Անտոն Չեխով. Արտասովորը

Գիշերվա ժամը մեկն է: Մանկաբարձուհի, պառաված օրիորդ Մարիա Պետրովնա Կոշկինայի դռան առջև կանգ է առնում ցիլինդրով և կնգուղավոր շինելով մի բարձրահասակ պարոն։ Աշնանային խավարի մեջ չես զանազանում ո՛չ նրա դեմքը, ո՛չ ձեռքերը, բայց հազալու ձևից և զանգը ձգելու ձայնից արդեն զգացվում է նրա պատկառելիությունը, գրական և որոշ չափով ազդեցիկ լինելը։ Երրորդ զանգից հետո բացվում է դուռը և հայտնվում է ինքը` Մարիա Պետրովնան։ Նա ուսերին, սպիտակ շրջազգեստի վրայից, գցել է տղամարդու վերարկու։ Կանաչ լուսամփոփով փոքրիկ լամպը, որ բռնել է ձեռքին, կանաչ ներկել է նրա քնհարբ, պեպենոտ դեմքը, երակներով ծածկված վիզը և չեպչիկի տակից դուրս թափված նոսր, շիկակարմիր բարակ մազերը։
— Արդյոք կարո՞ղ եմ տեսնել մանկաբարձուհուն,— հարցնում է պարոնըւ
— Ես եմ մանկաբարձուհին։ Ի՞նչ էիք կամենում։
Պարոնը նախասենյակ է մտնում, և Մարիա Պետրովնան իր առջև տեսնում է բարձրահասակ, վայելչակազմ մի տղամարդ, արդեն ոչ երիտասարդ, բայց գեղեցիկ, խիստ դեմքով և աղվամազ այտմորուքով։
— Ես կոլեժսկի ասեսոր Կիրյակովն եմ,— ասում է նա։ — Եկել եմ ձեզ խնդրելու կնոջս մոտ։ Միայն, բարի եղեր, շտա՛պ։
— Շատ լավ… — համաձայնում է մանկաբարձուհին
— Ես իսկույն կհագնվեմ, նեղություն կրեք սպասել ինձ դահլիճում։
Կիրյակովը հանում է շինելը, դահլիճ է մտնում։ Փոքրիկ լամպի կանաչ լույսը թույլ փռվում է սպիտակ ու կարկատած ծածկոցներով էժանագին կահ-կարասիների, խղճուկ ծաղիկների ու լուսամուտների շրջանակների վրա , որոնց երկարությամբ հյուսվել են բաղեղները։ Խորդենու և կարբոլկայի հոտ է գալիս։ Երկչոտորեն տկտկում է պատի ժամացույցը, կարծես ամաչելով օտար տղամարդու առաջ։
— Ես պատրաստ եմ,— ասում է Մարիա Պետրովնան, մի հինգ րոպե հետո մտնելով դահլիճ արդեն հագնված, լճացված ու կայտառացած։ — Գնա՛նք։
— Այո, պետք է շտապել… — ասում է Կիրյակովը։ — Ի միջի այլոց ոչ ավելորդ մի հարց. ինչքա՞ն եք վերցնելու ձեր աշխատանքի համար։
— Ես, ճիշտն ասած, չգիտեմ,— շփոթված ժպտում է Մարիա Պետրովնան… — Ինչքան վճարեք…
— Ո՛չ, չեմ սիրում դա,— ասում է Կիրյակովը, սառը և անշարժ նայելով մանկաբարձուհուն։ — Պայմանը փողից լավ է: Ինձ հարկավոր չէ ձերը, ձեզ հարկավոր չէ իմը։ Թյուրիմացություննեից խուսափելու համար, ավելի խելացի կլինի սկզբից խոսել։
— Ես, ճիշտ որ, չգիտեմ… որոշակի գին չկա։
— Ինքս էլ աշխատող մարդ եմ և սովոր եմ գնահատել ուրիշի աշխատանքը։ Անարդարություն չեմ սիրում։ Ինձ համար հավասարաչափ անախորժ կլինի, եթե ես լրիվ չվճարեմ ձեզ կամ եթե ինձանից ավելի պահանջեք, ուստի ես պնդում եմ, որ ասեք ձեր գինը։
— Ախր գները տարբեր են լինում։
— Հը՛մ… Նկատի առնելով ձեր տատանումը, որը ան֊հասկանալի է ինձ, ինքս պետք է նշանակեմ գինը։ Ձեզ կարող եմ տալ երկու ռուբլի։
— Ի՛նչ եք ասում, ի սեր աստծո… — ասում է Մարիա Պետրովնան, կարմրելով և ընկրկելով։ — Դա անխղճություն է… Փոխանակ երկու ռուբլի վերցնելու, լավ է ձրի կատարեմ։ Բարեհաճեցեք, հինգ ռուբլի…
— Երկու ռուբլի, ավելի ոչ մի կոպեկ։ Ձերը հարկավոր չէ ինձ, բայց և ավելորդ վճարել ես մտադիր չեմ։
— Ինչպես կամենաք, բայց երկու ռուբլով ես չեմ գա…
Բայց ըստ օրենքի իրավունք չունեք հրաժարվելու։
Խնդրեմ, ձրի կգամ։
— Ձրի ես չեմ ուզում։ Յուրաքանչյուր աշխատանք պետք է վարձատրվի։ Ինքս էլ եմ աշխատում և հասկանում եմ։
— Երկու ռուբլով ես չեմ գնա,— հեզությամբ հայտնում է Մարիա Պետրովնան։ — Ձրի, համերեք…
— Այդ դեպքում, շատ եմ ցավում, որ ի զուր անհանգստացրի… Պատիվ ունեմ խոնարհվելու։
— Դուք, իսկապես, ինչպիսի… — ասում է մանկաբարձուհին Կիրյակովին ուղեկցելով նախասենյակ։ — Եթե դուք այդպես եք կամենում, ապա համեցեք, երեք ռուբլով կգամ։
Կիրյակովը դեմքը խոժոռում և լրիվ երկու րոպե մտածում է, կենտրոնացած նայելով հատակին, հետո վճռականորեն ասում է. «ո՛չ» և դուրս է ելնում փողոց։ Զարմացած և շփոթված մանկաբարձուհին նրա ետևից փակում է դուռը և գնում իր ննջարանը։
«Գեղեցիկ է, պատկառելի, բայց ինչքա՜ն տարօրինակ, տերն իր հետ…» — մտածում է նա պառկելով։
Բայց մի կես ժամ էլ չի անցնում, նորից զանգ են տալիս. նա վեր է կենում և նախասենյակում տեսնում է այդ նույն Կիրյակովին։
— Զարմանայի անկարգություն է,— ասում է նա։ — Ո՛չ դեղատունը, ո՛չ գորոդովոյները, ո՛չ դռնապանները, ո՛չ ոք չգիտե մանկաբարձուհիների հասցեները, և այսպիսով ես ընկել եմ ձեր պայմաններին համաձայնելու անհրաժեշտության մեջ։ Ես կտամ ձեզ երեք ռուբլի, բայց… նախազգուշացնում եմ, որ, վարձելով սպասուհի կամ ընդհանրապես օգտվելով որևէ մեկի ծառայությունից, նախօրոք պայմանավորվում եմ, որպեսզի վճարելու ժամանակ խոսակցություն չլինի հավելումի, աչքալուսանքի և այլնի մալին։ Յուրաքանչյուրը պետք է իրենն ստանա:
Մարիա Պետրովնան թեպետ երկար չլսեց Կիրյակովին, բայց արդեն զգաց, որ նա ձանձրացրեց իրեն, զզվեցրեց, որ նրա հանդարտ, չափված խոսքերը ծանր են նստում իր սրտին։ Մարիա Պետրովնան հագնվում և նրա հետ դուրս է գալիս փողոց։ Եղանակը հանդարտ է, բայց ցուրտ և այնպես մառախլապատ, որ նույնիսկ լապտերների լույսերը հազիվ են նկատվում։ Ոտքերի տակ շփշփում է ջրալի ցեխը։ Մանկաբարձուհին նայում է շուրջը և կառք չի տեսնում…
— Հավանորեն, հեռու չէ՞,— հարցնում է նա։
— Հեռու չէ,— մռայլ պատասխանում է Կիրյակովը:
Անցնում են առաջին նրբանցքը, հետո մյուսը, երրորդը…
Կիրյակովը քայլում է, նրա նույնիսկ քա յլվածքի մեջ զգացվում է պատկառանք և դրական մարդու հատկություն։
— Ինչ սարսափելի եղանակ է,— սկսում է խոսել նրա հետ մանկաբարձուհին։
Բայց Կիրյակովը պատկառելիորեն լռում է և նկատելի կերպով աշխատում է քայլել հարթ քարերի վրայով, որպեսզի կրկնակոշիկները չփչացնի։ Վերջապես, երկար քայլելուց հետո, մանկաբարձուհին մտնում է մի նախասենյակ, այնտեղից երևում է մեծ, վայելուչ կահավորված դահլիճը: Սենյակներում, նույնիսկ ննջարանում, ուր պառկած է ծննդկանը, ոչ ոք չկա… Ազգականներ ու պառավ կանայք, որոնք բոլոր ծննդաբերությունների ժամանակ անհաշիվ են լինում, չեն երևում այստեղ։ Միայն աղախինն է գլխապատառ այս ու այն կողմ վազվզում` բութ, սարսափահար դեմքով։ Լսվում են բարձր տնքոցներ։
Անցնում է մի երեք ժամ։ Մարիա Պետրովնան նստած է ծննդկանի մահճակալի մոտ ու ինչ-որ բան է քչփչում։ Երկու կանայք էլ արդեն կարողացել են միմյանց ծանոթանալ, ճանաչել միմյանց և մի քիչ բամբասել, հառաչել։
— Ձեզ չի կարելի խոսել,— անհանգստանում է մանկաբարձուհին, մինչդեռ ինքը հարցերի տարափ է տեղում։
Բայց ահա բացվում է դուռը և հանդարտ, պատկառելիորեն ննջարան է մտնում ինքը` Կիրյակովը։ Նա նստում է աթոռին և շփում այտմորուքը։ Տիրում է լռություն… Մարիա Պետրովնան երկչոտ հայացքով նայում է նրա գեղեցիկ, բայց սառը, փայտանման դեմքին և սպասում է, թե երբ է նա սկսելու խոսել։ Բայց նա համառորեն լռում է ու ինչ-որ բան է մտածում։ Չսպասելով, մանկաբարձուհին որոշում է ինքն սկսել խոսակցությունը և արտասանում է այն խոսքը, որ սովորաբար ասվում է ծննդաբերության ժամանուկ։
— Դե, փառք աստծո, մի հոգի էլ այս աշխարհում ավելացավ։
— Այո, հաճելի է,— ասում է Կիրյակովը, պահպանելով դեմքի փայտացած արտահայտությունը։ — Թեպետ, ի միջի այլոց, մյուս կողմից, ավելորդ երեխաներ ունենալու համար պետք է ունենալ և ավելորդ փող։ Երեխան չի ծնվում կուշտ ու հագնված։
Ծննդկանի դեմքին երևում է մի հանցավոր արտահայտություն, կարծես առանց թույլտվության կամ դատարկ քմահաճույքներից է ինքը լույս աշխարհ բերել մի կենդանի էակ։ Կիրյակովը հառաչելով բարձրանում է և պատկառնլիորեն դուրս է գնում։
— Եվ ինչպիսի՜ մարդ է ձեր ամուսինը, աստված իր հետ… — ասում է մանկաբարձուհին ծննդկանին։ — Այնպես խիստ է ու չի ժպտում…
Ծննդկանը պատմում է, որ նա միշտ այդպես է… Նա ազնիվ է, արդարամիտ, կշռադատող, խելացիորեն տնտեսող, բայց այդ բոլորն այնպիսի արտասովոր չափով, որ հասարակ մահկանացուի համար դառնում է հեղձուցիչ։ Հարազատները հեռացել են նրանից, աղախինը մի ամսից ավելի չի մնում, ծանոթներ չունի, կինը և երեխաները սարսափից շարունակ լարված են իրենց ամեն մի քայլի համար։ Նա չի կռվում, չի գոռում, նրա առաքինությունները անհամեմատ շատ են, քան թերությունները, բայց երբ նա գնում է տնից, բոլորն զգում են իրենց լավ ու թեթևացած: Ինչից է այդ, ծննդկանն ինքն էլ չի կարող հասկանալ։
— Հարկավոր է լագանները լավ մաքրել ու դնել մառանը,— ասում է Կիրյակովը, նորից մտնելով ննջարան։— Այս սրվակները նույնպես անհրաժեշտ է պահել. պետք կգան։
Այն, ինչ ասում է նա, շատ հասարակ ու սովորական է, բայց չգիտես ինչու մանկաբարձուհու սիրտն ահ է ընկնում։ Նա սկսում է վախենալ այդ մարդուց և ցնցվում է ամեն անգամ, երբ լսում է նրա ոտնաձայնը։ Առավոտյան, պատրաստվելով հեռանալ, նա տեսնում է, թե ինչպես ճաշասենյակում Կիրյակովի փոքրիկ տղան, գունատ, մազերը խուզած գիմնազիստը թեյ է խմում… Նրա դիմաց կանգնած է Կիրյակովը և խոսում է իր չափված, սահուն ձայնով.
— Դու կարողանում ես ուտել, սակայն կարողացիր նաև աշխատել։ Դու ահա նոր կուլ տվեցիր, բայց չմտածեցիր, հավանորեն, որ այդ ումպը փող արժի, իսկ փող վաստակում են աշխատանքով։ Կեր և մտածի՛ր…
Մանկաբարձուհին նայում է տղայի բութ դեմքին և նրան թվում է, որ նույնիսկ օդը ծանր է, և ահա մի փոքր էլ և փուլ կգան պատերը, չկարողանալով տանել արտասովոր մարդու ճնշող ներկայությունը։ Երկյուղից կորցնելով իրեն և արդեն զգալով ուժեղ ատելություն դեպի այդ մարդը, Մարիա Պետրովնան վերցնում է իր կապոցը և շտապ-շտապ հեռանում։
Ճանապարհի կեսին նա հիշում է, որ մոռացավ ստանալ իր երեք ռուբլին, բայց, կանգնելով ու մտածելով մի փոքր, թափ է տալիս ձեռքը, գնում է։

1888

Թարգմանեց Սերգո Պայազատը

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով