց արի լեզուս
և կորցրի այսպես լռության ոսկին:
Ախր ի՞նչ նոր բան կարող է ասել
դատարկաբանը այս արևի տակ:
Կրունկի վրա բացվել եմ այսպես
և ինքս իմ մեջ փակվելու համար`
երդվել չգիտեմ:

ՇԱԳԱՆԱԿԵՆԻ

Ա՜խ, տխուր է անչափ տանից ճամփա ընկնել
աշնան առավոտին,
երբ գուշակող չկա
վերադարձը քո շուտ:

Հորս ձեռքով տնկած շագանակի ծառն է
մեր աչքերի առաջ, մեր տան դիմաց աճում:

Մայրս փոքրիկ մայր է,
կարելի է տանել նրան ձեռքի վրա:

Մուրաբայով լեցուն բանկաներն են կանգնել
դարակների վրա`
աստվածուհիների
քաղցր շրթունքներով:
Պահպանել են նրանք
հավերժական համը,
համը պատանության:

Խաղազինվորները պահարանում արդեն
մնալու են մինչև
այս աշխարհի վերջը—անագե պաղ փայլով:

Իսկ ամենակարող
աստվածը, որ քաղցրին
դառնություն է խառնել,
կախված է պատն ի վար
անօգնական,
Նկարված է նա վատ:

Ո՜վ մանկություն, ո՜վ դու—
հնչուն ոսկեդրամից
ջնջված դրոշմանկար:

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԻ ԿԱՆԱՉ ՎԱՐԴԵՐԸ

Ես տեսնում էի, որ նա շուրջ բոլոր
քամի էր ցանում,
նա անում էր այդ շատ գեղեցկորեն,
ինչպես ծաղիկն է շաղ տալիս հանկարծ
իր թևավորված սերմը շուրջ բոլոր:

Եվ բերքը,
բերքը փոթորկի տեղակ
բերում էր նրան վարդի խտիտներ,
և կանաչ էին վարդերը բոլոր:

1944-Ի ՍԵՐԸ

Մենք` անզեններս,
ամուր սեղմելով շրթունք-շրթունքի,
չռված աչքերով—
լողալով անցնում
և ականջ էինք դնում անտարբեր
ծովին, արյանը
և արտասուքին:

ՕՏԱՐ ՄԱՐԴԸ

Օտարական է նա:
Ի՞նչ է ուզում տեսեք,
տեսեք ո՞ւմ է փնտրում:
Անծանոթ է նա մեզ:
Մոլորվել է անշուշտ,
շփոթվել է գուցե:
— Մե՞զ է փնտրում,— ասաց,
բայց ոչ անուն գիտե
և ոչ էլ ազգանո՞ւն:
Ո՞վ է ձեզ հարկավոր:
Այդպիսինը չկա:
Ինչ-որ հարբա՞ծ է նա,
խելագար է գուցե,
համառում է, պնդում,
որ հենց մեզ է փնտրում:
Բայց չգիտենք նրան:
Նա որտեղից բուսավ:
Փակ է մուտքը ձեր տան,
փակ է ձեր դուռն իմ դեմ
և դուք, ասում եք դուք,
թե ինձ չեք ճանաչում,
որ օտար եմ ես ձեզ,
զարմանքով եք նայում,
անգամ ինչ-որ վախով:
Ինչ-որ վախով: Իսկ ես
չէ՞ որ ձեզ եմ փնտրում
այս քաղաքում
հսկա,
որ աճում է,
ուռչում:

Ձեզ եմ փնտրում այստեղ,
այս ամայի կղզում,
չեմ սխալվել ես, ո՛չ,
դուք ապրում եք ու կաք,
մերձավորներ,
մարդիկ:

Կարելի՞ է մնալ
գեթ մի գիշեր ձեզ մոտ:
Ես մարդ եմ, մարդ, ահա,
բնավ օտար չեմ ես:
Իսկ դուք նայում եք ինձ
փակ դռների միջով,
կուռ փականքի ծակից,
չեք էլ հանում շղթան:
Ես եկել եմ հոգնած,
ես ձեզ մոտ եմ եկել,
թողեք նստեմ ձեզ հետ:
Ախր մենք իրարու
Քրիստոսի ծննդյան
օրվանից ենք ծանոթ:
Ես շատ, շատ եմ հոգնել,
Ձեզ պատմել եմ ուզում
ես իմ ու ձեր մասին:
Ձեզ ուզում եմ ասել,
գաղտնիք չունեմ ձեզնից,
ներողամիտ եղեք:

ՈԼՈՐՔՆԵՐ

Աշուն է եկել,
անձրևն է ճախրում փողոցներն ի վար:
Տրաքտրաքում են շագանակները,
վեր-վեր են թռչում,
երեխաներն են վազում դպրոցից,
զվարթ աղմուկով
ջուրն են տրոհում:

Արագիլները անցան-գնացին:
Միայն ճնճղուկն է
փետուրները ցից,
սև, որպես փոքրիկ ծխնելույզ մաքրող,
փշրանքներ փնտրում
արևահացի:

Իրիկնաժամին
մառախուղներն են մայթին թավալվում:

Ինչ-որ մարդ է քայլում աշխարճով—
ոտքերը` հողին,
գլուխը` հեռու,
անեզրության մեջ:

Էլ չեն հավաքում
տղաները շիշ-սրվակների մեշ
ոչ արծաթափայլ մողեսներ,
ոչ էլ սև շերեփուկներ:

Էլ աղջիկները
պսակ չեն հյուսում
ոչ ոսկեդեղին գորտազգիներից,
ոչ կապույտ, կապույտ անմեռուկներից:

Ձմեռ է գալիս:

ՓՈՐՁ

Պոեզիան երբեմն
երեխայի փոքրիկ ձեռք է հիշեցնում,
որը երկարում է դեպի քորոցը մոր,
դեպի դանակը սուր, դեպի կրակն անգամ:

Ձեռքը տիեզերքում փնտրում է կուրորեն,
ինչ-որ բան է փնտրում,
ջղաձգորեն սեղմված:

Ձեռքը երկարում է դեպի խնձորը մեծ
և բռնել է ուզում
ձևերը անթերի,
բայց բացվում են հանկարծ թույլ մատները ձեռքի,
և խնձորը ձեռքից
ընկնում է վար:

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով