Մանուկ Մնացականյան. Անդորր

Գյուղի վրա մի փոշոտ թախիծ էր կախվել։
Բեռնատարն անցավ, փոշին իջավ, նստեց ճամփեզրի փշատենիներին, դեղձենիներին ու տներին և մնաց միայն թախիծը, օդը սրահարող բոռերի գվվոցը և մեկ էլ կեսօրվա շոգ լռության մեջ կերկերող տերտերի ձայնը.
— Ասացեք նոցա պահել զամենայն, որ ինչ պատուիրեցի ձե՜զ. եւ առհասարակ ես ընդ ձեզ եմ զամենայն աւուրս, մինչեւ ի կատարած աշխարհի։ Ավե-տարա՜ն-ը՜ստ-Մա՜ր-կո՜-սի…
Տեր հայրն այստեղից-այնտեղից կարդաց, վերջացրեց Ավետարանն «ըստ Մատթեոսի» ու անցավ Ավետարանին «ըստ Մարկոսի»։
Փոլադ պապն էր մահացել։ Գյուղը մեծ չէր, և տներում մնացած բոլորը` տարիքով ու երեխա, հավաքվել էին Փոլադ պապի բակը, կանգնել սաղարթախիտ թթենու, ստվերին դրված դագաղի շուրջն ու լռում էին։ Տերտերն Ավետարանով խաչակնքեց ննջեցյալին ու շարունակելով երգ ասել գլխավերևից անցավ, կանգնեց ոտքերի մոտ։
— … Որով չափով չափեք, նովեն չափեսցի ձեզ…
Երգելիս նրա ցցված կատիկն անընդհատ վերուվար էր թռչում և թրիքով ծեփված պատի վրայից երեխեքը քրքջում էին, ապա մի կերպ իրենց զսպում, լրջանում ու կծում քթի մոտ պահած հյութալի դեղձը։
Փոլադ պապի Լուսո հարսը ցանկանում էր աննկատ ձգել, ուղղել դագաղի տակ, սեղանին փռված սպիտակ սփռոցը, որ, հավանաբար, անկողնու լվացած, արդուկած սավանն էր, ու չէր կարողանում։ Չգիտես ումից ամաչելով` նա սփռոցը թողեց ու շշուկով դարձավ կողքին կանգնած կնոջը.
— Տեսա` կապույտ, կլոր լույս էր. երկնքից իջավ, կաթեց նրա հոգուն։— Նա մի քանի անգամ թարթեց կարմրած, վաղուց արդեն իրենց թարմությունը կորցրած աչքերն ու նորից շշնջաց.— կապո՜ւյտ, կլոր լույս էր։
Ջրբաշենց Թորգոմի տանիքից ծուխ ու բոց աքաղաղը մի պահ պատռեց թախիծը, կանչը տարածեց գյուղի վրա, շփշփացնելով թափահարեց թևերը և հետո նորից կեսօրվա տապի մեջ լսվեց բոռերի գվվոցը։ Աքաղաղի ձայնին` Թորգոմի կինն իր ծծկերին հիշեց, տուն գնաց, օրորոցից վերցրեց մժեղ-մոծակներից կարմրած ոտք-թաթիկով տղային, կուրծքը դրեց բերանը, գլխաշորով ծածկեց ու ետ գալով` կանգնեց մյուսներից քիչ հեռու` հունիսին հնձած խոտի դեզի մոտ։ Թթենու ոչ մի տերև չէր շարժվում, տերտերի միապաղաղ ձայնն ավելի էր թանձրացնում շոգը։ Գոնե մեկն ու մեկը լաց լիներ։ Ճիշտ է` Փոլադ պապի փոքր թոռը` տաքսամոտորային ավտոտնտեսության գանձապահ, քաղաքից եկավ, ծղրտոցով ներս ընկավ, բայց հետո տեսնելով, որ ոչ ոք իրեն չի ձայնակցում` ինքն էլ լռեց։ Հիմա նա չինական հովանոցը գլխավերևը պահած, շրթներկը թարմացրած կանգնել է պապից քիչ հեռու, արևի տակ մատանիները փայլեցնելով տարուբերում է հովհարն ու անուշադրության մատնում կանանց խեթ ու տղամարդկանց խենթ հայացքները։
Տան ստվերին` մեջքով պատին հենված-պպզածների մեջ մի ծույլ խոսակցություն էր գնում.
— Բուրդ կշռող Ավագը երկու տուն է պահում։
— Հը՞…— թազբեհի հատիկները կտկտում էին։— Հա, նա կպահի։ Մեկն ու մեկն անպայման տնքալով, շտկում էր ընդարմացած մեջքն ու նորից կորանում։
— Բո՜ւրդ, բո՜ւրդ։ Էս տարի օգուտ չտվեց…
— Էհ, անասուն մնա՞ց, որ օգուտ տար: Կոտորվեցին, գնացին։
Թոնրատնից կրակի ճտճտոց էր գալիս, գարնանը կտրած բալենու ճյուղերն էին վառվո ւմ.
— Ասում են` Ամերիկա մարդու սիրտ փոխում են։
— Շատ բան են ասում։ Բա կապրի՞…
— Ո՞նց չի ապրի։ Նա հիմա իրեն համար խոտ է հնձում։
Ծխախոտի քսակը ձեռքից ձեռք անցավ։ Պատի ստվերից ծուխը ոլորվեց ու խաղաց թթենու տերևների միջից ցցված շողերի հետ։
— Թառլանի Հակոբը այ թե խոտ հնձող էր։ Մտներդ է՞…
— Ո՞նց չէ։ Նա հնձեր` դու ետևից գնայիր։ Կհասնեի՞ր…
— Ասում են` չի մեռել։ Գերի է ընկել։
Ի՞նչ իմանաս։ Տերտերը մի պահ երգն ընդհատեց։ Նա ոտքերի մոտից անցավ, կանգնեց ննջեցյալի գլխավերևն ու Ավետարանը թերթեց։
— Տեր հայր, հեչ գլուխ պահել չգիտե՞ս։
— Կարճ կապիր,— ասացին ետևից, օղորմածիկը ջանջալ մարդ չէր։
— Կարճ եմ կապում։ Քիչ մնաց։ Եվ յորժամ յաղոթս կայցեք, թողուցուք եթե ունեցիք ինչ զումեքէ…
Ձեռնափայտն անձայն խաչեր էր գծում գետնի վրա։ Կողքի բակից Սաբեթ նանի սև հավը կչկչաք, կչկչաց ու ձուն թողեց չորացած ճյուղերից սարքած ցանկապատի տակ, փափուկ հողի վրա։

***
— Փոլադ պապ, ասա` Ռուբինզոն Կրուզո…
— Ռուբինզոն Կրուզո։
— Վահ, էդ գիտե՞ս…
Փոլադ պապը բեղերի տակ մեղմ ժպտում էր։
— Ասա` տելևիզոր։
— Տելևիզոր։
— Լավ, դա էլ գիտես։ Ասա ճոպանուղի կամ էլ`ացետիլեն։
— Զրթուփրթ կամ էլ` զրթուփրթ։
Ակումբի դռան մոտ հավաքված երեխեքը քրքջում, տռճկում էին, իսկ նա նույն մեղմ ժպիտով օրորում էր գլուխը. «Շան լակոտներ»։ Գյուղին արդեն հարյուր տարի է հայտնի էր, որ նա չիմացած բանին «զրթուփրթ» է ասում և նրան արդեն հարյուր տարի է «Զրթուփրթ Փոլադ» էին ասում։ Ակումբի դռան մոտ նա իր տեղն ուներ` «Փոլադի քարը»։ Կգար, կնստեր` մի ժամ, երկու ժամ, երեք ժամ, մինչև Դպրոցից տուն դարձող երեխեքը կհավաքվեին շուրջը։
— Փոլադ պապ, Կամոյին տեսել ե՞ս…
— Չէ։
— Թումանյանին տեսել ե՞ս…
— Ժամանակով կատուն ճոն էր։ Չէ, չեմ տեսել։
— Անդրանիկ զորավարի՞ն…
— Քաջ Անդրանիկի՞ն… Չէ, չեմ տեսել։
— Բա ո՞ւմ ես տեսել։
— Աշուղ Շերամին։
— Աշուղ Շերամին պապս էլ է տեսել։
— Պապդ ո՞վ է։
— Վարդանենց Հակոբը։
— Հա, լավ մարդ է, ապրի։
— Բա իմ պապը՞…
— Քոնն էլ լավ մարդ է, ապրի։
— Իմը՞…
— Քոնն էլ ապրի։
Հետո երեխեքը կամաց-կամաց ցրվում էին, և մնում էր ինքն ու մեկ էլ կողքի սյունից կախված բարձրախոսը։ Ծնոտը հենած ձեռնափայտին` լսում էր։ Յաշա Հեյֆեցն էր նվագում, թե Լևոն Մադոյանը, վերջին լուրեր էին հաղորդում, թե բժշկական զրույց—միևնույն է` լսում էր։ Թե ննջում էր։ Ինքն անշարժ էր լինում, աչքերը` կիսախուփ ու հետո հենց այդպես կիսախուփ աչքերով դուրս էր բերում քսակը, թութուն լցնում չիբուխը, վառում ու նորից անշարժանում։
Չէ, անբան մեկը չէր։ Հարյուր տարեկան կլիներ` տան կտուրը նորոգելիս գերանն ընկավ ուսին, տակովն արեց: Գյուղացիք մեկ-մեկ եկան, իբր` տեսության, բայց ճիշտն ասած, հրաժեշտ էին տալիս։ Մեկ եկան, երկու եկան, տեսան` չէ, Փոլադ պապը հրաժեշտ չի տալիս` ձեռ քաշեցին։ Ու դրանից հետո գերանի ճզմելուց խեղանդամ, ձեռնափայտին հենվելով դանդաղ գալիս, նստում էր «Փոլադի քարին»:
— Ես իմ վարս վարել եմէ ճիպոտս դրել…
Կեսօրին Լուսո հարսը — ութսուն տարեկան մի պառավ, երբ հնձվորին հաց բերեր` բոխչան կապած նրան ուտելիք էր բերում։ Փոլադ պապն ուտում էր, օրհնում արարչին ու Լուսո հարսին, Լուսո հարսը կողքին պպզած բուռնութի էր քաշում, չէր խոսում, կեսրարի մոտ չխոսկան էր, մի կես ժամ լուռ նստում էր կողքին, իբր զբաղեցնում է, ու գնում։
Արևի թեքվելու հետ Ադամենց բարդու վրայից արագիլը կափ-կափ բաց ու խուփ էր անում կտուցը, նախիրը ծանրացած գյուղ էր մտնում, և գյուղի տարիքավորներն ու անգործ ջահելները կամաց-կամաց գալիս, բոլորում էին Փոլադ պապի շուրջը, ինչպես մարմանդ թոնրի շուրջը կբոլորեին։ Լցնում, պատրաստում էին չիբուխները, շտկում, հարմարեցնում էին տակի քարերը և Փոլադ պապը հեքիաթ էր սկսում։
— Փոլադ պապ, թող գան կինո նայեն։ Պլանս չեմ կատարում։
Վերևում պեծին էր տալիս լուսաստղը, սահում ամենօրվա իր ճամփով, ծղրիդն սկիզբ ու վերջ չունեցող կծիկն էր քանդում, մժեղ-մոծակները պտտվում էին սյունից կախված աղոտ լամպերի շուրջը, ու չղջիկներն էլ նրանց շուրջն էին պտտվում,
թոնրահոտը տարածվում, շենացնում էր գյուղը։ Ակումբն աղմկում էր, սուլում։
— Փոլադ պապ, չպատմես: Լենտը փոխեմ` գամ։
Մեխանիկն էր։
Հեքիաթից հեքիաթ էր սկիզբ առնում, ծխախոտից վառվում էր ծխախոտը։
— Երկնքից երեք խնձոր ընկավ։ Մեկը` քեզ, մեկը` քեզ, մեկն էլ` քեզ։
Բոլորին անխտիր բաշխում, բաժանում էր։
— Բա քե՞զ։
— Ես իմը կերել եմ։ Որ չուտեի` էսքան կապրեի՞։
Հանգստացած, խաղաղված տանում տուն էին հասցնում, բարի մաղթում իրար ու գնում քնելու։ Մտքում դեռ հեքիաթների հետ էին լինում, խնձորների հետ և քունը խաղաղ, անխռով էր լինում։
Կիրակնամուտին Փոլադ պապը միայն մի հեքիաթ պատմեց, խնձորները բաժանեց ու թե`
— Ինձ տուն տարեք։ Գործ ունեմ։
Գնաց գոմում լողացավ, սպիտակեղենը փոխեց, կաղալով անցավ մահճակալ առ մահճակալ, համբուրեց թոռներին, նստեց սափրվեց` տղաներն ու թոռները զարմացան։
— Ի՞նչ ես փեսաբեղվում, հալիվոր։
— Սպասեք, գործ ունեմ։
Պառկեց անկողնում, կարծես կատակ էր անում, խնդմնդալով ասաց.
— Մեկ-մեկ մնաս բարով ասեք ու գնացեք։ Մեռնելու եմ։ Հա, սուգ ու շիվան չանեք։
Չհավատացին, ծիծաղեցին ու մինչև գլխի ընկան` մահացավ։

***
Հիմա վերևում` տիեզերքում, չորս հոգի երկրագնդի շուրջն իրենց չգիտես որերորդ պտույտն էին կատարում—ջահել, պինդ, իսկը խոտ հնձելու տղերք անկշիռ-անկշիռ պտտվում էին, գլուխկոնծի տալիս, դժվար գործ էր` քրտնում էին ու նրանց ամեն մի շարժումը ռադիոալիք դարձած հասնում էր երկիր, իսկ երկրագնդի վրա` ասեղի ծայրի չափ փոքրիկ մի կետում թախծոտ անդորր էր, կեսօրվա տապ, թթենու ոչ մի տերև չէր շարժվում, և Փոլադ պապի շուրջը հավաքվածները քրտնած լռում էին։ Հարս Լուսոն իր հարսների հետ թոնրատանն անշտապ մեռելահաց էր պատրաստում—նոր մորթած երինջի միսը լցնում էին թոնրի վրայի փլթփլթացող պղնձի մեջ, փեսա Ադամը օղի, գինի էր լցնում դատարկ շշերը, երեք-չորս աղջիկներ սինիները գոգներին բրինձ էին մաքրում ու գործի հետ տրորում ծխից կարմրած աչքերը։ Տան ետևը` արևածաղկի արտում, վերարկուն հագին խրտվիլակն անշարժ հայացքը հառել էր Ռուբենի դռանը կանգնած դատարկ «Վոլգային», արտատակի առուն ջրի էր սպասում, որպեսզի մայրանա, գյուղամիջի միակ ճանապարհը, որ մայրուղուց սկսվելով գալիս, թեքվում էր կիսաքանդ ջրաղացի մոտ ու պոչը թաղում գերեզմանոցում, մարդկանց էր սպասում, և գերեզմանոցի շիկացա ծ քարերի վրա իրենց միշտ սառը փորերն էին տաքացնում կանաչ մողեսները ու անշարժ իմաստությամբ խորհում, երևի, աշխարհի բանը։ Քիչ այն կողմ` խաղողի պպզած այգիներում վազն արև էր հունցում, այգու հոլիկում տիրոջն էր սպասում խոտերի մեջ պահված սառը թանով կուժը ու սյունից կախ` շարան-շարան ցմքում, պառավում էին կարմիր բիբարները։
—… Եւ խաղաղություն արարէք ընդ միմեանս… Ամե՜ն…
Տերտերը վերջացրեց, խաչը հպեց ննջեցյալի ճակատին, կողք քաշվեց ու փարաջայի թևքով սրբեց քրտնած ճակատը։
Փոլադ պապին բարձրացրեցին։ Կլառնետը նվագեց, հուղարկավորները ճանապարհ դուրս եկան, անկարգ, անկանոն շարժվեցին դեպի գերեզմանատուն։ Կլառնետի ձայնին շրջապատի բակերից հնդկահավերը դուրս եկան, փքվեցին ու կլկլացնելով շարժվեցին թափորի ետևից։ Բոստաններից եկող ինչ-որ բեռնատար փոշոտեց թախիծը, մի պահ խլացրեց նվագն ու հեռացավ` թողնելով թափքին լցված կանաչ ու տռուզ ձմերուկների պատրանքը։ Գյուղավերջի տան ցանկապատից շունը գլուխը մի պահ դուրս հանեց, նայեց թափորին, ապա շղթան զնգզնգացնելով տեղփոխ եղավ, գլուխը մտցրեց հավաբնի ստվերն ու ալարելով հորանջեց։
Շոգ էր։

1968 թ.

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով