Սերո Խանզադյան. Գայլականջում

«Գարուն», 1987, 3

Անտառը խշշում-հառաչում է աշնանային տառապանքով: Անտառում ցավի խոնավ բույրեր կան ու հին հուշերի մարած շշուկներ, որ մնացել են կարմիր ու դեղին տերևների վրա: Քոլի տանձը ձեթի կաթիլի պես ընկնում է խազալի անկողնուն ու փլվում: Վայրի խնձորը գետնին մի թիզ շերտ է հյուսել: Ոտքերս խրվում են փափուկ հողի մեջ, հողի վրա փխրած պտղաշերտի մեջ: Շլորը նորահարսի պես կարմրել է, երես առած հոնին` ևս: Սրանք համարձակ պճնվել են վիթխարի կաղնիների ու կեղևը ներքին ուժից ճաք տված բոխիների արանքում, կարմիր ու դեղին բոցերով խանձելով իրենց հովանի արած ծառերը: Նրանց բոցերից ուր որ է կվառվի, կհրդեհվի անտառը:
Լեռան անտառ է` պտուղն առատ, վայրի վարազներն ու արջերը շատ:
Փոստի պարկը շալակիս քայլում եմ մրգերի փխրանքի միջով` սրտումս ահ` վայրի խոզից ու արջից: Թե խշշոց լսեմ, կբարձրանամ ծառը: Վարազը նամարդ չէ, խշշոցով է մոտենում որսին: Արջը` թիկունքից, անաղմուկ, ետևի թաթերի վրա: Արջից փրկություն չկա: Բայց սրտապնդվում եմ, արջը հիմա կուշտ է, կեսօրվա մրափի մեջ:
Մի սև ձիավոր անցավ արահետով: Ձիու փորքաշից քրտինքի շերտեր ընկան աշնան պճնվող մրրկածաղկի վրա, և ծաղիկը գլուխը կախեց: Ձիավորը ուշք չդարձրեց վրաս, ինչպես կուշտ գայլը` շան թուլային:
Ես փոստ եմ տանում անտառի խորշում բուն դրած Գայլականջ գյուղը` տասներկու տուն, յոթանասուներեք շունչ: Նրանց մեջ գրաճանաչ չկա, և ոչ ոք թերթ չի ստանում: Միայն երբեմն հեռվից նամակ է գալիս, որ ես բերում եմ տերերին: Իմ հոր ճանաչ Իսմայիլ քիրվան ինձ ասում է.
— Ա «շկոլն» ի՞նչ ա, է՜: Գլուխս եղու՞տ ա անելու:
Իսմայիլ քիրվաս բարի, չարքաշ գյուղացի է: Ամեն շաբաթ օր նա մի իշաբեռ հացենի չոր փայտ է բերում այստեղից մի օրվա ճանապարհ հեռու մեր քաղաքը: Փողոցում գոչում է հայերեն.
— Լավ փե՜դ: Չոր փե՜դ…
Գալիս է մեր տուն: Մայրս հացից-բանից, նաև թեյ է դնում նրա առաջ` հալ-հարցում անում: Քիրվան գիշերը մնում է մեր տանը: Առավոտյան էշն առաջն անելիս մորս ասում է.
— Վարդանուշ բաջի, էն մեր կնիկը… Թե չայ-շաքար ունես…
Մայրս թեյ, մի երկու կտոր շաքար ու մի քերինջ սապոն է տալիս նրան:
Գայլականջն անտառի մեջ է: Ծառի փչակներ կան, որ ավելի մեծ են, քան գյուղի տները: Խրճիթները մեղվի պարսեր են` կպած հսկա ծառերին, մամռոտ ժայռերին: Գետնափոր են, խոնավ ու մութ: Երբ ես մտնում եմ Իսմայիլ քիրվայի տունը, նրանք ճրագ են անում, որ իմ բերած նամակը կարդամ: Ճրագ են անում, թեև ցերեկ է:
Գայլականջում երեխաները մեծանում են բոբիկ, պորտները բաց և չգիտեն ինչ բան է ապակիով լամպը: Աղջիկներին գուլպա ու տրեխ են հագցնում միայն նրանց մարդու տալու օրը: Հարսի տրեխը մաշվում է, իսկ ամուսինը միջոց չի ունենում, որ նրա համար տրեխ առնի:
Գայլականջում կատու չկա, բայց շները շատ են:
Երբեք բժիշկ չի եղել Գայլականջում, և մարդիկ չգիտեն ինչ բան է դեղը:
Երբ հասա գյուղ, սոսկացի: Իսմայիլ քիրվայի տան առջև կապած էր այն ձին, որ անտառում տեսա: Սիրտս ահ ընկավ, այն զինված մարդն ի՞նչ ունի այստեղ` մեր քիրվայի տանը:
Դեռ չէի մոտեցել գետնափորին, երբ դռնակից դուրս եկան ձիավորը` գազազած, կատաղած, մտրակն անվերջ սապոգի ճտքին խփելով, որից ձիու հոտ էր ելնում, և մեր Իսմայիլ քիրվան` կուչ եկած, կարծես ծեծված, սակայն ոչ հուսահատ:
— Ներիր, Իբիշ ադա, որ գառ չմորթեցի ոտքիդ տակ: Չունեմ:
— Ձենդ կտրի՛ր,— թուր-թուր բեղերի տակ մռլտաց Իբիշը: Նրա բարձր ուսերը ցնցվեցին:— Գառդ գլխի՛դ տված: Ասածս Ղուրան արա, դիր կրծքիդ: Եթե կոլխոզ մտնես… Եթե ձեր գյուղից որևէ մեկը կոլխոզ մտնի, բոլորից սատկացնելու եմ մժեղների պես, գյուղը վառեմ:
— Ախր, ախ…— քրքրվեց մեր քիրվան:— Ախր ո՞նց թե, Իբիշ աղա, ոտքդ պաչեմ: Իշխանություն է, օրենք է: Համ էլ ասում են, թե կոլխոզ դառնանք, քոս չի լինի, նաև սով չի լինի:
Ես նորից սարսռացի ու չգիտեմ ինչպես մնացի ոտքի վրա: Ախր այս ձիավորը վերջերս մեր լեռներում սև անուն հանած Ղաչաղ Իբիշն է: Էն է, էն է:
Ղաչաղ Իբիշը կարմրատակած աչքերով լափեց մեր քիրվային:
— Թքածս ես ե՞րբ եմ լիզել, որ հիմա լիզեմ: Եթե ձեր Գայլականջ գյուղը կոլխոզ դարձավ, վառելու եմ:
Նա մի ցատկով հայտնվեց ձիու մեջքին ու սև կայծակի պես դեղնած անտառը ճեղքերով` անհետացավ: Մեր քիրվան ատելությամբ, բայց և խեղճացած նայեց նրա ետևից, ապա հազիվ նկատելով ինձ, հառաչեց.
— Հիմի մեր օրը ո՞նց կլինի, ա՛յ բալա:
Անտառի խորքում պայթեց սև ձիու խրխնջոցը, քրքիջ էր` Գայլականջի, քիրվայի ու իմ երեսին շպրտած: Ծառերը սրսփացին: Մոտիկ փոքրիկ եկեղեցու պատի ճեղքում բուսած շլորի վրայից ագռավ կռավեց: Ագռավն էլ էր սև: Իսմայիլ քիրվան քար վերցրեց, շպրտեց նրա կողմը: Ագռավը թռավ, բայց կանգնեց մի ուրիշ ծառի:
— Խորհրդային իշխանությունը մեր լավն ա ուզում, ա՛յ բալա,— ասաց ինձ:— Իսկ էս Իբիշը ղաչաղ է իշխանության դեմ: Ես դրա՜… Մեր գյուղացիք հարյուր տարի առաջ Իրանի Ղարադաղից փախել եկել են էստեղ` Հայաստան, ձեր հայերի հետ ապրելու, որ խանի ձեռքից պրծնեն: Եվ, փառք աստծուն, հայի հետ մի շապիկում ենք ապրում: Հիմի Ղաչաղ Իբիշը գլխներիս խան է դարձել, ուզում է մեր հացը հարամ անի:
Լռեց, լռեց, ձեռքս բռնեց տարավ գետնատուն, ճրագ արեց, դրեց առաջս.
— Մի դիմում գրիր, բալա: Գրիր, գրի՛ր: Կոլխոզ եմ մտնում, գրիր: Ես էդ Իբիշի հավատն անիծեմ:
Ես նրա լեզվից դիմում գրեցի, տվի իրեն: Իսմայիլ քիրվան դեմքը դարձրեց դեպի եկեղեցին:
— Դե թող Ղաչաղ Իբիշը տրաքվի:
Եկեղեցու գմբեթը վայր էր ընկած ամբողջովին, չփշրված: Կարծես հնձվոր է, փափախը գլխից վերցրել է, դրել մի կողմ, որ հանգստանա մի քիչ:

Մյուս օրը, առավոտյան, քիրվան գրպաններս պնդուկ ու զկեռ լցրեց:
Ամբողջ գյուղով կոլխոզ գրվեցինք: Դե թող Ղաչաղ Իբիշը որդնոտի: Թե գա մեզ վրա, մահակներով կքշենք:
1931 թվականի աշունն է, խավար, խորհրդավոր անտառ, անտառային գյուղ, մեջը գլխարկը հանած փոքրիկ մեռոն-մասունք եկեղեցին: Անտառի մութը դարանակալ փաթաթվում է եկեղեցուն: Ղաչաղ Իբիշը սև այծենակաճով ծածկում է եկեղեցու մարմինը ու հոհռում: Անտառը ժայթքում է խոնավ հողի ու կաղնիների որոտով:— Ես քո՜ւ… Շեկ շանթի նման փայլատակում է Իսմայիլ քիրվայի ահեղ մահակը, և քարերի վրա սողում է Ղաչաղ Իբիշը: Իսմայիլ քիրվայի ձայնը դառնում է երկնքի որոտ:
— Ես քու՜…
Ես փաթաթվում եմ Իսմայիլ քիրվային, ու նա ինձ համար դառնում է այս անտառների բարի ոգին: Հարցնում եմ.
— Դու ի՞նչ ազգի մարդ ես, Իսմայիլ քիրվա:
— Ե՞ս,— զարմանում է Իսմայիլ քիրվան ու շոյում բաց գլուխս:— Ե՞ս: Ա դե, հինչ գիտամ, է՜, ա՜յ բալա: Ես կոլխոզի ազգից եմ:
Անտառի խորհուրդները թանձրանում են, դառնում լուսաշերտ ճանապարհ, որով ես պիտի վերադառնամ իմ նախնական էությանը:

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով