Լեոնիդ Ենգիբարյան. Մանրապատումներ

«Գարուն», 1986, 2

Անցյալ` անմոռաց

Մի լրագրողի հետ զրուցելիս Լեոնիդ Ենգիբարյանը խոստովանել է. «Ուզում եմ մարդիկ իմանան, որ կյանքս ապրում եմ այնպես, ինչպես իրենք` ցավերով, ուրախություններով, հույսերով ու ձախորդություններով: Իմ համոզմամբ, իսկական ծաղրածուն պիտի ներկայացնի կյանքի անխառն ճշմարտությունը և մարդկանց պիտի ասի` դուք մենակ չեք, դուք կարող եք զրուցել ինձ հետ»:
Մեծ մնջախաղաց-ծաղրածուն ապրեց ու ստեղծագործեց մարդասիրության, մերձավորին հասկանալու այդ ազնվական սկզբունքով և դարձավ մարդկային հոգիները ջերմացնող անմար լուսատու…
ՀՍՍՀ ժողովրդական արտիստ Լեոնիդ Ենգիբարյանի կենսագրությանը ծանոթ մարդիկ գիտեն նրա աներևակայելի աշխատասիրության մասին: Այլաբանելով կարելի է ասել, որ նա օրվա 25 ժամը նվիրում էր ծաղրածությանն ու մնջախաղին, իսկ մնացած «ազատ ժամերին» գրում իր գեղեցիկ մանրապատումները, որոնք հունցված են նրա դերասանական արվեստի թթխմորով և նույն ոգու այլալեզու արտահայտություններն են:
Գուցե տարօրինակ թվա, սակայն փաստ է, որ Լեոնիդն իրեն նախ և առաջ գրող էր համարում ու հետո միայն մնջախաղաց կամ ծաղրածու: Այդուհանդերձ, գրականությանը հիմնովին նվիրվելու, առավել ևս` գրածը վերանայելու կամ խմբագրելու ժամանակ ու հնարավորություն նա երբեք չունեցավ: Գրում էր հոգնեցուցիչ փորձերից ու ներկայացումներից հետո, գրում էր հերթական քաղաք կամ երկիր հյուրախաղերի մեկնելու ճանապարհներին, գրում էր ձեռքն ընկած պատահական թղթի կտորի կամ անձեռոցիկի վրա: Վերջնահաշվում, սակայն, գրելակերպը էական չէ: Կարևորը արդյունքն է, իսկ արդյունքում… Լեոնիդ Ենգիբարյանը մեզ է թողել շուրջ երեք հարյուր մանրապատում և արձակ բանաստեղծության:
Եվ ահա, «Գարուն» ամսագիրն իր ընթերցողին է մատուցում Լեոնիդի մանրապատումների հայերեն թարգմանված մի փունջ: Բանաստեղծական այս փոքրիկ գոհարներն իրենց մեջ ամ-փոփում են խորապես մարդկային, պարզ ու մեծ գաղափարներ, գալիս են հավաստելու, որ մե-զանից անժամանակ հեռացած արվեստագետն անցյալ է, բայց ոչ մոռացյալ, որ մենք ունենք և շարունակ ունենալու ենք նրա կարիքը, քանզի նրա ներկայությամբ մենք մի քիչ ավելի ենք մոտենում մեր մարդկային սկզբին, մի քիչ ավելի ենք հավատում ինքներս մեզ ու մեր մերձա-վորին, մի քիչ ավելի ենք հեռանում ինքնակործան եսակենտրոնթյունից…

Հովհաննես Հարությունյան

ՄԱՅՐԸ

Նա արտասվում էր:
Նա 38 տարեկան էր:
Նա տուն էր եկել` սովորականի պես մեկ-երկու օրով:
Արտաքինով ու բնավորությամբ նման էր քսանամյա տղայի:
Կանայք հիմա սիրում են վճռական ու գործնական մարդկանց, իսկ այդ հատկությունները նա չուներ: Արվեստագետ էր: Նա լալիս էր գիշերային անձրևի հետ միասին, պատուհանի ետևում, գլուխն առած ափեր մեջ: Նա մտածում էր իր դժբախտության մասին և, իհարկե, ամեն բանում մեղադրում էր մորը:
Մայրն էր, որ լույս աշխարհ էր բերել իրեն միմոսի ծիծաղելի դեմքով և դեռ մանկության օրերին էլ այդ ահավոր կինը չէր սովորեցրել դաժան վարվել ստորության հետ:
Այդ կինը սովորեցրել էր նրան տեսնել ցայգը գետի վրա: Թույլ կին:
Նա հանկարծ արթնացավ և մոտեցավ որդուն:
— Փոքրիկս,— հազիվ լսելի ասաց նա,— ես եմ քեզ լույս աշխարհ բերել այդպիսին, քո բարակ ոտքերով դու բոլորից աոաջ ես անցել շիկացած մարզադաշտում: Ես երջանկությունից լաց եմ եղել: Քո ճկուն մարմինը հրաշք էր ռինգում: Ես դողում էի վախից, բայց դու անհաղթելի էիր: Եվ ահա մի քանի տարի է, բոլոր բեմերում հայտնվում ես դու` ամենակարողդ, հազարավոր մարդիկ ծիծաղում են ու լալիս, սիրում ու տանջվում քեզ հետ: Ներիր ինձ: Երևի ես սխալվել եմ` սովորեցնելով քեզ սիրել բանաստեղծությունը:
Ես երազել եմ քեզ ունենալ այնպիսին, ինչպիսին շատ վաղուց ունեցել եմ իմ արքայազնին մտապատկերիս մեջ: Դու վատ ես զգում, ես վրիպել եմ: Բայց չգիտեմ, թե որտեղ: Եթե հնար լիներ մեկն ու մեկից հարցնել` որտեղ:

ԳՐՊԱՆԱՀԱՏԸ

Ես գրպանահատ եմ:
Ես գրպանահատների արքան եմ:
Ես հարուստ եմ ու երջանիկ:
Ես համարյա երջանիկ եմ:
Միայն ափսոս, ոչ մեկը գրպանում սիրտ չի պահում:

ՑԼԱՄԱՐՏԻԿԸ

Աղջիկը սիրում էր նրան:
Նա գիտեր, որ իր սերը ամենահմուտ ցլամարտիկն է: Նա բոլորից վարժ էր գործածում կարմիր թիկնոցը, իսկ փայլատակող սուսերը կարծես ճկուն ձեռքի շարունակությունը լիներ: Նա ամենաճարպիկն ու ամենաարագաշարժն էր, ամենագեղեցիկն ու ամենաքաջը, բայց երբեք չդարձավ նշանավոր ցլամարտիկ: Նշանավոր դառնալու համար նա մի շատ կարևոր բան չէր կարողանում անել:
Նա չէր կարողանում սպանել:
Դրա համար էլ աղջիկը սիրում էր նրան:

ՀՈՎԱՆՈՑ

… Մի փոքր լռելուց հետո աղջիկն ասաց.
— Բայց մենք տուն չունենք, որտե՞ղ ենք ապրելու: Տղան ժպտաց ու պատասխանեց, որ ինքը հովանոց ունի, որ հովանոցը բոլորովին նոր է և կբացվի, եթե սեղմես կոճակը: Ասաց նաև, որ հովանոցը հրաշալի տուն է՝ երկուսին շատ հարմար: Ճիշտ է, այդ տունը պատեր չունի, բայց, դրա փոխարեն, եթե ձեռքդ մեկնես, հեշտորեն կարող ես իմանալ, թե ինչ եղանակ է դրսում:
Տուն-հովանոցով հաճելի է ճամփորդել, անձրևին ունկնդրել ու նաև…
Բայց աղջիկը չհարցրեց` նաև ի՞նչ: Աղջիկը պարզապես գնաց ուրիշի մոտ, որովհետև այդ ուրիշը հարմարավետ բնակարան ուներ, թեև հովանոց չկար նրա տանը: Ինչների՜ն էր պետք: Մարդը երկու տան կարիք չունի…
Հիմա, շատ տարիներ հետո, աղջիկը վերջապես հասկացել է, թե ինչ հրաշալի հովանոց է կորցրել: Դա մի փոքրիկ պարաշյուտ էր, որից բռնվելով կարելի էր թռչել` հատկապես անձրևոտ օրերին…
Եվ աղջիկը թախծում է իր արդեն երեք սենյականոց բնակարանում, որովհետև որքան մեծ է բնակարանը, այնքան հեռու են իրարից այնտեղ ապրողները: Ու երբ անձրև է գալիս, աղջիկն ուզում է պատուհանից դուրս նետվել` հովանոցը գտնելու հույսով: Բայց մի՞թե տասնհինգերորդ հարկից կարող ես գտնել կորցրածդ:

ԱՂՋԿԱՆ, ՈՐԸ ԹՌՉԵԼ ԳԻՏԵ

Դու մի վախենա: Ոչինչ չի պատահի, որովհետև դու երկու սիրտ ունես: Եթե հանկարծ օդում մեկը դադարի, կբաբախի երկրորդը: Դրանցից մեկը քեզ մայրդ է տվել: Գիտե՞ս ինչպես: Տասնինը տարի առաջ կարողացել է սիրել: Մի ծիծաղիր, անչափ դժվար է սիրելը:
Երկրորդ սիրտը նվիրել եմ ես: Քեզ մոտ պահիր իմ խենթ սիրտը ու ոչ մի բանից մի վախենա: Եթե հանկարծ մեկը դադարի, կապրի երկրորդը: Ինձ համար մի անհանգստացիր: Հեշտ ու հրաշալի է ապրել աշխարհում, երբ իմ սիրտը քեզ մոտ է:
Պարզ ճշմարտություն:

ԾԱՓԵՐ

Ամեն երեկո հսկա դահլիճում ես հավաքում եմ հազարավոր ծափեր: Հազարավոր ձեռքերի հրճվանքներ և գրկիս մեջ բերում եմ տուն: Դու նստած ես բազմոցին` գիրքը ձեռքիդ: Ես վառում եմ լույսը, որպեսզի դու տեսնես բերածս, փակում եմ պատուհանը, որ դուրս չթռչեն: Ծափերով է լցվում ողջ սենյակը: Ծափերը պարում են ոտքերիդ մոտ, շատրվանի պես ցայտում են վեր դեպի առաստաղ: Ես սուզվում եմ բազկաթոռի մեջ և սպասում, թե երբ այս ամենը կհանդարտվի: Դու շարունակում ես խաղալ ծափերով: Ես տխրում եմ, քանի որ ամեն մի խաղ վաղ թե ուշ ձանձրացնում է: Ես բացում եմ պատահանը, ծափերը փողոց են թռչում և հեռանում: Լռեց վերջին ծափը:
Ես շրջվում եմ դեպի քեզ, ուզում եմ տեսնես, որ ես հոգնած եմ, քաղցած եմ և ուսերս ցավում են: Բայց ոչինչ չես տեսնում ու չես լսում: Քեզ խլացրել է հսկա դահլիճը: Վաղը ես նորից քեզ համար կհավաքեմ այն, առանց որի չես կարող այլևս ապրել:
Առավոտյան իմ մոտից գնալիս` երկնագույն հագուստով երկարաոտ աղջիկն ինձ ատրճանակ նվիրեց: Եվ երբ մի տարի հետո դժբախտությունները ճզմեցին ինձ, ես շնորհակալ եղա շիկահեր աղջկանից:
Շնորհակալ եղա, որ այդ ատրճանակը խաղալիք էր:

ԲԱՐԵՎ, ԾԱՌ

Բարև, ծառ: Բարև, բարի ծերուկ: Ես նորից այստեղ եմ, ես նորից եկել եմ: Նորից կարող ենք զրուցել, ես քեզնից գաղտնիքներ չունեմ: Դու իմ մասին ամեն ինչ գիտես: Հիշո՞ւմ ես` մենք կանգնած էինք քո ճյուղերի տակ, և նա հավատացած էր, որ միայն ինձ է սիրում, սիրում է խելակորույս, սիրում է…
Կարևոր չէ, որ դու կանգնած ես աղմկոտ քաղաքի ամենամարդաշատ փողոցի ամենամարդաշատ խաչմերուկում: Մենք միշտ (համենայն դեպս, ինձ այդպես է թվում) սպասում ենք նոր հանդիպման: Ճի՞շտ է:
Կարծեմ հիշում ես նաև իմ երկրորդ սերն այս քաղաքում: Ձմեռ էր: Հիշեցի՞ր: Ես անցա քո մոտով ու հպվեցի կեղևիդ: Ցուրտ էր: Գիշեր էր: Ինձ թվաց, թե դու մրսում ես: Ես ձյուն կիտեցի քո բնի մոտ, որ տաքանաս:
Իսկ հետո… Մենք կարող ենք շատ բան հիշել: Դու տխուր էիր. քո տերևները` աշնան ոսկին, դու թափեցիր մեր ոտքերի տակ, և մեզ համար գարուն սկսվեց: Մենք գարուն ունեցանք, գարուն:
Ստում ես, փայտի մեկը, իսկապես գարուն էր, գարուն էր, գարուն: Դու է, որ մի օր կոճղ ես դառնալու, իսկ գարունը երբեք չի մեռնի: Չէ՞ որ գարունը հույս է…
Մի բարկանա, ներիր ինձ, ներիր ու բարի մնա: Չէ՞ որ ես ընդամենը մարդ եմ, պարզապես` մարդ: Սերը գալիս ու անցնում է, ինչպես թափվում ու նորից կանաչում են քո տերևները: Դեռ հազարավոր մարդիկ քեզ կվստահեն իրենց գաղտնիքները, իսկ ես կանցնեմ-կգնամ` ինչպես բոլորը: Միայն թե մի գարուն էլ նվիրիր: Խնդրում եմ` ընդամենը մի գարուն… Մի մերժիր, իմ բարի ծերուկ: Ես դեմքով հպվում եմ քեզ: Զգո՞ւմ ես, քո կեղևը քերծեց ինձ… Միայն մի գարուն: Բարի եղիր, չէ՞ որ ես ընդամենը տկար մարդ եմ:
Ես կմեռնեմ, եթե ինձ գոնե մեկը չասի` սիրում եմ:
Դու կնվիրե՞ս ոսկե տերևներ:
Կնվիրես, անպայման կնվիրես: Ճի՞շտ է:

ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Տերևները թափվեցին ծառերից, չորացան խոտերն ու ծաղիկները: Տես, թե ինչ արեցիր, երբ դադարեցիր նայել իմ կողմը:
Աշխարհում էլ չի լինի ձյուն, էլ չի լինի անձրև: Խամրեց անգամ արևը: Տես, թե ինչ արեցիր, երբ այլևս մոտս չեկար:
Ծովը մամռակալեց, իսկ գետերը ցամաքեցին: Տես, թե ինչ արեցիր, երբ դադարեցիր սիրել ինձ:
Իսկ մարդիկ, որ իմ շուրջն են, տեսնում են ուրիշ աշխարհ` աշնանային, բարի, ոսկեդեղին: Այս աշխարհում միայն ես եմ թափառում փոշոտ ճամփաներով, ուր միայն մեռած ճնճղուկներ կան:

ԱՆՄԱՀՈՒԹՅՈՒՆ

Ո՛չ, Խաչատուր Աբովյանը չի մահացել:
Դուք ինձ երբեք հակառակը չեք ապացուցի…. Գերեզման չկա… չկա՛, չկա՛, չկա՛:
Նա պարզապես 1842 թվականի ապրիլի 2-ին դուրս է եկել տնից:
Ինչպես բոլորը:
Ամեն ոք կարող է դուրս գալ տնից:
Նա անպայման կվերադաոնա. ախր գերեզման չկա: Նա պարզապես դուրս է եկել տնից:
Բոլորին է պարզ՝ շուտով կվերադառնա:
Նա դեռ չի վերադարձել:
Հարկավոր է փնտրել նրան, որովհետև մենք ունենք նրա կարիքը:
Նա կվերադառնա:
Եթե ինձ չեք հավատում, հարցրեք իմ ընկերոջը` Եղիշեին:
Նա գիտե ողջ ճշմարտությունը:

ԼԱՊՏԵՐՆԵՐ

Գիշեր է:
Անձրև է մաղում:
Կաթիլները երևում են լապտերների լույսի տակ: Փողոցի երկայնքով լալիս են լապտերները:
Ինչո՞ւ են լալիս:
Անձրևոտ գիշերին լապտերները լալիս են մարդկանց անհաջողությունների համար, քանի որ իրենք լապտերներ են և սեփական վշտեր չունեն:
Նրանք ողջ գիշեր լալիս են մենակությունից, որովհետև անձրև է գալիս, և վաղը թռիչքային եղանակ չի լինի, ինչ-որ մեկը չի հանդիպի, ինչ-որ մեկը չի սիրի, չի համբուրի:
Ու որովհետև վաղը թռիչքային եղանակ չի լինի, այս գիշեր փողոցի երկայնքով լալիս են լապտերները:

ԴՈՒ, ԵՍ ԵՎ ԹԱԽԻԾԸ

Սրճարանը դատարկվում է:
Աթոռները դասավորվում են, խոհանոցից լսվում է ամանեղենի շխկշխկոցը:
Մնում ենք միայն ես, դու և թախիծը:
Ներիր ինձ: Ես գիտեմ, դու ուզում էիր, որ մենք այսօր երկուսով լինենք, բայց թախիծս ինձ հետ է:
Դու արդեն բարկանում ես. դու պիտի շտապ զանգահարես: Հասկանում եմ` անհետաձգելի է:
Սրճարանը դատարկվում է:
Աթոռները դասավորվում են, խոհանոցից լսվում է ամանների շխկշխկոցը:
Մենք երկուսով ենք` ես և դու, իմ թախիծ:

ՊԱՅՈՒՍԱԿ

Աղջիկը քայլում էր փողոցով:
Գեղեցիկ աղջիկ, բայց արդեն տնտեսական պայուսակով:
Երջանկությունն անցավ կողքից:
Աղջիկը հիշեց, որ ինչ-որ ժամանակ այդ տղան պատրաստ էր երջանկացնել իրեն:
Շրջվեց: Ուշ էր:
Տնտեսական պայուսակը կախված էր ձեռքից:

ՄԻԿՐՈՖՈՆ

— Մարդն առանց ինձ ոչինչ է,— մտածում էր միկրոֆոնը:— Ոչ ոք առանց ինձ յոլա գնալ չի կարող` ոչ երգիչը, ոչ մեկնաբանը, ոչ տիեզերագնացը: Ես եմ, որ նրանց ձայները սփռում եմ երկրագնդով մեկ, իմ առաջ է, որ բոլորը հուզվում ու դողում են:
Այդ օրվանից էր, որ մարդն սկսեց երբեմն-երբեմն անջատել միկրոֆոնը: Միկրոֆոնը համեստացավ, հասկանալով, որ մարդը կարող է ապրել նան առանց իրեն: Ավելին, հասկացավ, որ ամենակարևոր բաները մարդիկ իրար ասում են առանց միկրոֆոնի:
Ի՞նչ են ասում:
Օրինակ, ես սիրում եմ քեզ:

ԱՆԿՈՒՄ

Երբ ես ջարդուփշուր եղա, ինձ տարան ցուրտ հիվանդասենյակ: Այնտեղից դուրս չեն գալիս, այնտեղից տանում են: Իսկ ես շատ էի ուզում հիվանդասենյակից հեռանալ աստիճաններով:
Ես փորձեցի հիշել, թե հանուն ինչի կարելի է ապրել: Հանուն արևի՞:
Արև բոլորն ունեն:
Հանուն գարնա՞ն, հանուն աոաջին ձյա՞ն, մայիսյան ամպրոպի՞:
Ես վերապրեցի` հիշելով թարթիչներիդ դողն այտերիս: Ես վերապրեցի ու հասկացա, արևը, գարունը, առաջին ձյունը, մայիսյան առաջին ամպրոպը:
Նորից հպվիր այտիս:

ԷՐԵԲՈՒՆԻՈՒՄ

Էրեբունիի ավերակներին նստած ալեհեր իմաստունին ես հարցրեցի. «Ի՞նչ է սերը»:
Ես այդ հարցով ո՞ւմ պիտի դիմեի, եթե ոչ հնամենի ամրոցի ամենածեր իմաստունին:
— Եթե չգիտես,— պատասխանեց նա,— ուրեմն մի էլ հարցրու: Հարցնում է կասկածողը, իսկ կասկածողը չի սիրում: Սերը կասկած չի ճանաչում:
Ես երկար թափառեցի սրբազան ավերակներում: Ուզում էի հասկանալ անըմբռնելին… և չհասկացա:
Փառք աստծո, ուրեմն դեռ կարող եմ սիրել:

ՃԱՆԱՊԱՐՀ

Ես մեկնում եմ:
Վաղն արդեն կմեկնեմ:
Ուղին կլինի երկա՜ր, երկա՜ր:
Կգնամ գնացքով:
Գնացքը կունենա հարյուր, գուցե հազար ու բյուր վագոն:
Յուրաքանչյուր վագոն կունենա հարյուր պատուհան, որովհետև ամեն վագոն մի հարյուրամյակ է:
Կբարձրանամ վերջին վագոնը և կկանգնեմ վերջին պատուհանի մոտ, որպեսզի գոնե մի քիչ մոտ լինեմ քեզ…

Թարգմանեց Նարինե Թուխիկյանը

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով