Սլավիկ Չիլոյան. Ալիչալուի Լուվրը

«Գարուն», 1968, 9

Ալիչալուն հին չէ ոչ Մեքքայից, ոչ էլ Մոսկովից։ Այնտեղ չի ապրել ոչ մի ռահվիրա։ Այս տեղի «նախամարդը» հինգ դարվա կենսագրություն ունի։ Ռուսաստանի և Գերմանիայի նման Ալիչալուն չունեցավ ստրկատիրական ֆորմացիա։ Ալիչալուն Ռուսաստանի և Գերմանիայի նախնադարը նույնպես չի ունեցել։ Սա երկրի վրա է, բայց երկիր չէ։ Գյուղ է։
Ալիչալուի ամեն մի տունը պատկերասրահ է։ Լուվր է։ Իր բնակիչների ֆոտո-Լուվրը։ Տուն կա, որ մինչև 30 ֆոտո-կտավ ունի։ Ներս ես մտնում և պատերից թառած քեզ են նայում դեմքեր. երիտասարդ, ծերունի, մանուկ, տարիքն առած։ Նայում են հպարտ, տխուր, միամիտ, ինքն իր կշիռը գիտեցող տեսքով։ Այս նկարների տակից, վերևից ներք` գորգերի ու կարպետների ծիծղուն ֆոն։ Ունի գերեզմանատուն, որը գյուղի ծայրին է։ Այնտեղ այդ նկարների տերերն են թաղված։ Կարծես մի միամիտ համարձակությամբ տեղացիները կռվել են շիրիմների հետ, չեն ուզեցել, որ յուրայինները հող դառնան։ Նրանց լուսանկար են դարձրել, մեծացրել, կախել պատից ու նորից ապրում են միասին։ Այսպես են նրանք հավերժանում։ Չեն ուզեցել դառնալ հող, քար, կամ այդ քարի վրա մակագրված ազգանուն։ Չեն ուզեցել դառնալ երկու քառանիշ թվերի միջև ընկած գծիկ։ Քանի որ չեն ուզեցել քար դառնալ, այդ քարից վանք են շինել։ Հետո ի սեր ինչ-որ բանի պաշտել են այդ քարերը, համբուրել։ Բայց համբույրը փոխադարձ չի եղել։ Քարը քար է մնացել։ Քարը սառն է եղել։ Դրանից սառել է նրանց սրտները։ Նայել են միմյանց։ Սկզբում թաքուն, առանձին, մեկ-մեկ, ապա բացահայտ, խմբով, ամբողջ գյուղով մեկ խոսքերը մեկ են արել, ու վանքը… պահեստ դարձրել։
Հա, ինչո՞ւ պետք է քարն համբուրել։ Համբուրելու կար կին, երեխա, ընտանիք։ Դադարեցին համբուրել տերտերների խնկից ու մոմից սևացած ու դեղնած ձեռքերը: Տերտերի աջը դուրս էր մղվում ցորենի կողմից։ Առանց այդ աջի էլ օրհնված էր հացը։ Անգամ երեխաները, որոնք տերտեր տեսնելիս կոճակներն էին բռնում, իսկ դա նշանակում էր, որ որևէ բան կգտնեին ճանապարհին կամ այլուր, հավատները կորցրին տերտերի հանդեպ։ Նրանք ոչինչ էլ չէին գտել։ Տերտերը հողին հավասար դարձավ։ Տերտերը հող դարձավ: Նրանից միայն մարդը մնաց, իսկ դա էլ հերկեց հողը ու հաց ստացավ։ Հացը հավատ դարձավ։ Բայց ոչ սև փարաջայով, այլ ոսկեգույն շորերով հավատ։ Էլ ավելի հավատաց մարդը հացին, հացն էլ մարդուն հավատաց ու ավելացավ։ Ուս-ուսի տվին մարդն ու հացը ու լեռ շուռ տվին. գյուղը մեծացավ լեռների հաշվին: Պարապ օրերի «փիլիսոփան» վայր դրեց տերողորմյան, վերցրեց բահ, քլունգ, ավելի ուշ` ավտոմեքենայի ու տրակտորի ղեկ։ Կարիքն ու հոգսը այնպես էլ մնացին գյուղից գյուղ տանող նեղ ու ոլոր արահետներում ու լեռների արձագանքներում։ Իսկ վախը թռավ ալիչալեցու ջրակալած աչքերից ու խեղդվեց էլեկտրական լույսերի երախում։ Առաջվա գայլերը, որոնք բաշիբոզուկների նման լկտիաբար հայտնվում էին գյուղացու շեմքին ու ոչխար պահանջում, պոչերը քաշած հեռացան` քաղցած ատամները կափկափելով։ Լույսերը անողորմ բժիշկների նման քաշեցին նրանց ժանիքները։
Հետո ջահել մարդիկ ապրեցին ջահել գյուղում: Այդ ջահելները եկան քաղաք, վերադարձան գյուղ։ Էլի եկան քաղաք, նորից վերադարձան գյաղ: Սկսվեց կապ։ Այդ կապը դարձավ քար, փայտ, ցեմենտ, կիր։ Այդ կապը դարձավ տուֆակերտ առու: Նախկին ջահելները ծերացան: Ապրեցին էլի մի քանի տարի, կապը հանձնեցին իրենց որդիներին, երբ այս աշխարհից գնացին։ Նրանց որդիները արդեն ջրի ճամփա դարձրին գյուղից քաղաք գնալը։ Նրանք գնացին քաղաք ու նրանից էլ անդին:
Բայց այս ջահելները արկածախնդիր ու բախտախնդիր մարդիկ չէին։ Գնացին ու էլի վերադարձան։ Վերադարձան բեռով-բարխանով։ Հացը բոլ, յուղը բոլ, միսը բոլ, ջուրը բոլ։ Բոլ-բոլ ապրեց գյուղացին, ապա տարավ իր հնամյա հոգսը թացեց հին մարագի անկյուններից մեկում ու վրան էլ քար դրեց, որ ձանձրալի գրքի նման էլ աչքին չերևա։ Թաղեց։ Բայց եղավ պատերազմ։ Եղավ 1941-45 թվական։ Այս թվերի միջև ընկած գծիկը մի մեծ շիրմաքար է, իսկ նրա տակ բացի այլ-այլ մարդկանցից, պառկած են շատ ալիչալեցիներ։ Հոգսը թունավոր առնետի զգուշությամբ դուրս ելավ թաքստոցից ու մտավ գյուղի ամբարը։ Ամբարը մնացել էր անտեր։ Տերը կռիվ էր գնացել։ Գնացել էր հեռու։ Կարպատներից էլ անդին։ Գնացել էր ջահել։ Վերադարձավ ծերացած։ Նա թշնամի էր սպանել։ Նա մարդ էր սպանել։ Այն ժամանակ դա հեչ, երբ պատերազմ էր։ Իսկ երբ վերադարձավ ու ինքն իր հետ մենակ մնաց, սկսեց հայհոյել։ Չիմացավ ում։ Նորից հայհոյեց։ Հայհոյեց այս պատերազմ հնարողին։ Չէ որ ինքը Դավիթն էր կամ Դավթի թոռը։ Ինչո՞ւ մեղքի մեջ գցեցին այդ հարամզադաները։ Վերադարձավ գյուղ։ Ալիչալուն քաղցած որդու նման դիմավորեց նրան։ Շոյեց զինվորը իր որբի սև գանգուրները, մոռացավ արյուն ու պատերազմ, հանեց վառոդից սևացած շինելը ու նորից գյուղացի դարձավ։ Գրկախառնվեցին ու ձուլվեցին կրկին գյուղն ու գյուղացին։
Գնացել էր գյուղացին պատերազմ` թողնելով իր կնոջն ու փոքրիկներին։ Չէր օտարացել։ Եկավ ու նորից հայր դարձավ։ Նորից երեխա ունեցավ ու անունն էլ Մարզպետ դրեց։

***
Ավտոբուսը կանգ առավ Հոկտեմբերի 50-ամյակին նվիրված աղբյուր-հուշարձանի մոտ։ Մի տարեց մարդու հարցրի Մարզպետենց տունը։
— Գնանք,— ասաց նա։
Գնացինք: Մի քանի տներ անցնելուց հետո մտանք մի բակ: Բակում` երկհարկանի մի տուն։
— Ներս մտիր, լաո:
— Սա՞ է:
— Ի՞նչ է, մտիր էլի, էս էլ իմ օջախն է։
Մտանք:
Ինչպես «Մոռացված նախնիների ստվերներում», բայց ոչ թե տակառի, այլ մի մեծ տաշտի մեջ չորանում էր մի աժդահա։ Շփոթված կանգ առա։ Մի կին, որը պետք է, որ աժդահայի կինը լիներ, հանդիմանանքով նայեց ծերունուն: Դուրս եկանք։
— Ի՞նչ է, հայրիկ, բաղնիք չկա՞ գյուղում։
— Բա էդ ասելու բան է, լաո, ամբողջ աշխարհ գիտի, որ Ալիչալուի բաղնիքին շրջկենտրոնի բաղնիքն էլ չի հասնի։
— Բա, ինչո՞ւ…
— Ցուրտ է,— ընդհատեց ծերունին։ Երբ նորից ներս մտանք «մկրտման» արարողությունը վերջացել էր։ «Մկրտված» աժդահան ամաչկոտ ժպիտով տեղավորվեց սեղանի ձախ կողմը, իմ դիմաց և.
— Աղջի, սեղան քից:
Սեղանը գցվեց։ Ճոխ։
— Լավ եք ապրում,— ասացի։
— Հա, անունս Ազատ է։ Ոչինչ, փառք աստծու: Էս բիձեն թոշակ է ստանում, մայրս նույնպես։ Էդ կողմից էս պետությանը հալալ է։ Մենք էլ, դե, աշխատում ենք։
Մինչ նա խոսում էր, ես նայում էի նրա սև, մազակալած երեսին։
— Անհամեստ հարց. ինչո՞ւ չեք սափրվում,— ասացի Ազատին։
— Է՛հ, ո՞ւմ հավես կա։ Ամեն օր նստի գրսի, հա գրսի։
— Հավես չունես, վարսավիրանոց գնա, մի քանի կոպեկ է, է՛լի։
— Կոպեկը հեչ, վարսավիր չկա։ Էս կողմերում էդպիսի բան չկա։ Ամեն մարդ իր երեսի տերն է։
Մի ժամ անց դուրս եկանք։
— Մարզպետը ամուսնանում է, հայրիկ,— ասացի։
— Գիտեմ, լաո, էս էլ երեսուներորդ տղեն է։ Էս ձմեռ երեսուն աղջիկ, երեսուն տղա ենք ամուսնացրել, երկու աղջիկ էլ կողքի գեղից են եկել-փախցրել։
— Որտեղի՞ց այդքան ճիշտ գիտեք։
— Էհ, բալամ, էս քաղաք չի։ Բա ես ի՞նչ մարգ եմ, որ իմ գեղի ել ու մուտը չիմանամ ու հանգիստ քնեմ։
Հասանք։ Տեսնելով իմ ու Մարզպետի մտերմությունը, ծերունին բավարարված ժպտաց: Դա նշանակում էր, որ ինչ-որ անծանոթ մարդու հետ չէր խոսել իր գյուղի գաղտնիքների մասին։

***
Երկրի 24-ժամյա պտույտի հետ, 24 ժամ պտտվում է Ալիչալուն։ Հետո ի՞նչ, որ տիեզերագնաց Տիտովը նրան չտեսավ: Բայց այս գեղեցիկ երկրագունդը իր ստվերի և լույսի գեղեցիկ խաղով, մի քիչ, շատ քիչ պարտական է մեր փոքրիկ Ալիչալուին, 3 միլիարդ թիվը ճիշտ չէր լինի, եթե մոռանային Ալիչալուն, ուր 1500 շունչ կա, 3000 աչք` Հայաստան երկրի նման խոր ու պարզ: Այստեղ է ապրում, օրինակ, Թառլան մայրիկը, որին առանց տեսնելու, արդեն տեսել ես։ Տեսել ես նրան այդպես` երկար շորերով, գլխին «քիշմիրի շալովին», երկար, դողդոջ, խմորի մեջ փափկած, բարի ձեռքերով, այնքան բարի, որ կարծես այդ ձեռքերը աչքեր ունեն ու մտածել գիտեն։
Թառլան մայրիկը քեզ կնայի իր 70 տարում ոչ մի մեղք չգործած, ոչ մեկի «տունը չքանդած» աչքերով։ Խիղճը հանգիստ է, աչքերն էլ են հանգիստ։ Ամենամեծ ուրախության կամ ամենամեծ տխրության լուրն առնելիս անգամ այդ աչքերը քիչ են փոփոխվում. սովոր են, տարել են ամեն ինչ։ Եվ այսպես, մի ժամանակ կապույտ, հիմա անգույն այդ աչքերը անցնում են սերնդից սերունդ և կազմում են մի աշխարհ, մի հայոց աշխարհ, որի մի հատվածն է «լաո»-ների երկիր Ալիչալուն։ Լաոն, որ նշանակում է որդի, որ նշանակում է որդու որդի, որ նշանակում է հայորդի, չի կորցրել իր թարմությունը։ Աշխարհում ուրիշ ո՞ր բառն է, որ այդքան կրկնվելուց հետո չի մաշվել։ Այս բառը այն պատմական շարունակական կապն է, որ ալիչալեցուն պահում է իր արարող ոգով, սկսված այս աշխարհի սկզբից` Ադամից մինչև Մարզպետ։ Սա սուրբ երրորդության սրբությունն է, որ կա ու կլինի, քանի դեռ ապրում է Թառլան մայրիկը իր առեղծվածային տեսքով ու ժառանգած արյունով։
Ալիչալուում ամեն հայր ու մայր իր անմահությունը պահում է տասը, մինչև անգամ տասներկու որդիներով։
Մարզպետի ծերունի հայրը սեղան նստեց` կողքին տասներկու զավակները, ճիշտ և ճիշտ` Քրիստոսի ու իր տասներկու առաքյալների նման։ Կարծես այդ նկարի կերպարները շունչ էին ստացել մարդկային ելևէջներով։ Ես նայում էի բարի, խաղաղ ծերունուն ու նրա կողակցին և մտածում` սրանք գիտեին, որ իրենց օրերը հաշված են։ Եթե գիտեն, ինչպե՞ս են թույլ տալիս, Սանչոյի խոսքերով ասած, մահը, այդ մեծագույն հիմարությունը մոտենա իրենց։ Ւնչպե՞ս չեն վախենում մահից։ Ես նորից նայեցի նրանց, աչքների մեջ նորից սովորական խաղաղությունն էր։ Այդժամ միայն տեսա, որ նրանք ձերբազատվել էին մահից, չէին թույլ տվել աշխարհի մեծագույն հիմարությունը։ Այդ էին պատմում ուսնկից նստած տասներկու զավակները:
— Դուրս գանք,— ասացի Մարզպետին։
— Գիտեմ, լավ գիտեմ։ Ժամանակը միշտ էլ կհերիքի։ Մի ժամում կարող ես մեր գյուղը լավ «տնտղել»,— ասաց նա, ընկնելով առաջ։ Դիմացից լրիվ շեկ (այնքան շեկ, որ հազիվ էր որոշվում աչքերի գույնը) մի երիտասարդ էր գալիս։ Ողջունելուց հետո նա ինձ ասաց, որ ինձ ինչ-որ տեղ տեսել է։ Ես գիտեի, որ նա ճիշտ չէր ասում, բայց դա անմեղ սուտ էր։ Ես էլ ասացի, որ` իրեն եմ տեսել ինչ-որ տեղ: Եվ այսպես «սուտը» դարձավ մտերմություն։ Դե, մեզ էլ հենց այդ էր պետք։
— Ո՞ւր եք գնում,— դարձավ նա Մարզպետին։
— Թափառելու,— վրա բերեց Մարզպետը, աչքերով ցույց տալով ինձ։
Շեկը միացավ մեզ և երեքով իջանք գյուղամեջ։
Քաղաքում կա ռադիո, թերթ, որոնք քեզ կպատմեն քո, և ոչ միայն քո քաղաքի իրադարձությունները։ Ալիչալուում էլ կա ռադիո, թերթ, փառք աստծու։ Բայց այս բոլորից զատ, զատ այս աշխարհից, նրանք իրենց աշխարհի, իրենց գյուղի հոգսերով ու կարոտով են ապրում:
Գյուղամիջում հավաքվել էին տարբեր տարիքի մարդիկ, որոնք բարձր-բարձր պատմում են իրենց արած-անելիք բաների մասին։ Թռուցիկ ականջիդ են հասնում։ «Սոնան տղա է բերելու», «Արմոյի կովը ծնել է», «Աղջիկ է փախցրել, հալալ է տղին»…
Հա, ի միջի այլոց, ամեն մի ալիչալեցի, անկախ նրանից ծանոթ են թե ոչ, բարևում է, խոսում հետդ, հարյուր տարվա ծանոթի պես։ Առաջին անգամ էի ես այստեղ լինում, բայց թվում էր, թե ես այստեղ եթե ոչ ծնվել, գոնե մեծացել եմ։
— Մարզպետ, մեր տղեն ո՞նց է սովրըմ,— մոտեցավ ընկերոջս մի միջահասակ մարդ։
— Դե, դու գիտես էլի, ի՞նչ ասեմ,— ուզեց ազատվել Մարզպետը։
— Չէ, չէ, — պոկ չէր գալիս,— ասա տենամ, ո՞նց է։
— Այդպես է։ Իրենք գիտեն, թե ինչպե՞ս է սովորում իրենց երեխան, բայց ուզում են, որ բոլորի առաջ ասես` լավ է,— բացատրեց այդ գործից հոգնած Մարզպեաը։
— Հա, լավ հիշեցրեց, դասատու ես, շախմատ կունենաս, մտնենք դպրոցդ,— Շեկը դիմեց Մարզպետին։
Հին է դպրոցը, միհարկանի, երկհերթանի։ Չգիտեմ, այս էլ քանի տարի է` նորն են ուզում կառուցել։
— Ինչ, որ փոքր է։ Որ փոքր էր, մենք չավարտեցի՞նք,— մեջ ընկավ Շեկը։ Սրտներս «լեն» լինի,— ծիծաղելով եզրափակեց նա։ Նեղ-նեղ ճամփեքով, որոնք պետք է որ գյուղի փողոցները լինեին, անցանք խանութը, ճաշարանը, բաղնիքը, որն ինձ հիշեցրեց իմ «աժդահային», հետո` տներ, տներ` հին, «բլքոզ», նոր, երկհարկանի, սեփական։
Հետաքրքրվեցի հին տների տերերով։
— Դրանց մեջ մարդ չի ապրում,— բացատրեց Շեկը։— էդպես թողել, ա՜յ, գնացել են չոլի մեջ նոր տներ են շինել։
— Հասանք։ Լավ է, չէ՞, այստեղից ծովը,— ասաց Մարզպետը, երբ արդեն համարյա դուրս էինք եկել գյուղից։
Այս շրջանի գյուղերից ամենամոտը Ալիչալուն է մնացել նիհարող Սևանին: Այն տեղերը, ուր մի ժամանակ ալյակել ու կաչլակել են լճի ջրերը, այժմ աղի մանրությամբ, մաքրությամբ ու պնդությամբ ձգվում են ավազաշերտերը։ Ինչքան հեռանում է լիճը, այնքան տխրում է Ալիչալուն։ Այդ բանը կկարդաս ուզածդ ալիչալեցու դեմքին։ Այնքան ուրախ Շեկը անգամ չէր կարող ծրարել դա։

***
Առավոտյան Մարզպետենց հետ «մնաս բարև» անելով հեռանում էի, երբ հայրը դիտողություն արեց.
— Ի՞նչ, ի՞նչ մնաս բարով, լաո, էլի եկեք, ընկերներ չունես, վերցրու բեր, էնպես որ, ամոթով չես մնա։
— Կգամ,— ասացի։
Ցտեսություն, հայրիկ։
Ցտեսություն, Ալիչալու։

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով