Վարդգես Պետրոսյան. Չգրված օրագիր (հատված անտիպ վեպից)

Ես նրան հանդիպեցի Երևան-Մոսկվա գնացքում: Երբ իմ կուպեն մտա, նա նստած էր ձախ կողմի բազմոցին, նայում էր դուրս, ու նկատեցի՝ արդեն հասցրել էր երեք սիգարեթ ծխել: Շատ թեթևակի նայեց իմ կողմը, գլխի աննկատ շարժումով միայն արձագանքեց իմ բարևին, և ինձ թվաց, նորից սուզվեց մտքերի մեջ: Ես հիշեցի, որ նրան տեսա քիչ առաջ, կառամատույցում. ետ ու առաջ էր անում կաշվե մի թղթապանակ թևի տակ,նայում էր մարդկանց, գնացքներին և դարձյալ ծխում էր: Ու հիշեցի՝ նրան ոչ ոք չէր ճանապարհում: Հիմա ինձ թվաց՝ նա ինքն էր իրեն ճանապարհում: Այնտեղ կառամատույցում ինքն իր համար ազգական էր, ընկեր, գուցե նաև սիրած կին, գնացք բարձրացավ ու դարձավ… մեկնող: Ինձ ճանապարհում էին շատերը և գնացքը շարժվելու պահին միայն կարողացա ճեղքել նրանց պաշարումը, թռչել աստիճաններին: Գնացքը կայարանից պոկվում էր հևալով, ճռնչալով, կոկորդիլոսի պես սողեսող, և ես դեռ երկար տեսնում էի մերոնց. տարեցները ձեռքով էին անում, ջահելները վազում էին իմ վագոնի կողքով:
Ճամպրուկներս տեղավորելով, հոգնած նստեցի բազմոցին և աչքի տակով սկսեցի ուսումնասիրել այդ մեն-մենակ կայարան եկած մարդուն, որի հետ պետք է անցկացնեի առնվազն երեք օր,եթե իհարկե, գնացքը գնար չվացուցակով, մի հրաշք, որ մեր օրերին գիտաֆանտաստիկ ժանրին է պատկանում: Ուրեմն, նախ՝ Մոսկվա, ևս երկու նողկալի օր՝ այդ գորշ, անիմաստ քաղաք- մրջնանոցում, որը վերջին տարիներին նաև չարացած է, դժգոհ ու հուսահատ, և հետո պիտի թռչեմ Նյու Յորք: Հայրս հիվանդ է, երևի մահամերձ: Մահամերձ չլիներ, ամերիկացի կես-եղբայրս հազիվ թե ասեր՝ «Կաղաչեմ անհապաղ մեկնիս, եթե կըրնայիր երկու-երեք օրեն հոս ըլլալ…»: Անհապաղ… Ամերիկացու համար ինչ դյուրին է այդ բառը. ինքնաթիռի տոմսը կպատվիրի հեռախոսով, հինգ-տասը րոպեով կմտնի համապատասխան երկրի հյուպատոսություն, կնիք կդնեն անձնագրին, և այնտեղից էլ հենց կարող է գնալ ուղիղ… օդանավակայան: Իմ ձևակերպումները տևեցին երկու շաբաթից ավելի և դա մեզ համար ֆանտաստիկ արագություն էր, հազար ու մի մարդ միջնորդեց, զանգահարեցի-խնդրեցի սրան-նրան,իսկ ինքնաթիռի տոմսի վրա ծախսվեց տասը տարվա իմ ողջ խնայողությունը: Հիմա էլ այս նողկալի գնացքը: Ուրիշ ելք չկար, որովհետև ինքնաթիռներ չեն թռչում, բենզին չկա, իսկ Մոսկվա-Նյու Յորք ինքնաթիռը, բնականաբար մարտի 19-ին ինձ չի սպասի, եթե ուշանամ: Լավ-վատ, թեկուզև մեկ օրվա ուշացումով, գնացքը 18-ին երևի կհասնի Մոսկվա, ուրեմն կես ցերեկ ու մի գիշեր դեռ կմնա մինչ թռիչքս:
Հայր… հայր… Ուրեմն, ծնվեցիր Ղարսում, ապրեցիր Երևանում, ոտքով անցար Ռուսաստանն ու Գերմանիան, կյանքիդ մեծ մասն ապրեցիր Բուենոս Այրեսում, որտե՞ղ ասես չապրեցիր և… հավիտենապես մնալու ես Նյու Յորքում: Հորս մոտալուտ մահվան մասին մտածում եմ մի տեսակ հաշտված, որովհետև չորս տարի առաջ, երբ առաջին ու վերջին անգամ լինելով, ես տեսա նրան Արգենտինայում, նա արդեն կարծես ժամադրված էր Մահի հետ և ինձ թվաց, թե պարբերաբար մի աներևույթ ժամացույցի էր նայում: Տաբատս փոխում եմ ջինսով, ի վերջո, ազատվում կոշիկներիս կաշվե կաղապարներից և մեկնվում եմ բազմոցի քիմիական փափկության վրա: հարևանս դեռ նստած էր նույն դիրքով, բայց հիմա մտասույզ ինչ-որ թղթեր է կարդում: Դեմքը փոքր-ինչ ծանոթ է թվում, որտե՞ղ եմ հանդիպել,մազերն ալեխառն են: Երևի հիսունի մոտ պիտի լինի, իմ տարիքին: Բազմոցին մեկնված վառում եմ սիգարեթս: Համարյա երեք օրվա տաղտկալի ճանապարհ էր առջևում և ուզած-չուզած, պիտի մտորես, պիտի հուշեր արթնանան, համակրելի և հակակրելի դեմքեր, ստիպված պիտի մտածես արածներիդ ու չարածներիդ մասին: Իմ հիշողության խնայդրամարկղում որևէ ցանկալի հուշ չկա, որի տոկոսներով ապրեմ, իսկ մտածել չեմ ուզում բոլորովին: Բայց եթե հարյուր տարվա անքնություն էլ ունենաս, չես կարող երեք օր անընդմեջ քնել: Այս հարևանս էլ՝ խոսել կարծես թե չգիտի, գոնե շախմատ խաղար: Մեկ-երկու դետեկտիվ կա ճամպրուկումս, կկարդամ: Լավ է գոնե որ հարևանս տղամարդ է ու ծխող, հանկարծ ու նազելի մի օրիորդ լիներ կամ թառամած տիկին և փափուկ ժպիտով ստիպեր ծխելու համար ամեն անգամ միջանցք դուրս գալ: Այս մեկը գոնե բախտ էր, որովհետև սա շատ ավելի մոլի ծխող է թվում, քան նույնիսկ ես:
Լռությունը տաղտկալի ու նյարդային դառավ:
— Չծանոթանա՞նք, հարևան…
Մարդը երևի առաջին անգամ բարձրացրեց հայացքը և ես նայեցի-տեսա նրա աչքերը. աչքերն ավելի երիտասարդ թվացին:
— Դուք ինչ -որ բա՞ն ասացիք…
— Պարզապես երկու-երեք օր միասին ենք գնալու, երևի սխալ չէր լինի գոնե ծանոթանալ: Վարուժան:
— Այո, իհարկե,- մարդը փոքր-ինչ վեր կացավ տեղից, մեկնեց ձեռքը,- ուրախ եմ…
— Վարուժա՞ն, Շիրակյա՞ն, դուք կարծեմ գրող եք և խմբագիր:- Բայց իր անունը չասաց:
— Ես կես կատակ, կես լուրջ կրկնեցի, որ այո, կարծեմ գրող եմ, բայց խմբագի՞ր, այո, հաստատ խմբագիր եմ: Հարևանիս այդ նրբերանգը կարծես թե չհասավ:
— Այո, իհարկե, Վարուժան Շիրակյան, ես ձեր գրքերից կարդացել եմ: Մենք համարյա
կոլեգա ենք. ես… նկարիչ եմ:
— Կարծե՞մ նկարիչ եք, թե՞…
Իմ նրբերանգը դարձյալ չհասավ հարևանիս:
— Ինչպես ասում են՝ ձեր անունը լեզվիս ծայրին է:
— Ռուբեն:
Անուն-ազգանունն ինձ իսկապես ծանոթ թվաց և ասացի՝ որ հավանորեն տեսել եմ իր նկարներից:
— Հազիվ թե,- ասաց նա կիսաձայն և նորից խորասուզվեց իր թղթերի մեջ. ես կարծես հեռուստացույց էի, անջատեց էկրանս ու այլևս իմ կողմն իսկ չնայեց: Քնիր Վարուժան, հրամայեցի ինքս ինձ, ձանձրույթից չխելագարվելու միակ ելքը քնելն է: Մի գավաթ կոնյակ խմիր, դրան գումարիր մի քնաբեր և մի քանի ժամով կկրճատես ձանձրույթդ , որ նույնն է, թե կյանքդ:
— Կխմեք՞, հարևան…
— Շնորհակալ եմ,- իմ մեկնած գավաթի կողմն իսկ չնայեց, թեպետ թղթերը, որ քիչ առաջ
կարդում էր, արդեն թղթապանակն էր դրել և կենտրոնացած, մտասույզ նայում էր գնացքի պատուհանից դուրս:
Խմում եմ նաև երկրորդ գավաթը. կոնյակը նույնպես քնաբեր է, իսկականը կթողնեմ գիշերվան: Եթե գիշերվա սիրուհիս անքնությունը լինի, հաստատ կխելագարվեմ: Գնացքը միալար օրորում էր, երևի, քնեցի: Արթնացա, նայեցի ժամացույցիս. չորս ժամ քնել եմ, բայց դեռ Հայաստանում ենք: Պարզվում է, որ ահագին լայնածավալ երկիր ենք ունեցել, եթե… գնացքները դանդաղ են գնում: Ճապոնական ճեպընթաց գնացքների դեպքում՝ ինչ փոքր պիտի թվար մեր երկիրը: Հարևանս չկար: Թերմոսից սուրճ եմ լցնում, դարչնագույն այդ կախարդական հեղուկը դեռ տաք է, ափսոս եթե փրփուրն էլ պահպանված լիներ… Խմում եմ, ծխում, և կյանքը մի պահ թվում է երանելի, ամենախենթ երազները թվում են հնարավոր, Երևանում մնացած բոլոր ծանոթներս՝ համակրելի, իսկ նոր սկսած վեպս թվում է ավարտված- մեքենագրված և հավատում եմ, որ հենց վերադառնամ, նաև հովանավոր կճարեմ՝ գրականության համար խենթացող նորաթուխ Մանթաշով, որ միանգամից երեք-չորս միլիոն կտա, և կասի՝ վերցրու, տպիր գիրքդ, ամբողջ ազգը քո գրքին է սպասում…
Դուրս եմ գալիս միջանցք: Հարևանս կանգնած է բաց պատուհանի առաջ և նորից ծխում է:
— Սուրճ չե՞ք խմի:
Նա շուռ է գալիս՝ նախ կարծես ուրախացած, բայց ժպիտի կայծը վայրկենապես հանգչում է նրա աչքերի մեջ:
— Շնորհակալ եմ, ես միայն դառն եմ խմում, հազիվ թե…
Իմ սուրճը դառը չէ. գոնե որևէ բան քախցր չպիտի՞ լինի այս տխմար կյանքում: Թեպետ մեր անշաքար ժամանակներում երևի ճիշտը դա՞ռը սուրճն է:
— Դեռ Հայաստանու՞մ ենք:
— Մի ժամից Գյումրի կհասնենք:
Ինձ այնուամենայնիվ, թվում է ձեր նկարներից տեսել եմ, և հենց վերջերս եմ տեսել:
— Հազիվ թե: Թեպետ…
— Եվ ձեր դեմքն էլ ծանոթ է թվում:
— Դեմքս՞… հնարավոր է. Երևանը Փարիզ չէ: Իսկ դուք բավականին սուր ամսագիր եք հրատարակում:
— Հիմա բոլորն են սուր, մեր թերթերով հիմա կարելի է նույնիսկ… սափրվել, կարելի է
բաստուրմա կտրել:
Հարևանս համարյա ժպտում է, ժպտում է առաջին անգամ, և ես որոշում եմ, որ նա հազիվ քառասունհինգ տարեկան պիտի լինի: Մի՞թե ես նրանից մեծ եմ հինգ-վեց տարով:
— Երկա՞ր պիտի մնաք Մոսկվայում…
— Եթե… Եթե գնացքը ժամանակին հասնի, երկու օր, եթե ուշանանք՝ մի օր:
— Եվ երկու օրից պիտի վերադառնա՞ք…
— Չգիտեմ … չգիտեմ կվերադառնա՞մ…
— Չգիտեմ՝ կվերադառնա՞մ…
Նրա մշուշապատ պատասխանը, չգիտես ինչու, հանկարծ գրգռում է ինձ, բայց գերադասում եմ լսելու չտալ: Հետո մտածում եմ. վերջապես իմ ի՞նչ հոգսն է, թե մարդն ո՞ւր է գնում. երկու անիմաստ գիշեր և երեք անիմաստ ցերեկ է՝ լավ-վատ, քնած-անքուն, խոսելով-լռելով հարևանություն կանենք, հետո կգնանք՝ ամեն մեկս իր ճանապարհով և, ո՞վ գիտե, երբևէ կհանդիպենք նորից… Բայց մեջս ջղայնություն էլ կա և, ի պատասխան նրա մշուշապատ պատասխանի, ես մանրամասն սկսում եմ պատմել, որ Նյու Յորք եմ գնում, եղբորս հրավերով ու երևի մի ամիս կմնամ, իսկ թռչելու եմ 19-ին Փարիզի վրայով:
— Փարիզի՞,- նրա դեմքն այդ անունից հանկարծ փոխվեց, նույնիսկ պայծառացավ, թեպետ աչքերը նայում էին՝ տխուր, զարմանալի մենակ և տարօրինակ էին պայծառացած դեմքին, Փարիզի ՞ վրայով, ասացիք…
Ես անտարբեր գլխով արի:
«Չգիտեմ, կվերադառնա՞մ : Ականջներիս մեջ նորից կրկնվեցին նրա բառերը, բայց այս անգամ՝ տարօրինակ տխուր, անզոր, հուսահատ: Ավելի հառաչանք էր, քան ՝ պատասխան: Ես նայեցի նրա աչքերին և բոլոր բառերը, որ մեջս խլրտացին իբրև հարցում (ինչու՞) կամ իբրև զարմանք (մի՞թե) — թվացին աննյութ, կոպիտ և անտեղի: Չգիտեմ՝ կվերադառնա՞մ…Այդ երկու բառը ինձ չէ, որ ասաց, ավելի՝ ինքն իրեն էր կարծես հարցնում: Այդ բառերը, թվաց, մեկ անգամ չէ, որ գալարվել էին նրա մեջ, պարզապես այս անգամ ճեղքեցին լռության կեղևը:
— Ասում եք Փարիզի՞ վրայով և տասնինի՞ն,- հետո ձեռքը նյարդային տարավ մեկ այս,
մեկ այն գրպանը, երկար ինչ-որ բան էր փնտրում, ի վերջո գտավ: Ինքնաթիռի տոմսակ էր, բացեց, նայեց՝ հետո, երեխայի պես զարմացած ասաց, — հաստատ՝ մենք միասին ենք Փարիզ թռչում:
— Ուրեմն , Մոսկվայից՝ Փարի՞զ:
— Այո, կարող եք տեսնել,- և տոմսակն ինձ մեկնեց:
Ես ձեռքս առա տոմսակը, նայեցի՝ նույն իմ ինքնաթիռն էր:
Որեմն նա Փարիզի՞ց է, որ չգիտի կվերադառնա՞… Մեջս թրթռաց նույն նյարդը, բայց դարձյալ կարողացա զսպել ինձ և որքան հնարավոր է բնական հարցրի, միանգամից «դու»-ի անցնելով:
— Չե՞ս կարծում, Ռուբեն, որ այս զարմանալի զուգադիպությունն արժե մի- մի գավաթով
նշել:
— Երևի, իրոք արժե,- նա էլ կարծես հանկարծ ուրախացավ:
Մենք մտանք կուպե, նստեցինք, ես կոնյակ լցրի և մենք գավաթ-գավաթի խփեցինք: Հետո նա ինքը սուրճ խնդրեց, թեպետ խմելիս դեմքին առանձին մի բավականություն դժվար էր նշմարել:
Եվ զրույցն ինքն իրեն ծայր առավ, երկարեց…
Ես պատմեցի, որ գնում եմ մահամերձ հորս տեսնելու և չգիտեմ նույնիսկ կհասցնե՞մ վերջին անգամ: Ասացի նաև, որ առիթը պիտի օգտագործեմ ուրիշ հոգսերի համար. անկախ Հայաստանը նաև սփյուռքի երազն էր, և, ուրեմն հիմա պիտի լինի նաև հոգսը. պիտի խելք-խելքի տանք, թե ինչպես նյութ դարձնենք արդեն կատարված երազը: Պիտի հանդիպեմ հին ծանոթներիս, նոր ծանոթներ փնտրեմ, մի խոսքով, ինչ-ինչ հույսերով և ծրագրերով եմ գնում: Երևի երկար խոսեցի, նորից վերադառնալով այն հոգսերին, որոնցից թվում է, արդեն հոգնել էի, իսկ նա լսում էր՝ երբեմն սևեռուն լարումով, երբեմն անտարբեր, մի տեսակ բացակա և մտացրիվ: Երբ պատմեցի-վերջացրի, նա ոչինչ չասաց, հետո սիգարեթ վառեց, դուրս եկավ միջանցք, իսկ ես ժամանակս սպանելու համար սկսեցի նայել օրվա թերթերը: Քիչ անց նա ներս մտավ և ինքը սկսեց խոսել.
— Ես շնորհակալ եմ, որ դու ինձ ոչ մի հարց չես տալիս, ո՞ւր եմ գնում, ինչո՞ւ: Եթե պարզ
հետաքրքրասեր մեկը լինեիր, կհարցնեիր: Եվ գուցե հենց դրա համար, որ չես հարցնում… Չգիտեմ, չգիտեմ… Պատմե՞լ թե ես ուր եմ գնում, ինչո՞ւ… Գուցեև, գուցեև… ինքս ուզենամ: Ինչո՞ւ, չգիտեմ թեպետ այդ «ինչուի» պատասխանը երևի մարդ-արարածի էության մեջ է. ոչ ոք չի ուզում, որ կորչի իր պատմությունը: Վտանգավորն այն է, որ դու գրող ես և հանկարծ… Ասենք, դուք գրողներդ ավելի գերադասում եք կյանք հորինել, հերոսներ հորինել: Հորինածը թաց կավ է, հեշտ է ենթարկվում ձեր գրչի հրամաններին: Բայց մի՞թե հնարավոր է կյանք հորինել: Կյանքն անսպասելի է, որովհետև ամեն մարդ՝ անքննելի, փակ մի աշխարհ է և միշտ չէ, որ հասկանալի է նույնիսկ… ինքն իրեն:

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով