Ռուբեն Պետոյան. Վաղը դարձյալ աշխատանքային օր է

«Գարուն», 1968, 1

Ծնվել է 1944-ին, Բեյրութում, 1960 թ. ավարտել է Երևանի Աղայանի անվան դպրոցը, իսկ 1966 թվականին` համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը: Ուսանողական խմբերի հետ աշխատել է խոպանում: Տպագրվող պատմվածքը այդ օրերի արդյունք է։

Վաղը դարձյալ աշխատանքային օր է

Տնակ` ավազների վրա:
Հեռվում երևում է… ոչինչ էլ չի երևում: Միայն երբեմն հավասար շարքերով` լողալով ավազների միջով, անցնում են ուղտերը: Երեք օրը մի անգամ քարավանից անջատվում է մի ուղտ ու լողում մեր տնակի կողմը: Դա մի նշանավոր օր է մեզ համար, քանի որ այդ օրը սնունդ ենք ստանում «կենտրոնից»: Արդեն երկու ամիս է, ինչ այդ րոպեի հետ են կապվում մեր բոլոր ուրախություններն ու երազանքները: Ուղտի անջատվելը քարավանից` նշանակում է ուտելիք ու խմիչք, նամակներ…
Բայց արդեն յոթերորդ օրն է, ինչ քարավանը չի երևում: Ամեն առավոտ բոլորս հայացքով հետևում ենք հորիզոնին, որտեղից ուր որ է պիտի երևան ուղտերը: Բայց ոչինչ չի երևում: Արևը ամեն օր ծագում է նույն կետից, գլորվում ավազե ալիքների վրայով, դառնում մի մեծ անիվ ու շարունակում իր անվերջանալի ուղին, իսկ երեկոյան` գլորվում դարձյալ նույն տեղը: Օրերի հաշիվը կորցրել ենք:
— Այսօր լրացավ յոթերորդ օրը,— հոգոց հանելով, ասում է Դավիթը:
Դավիթը մեր խոհարարն է: Ամենից շատ նա է անհանգստանում սննդամթերքի ուշանալու համար: Այսօր առավոտյան նա թափ տվեց մակարոնի վերջին արկղը ու մնացած մակարոնը լցնելով կաթսայի մեջ` ասաց.
— Մի քանի գդալ յուղ է մնացել ու այս մակարոնը: Դրանից հետո մնում է սնվել ավազով…
Չնայած այդ ամենը նա ասում է ինչ-որ զավեշտական շեշտով, բայց դրանից սիրտս կուչ է գալիս:
Ես տխուր նայում եմ Սարգիսին: Ամենից շատ, ըստ երևույթին, նա է տառապում, չնայած բոլորից շատ տղաները նրան են ծաղրում: Սարգիսը մեր միջի ամենագեր տղան է: Ասում են Երևանում նրա քաշը 98 կգ է եղել: Ես, ճիշտն ասած, դժվարանում եմ հավատալ, քանի որ նա հիմա արտաքնապես մյուսներից քիչ է տարբերվում: Ամեն անգամ, երբ տղաները գդալներով հարվածելով ամանները, հավաքվում են կաթսայի շուրջը` ստանալու իրենց օրաբաժինը, ես նկատում եմ, որ ամենից շատ Սարգիսն է տառապում: Նա անհագ հայացքով նայում է կաթսային ու իր բաժինը ստանալուց հետո էլ չի հեռանում: Իսկ երբ բոլորը ստանում են` նա կամացուկ հարցնում է.
— Իսկ լրացուցիչ լինելո՞ւ է…
Մի անգամ այդպիսի հարցից հետո «թմբլիկ» Մուրադը, որին երբեմն կոչում էին նաև «կաշի ու ոսկոր», ծիծաղելով սկսեց պատմել…
— Տղերք, մի անգամ Երևանում ես ու Սարգիսը գրազ եկանք, թե ով ավելի շատ կուտի: Ու հետո… Սաքոն չորս ու կես մետր ի՞նչ ուտի, որ լավ լինի…
— Պարան.
— Ոչխար.
— Տրամվայ…
— Չէ,— նույն անվրդով տոնով շարունակեց նա,— չորս ու կես մետր երշիկ, լեհական ճարպոտ երշիկ:
Ավելորդ է ասել, որ բոլորը սկսեցին հռհռալ: Միայն Սարգիսը անվրդով քաշվեց իր անկյունը ու սկսեց ուտել իր բաժինը: Դրանից հետո էր, որ ես նկատեցի, թե ինչպես Սարգիսը վիճում է Դավիթի հետ:
— Ինձ ավել մի լցրու, չեմ ուզում…
— Դե լավ, լավ, մի նեղանա,— փորձում էր կատակի տալ Դավիթը,— ով լավ է աշխատում, նա շատ էլ պիտի ուտի:
— Չեմ ուզում,— հանկարծ միանգամից զայրացավ Սարգիսը, ամանի պարունակությունը շուռ տվեց կաթսայի մեջ ու հեռացավ:
Այ քեզ բան: Դավիթը լուռ նայեց իմ կողմը: Դարձյալ լսվեց «թմբլիկի» ձայնը.
— Սարգիսը ուղտի պես է, մինչև հիմա կերածը յոթ օրվա համար հերիք է…
Բայց ոչ ոք չծիծաղեց:

***
Շոգը հետզհետե սաստկանում է: Տղաները ավելի ու ավելի հաճախ են մարդ ուղարկում ջրհորից ջուր բերելու: Բայց աղահամ ջուրը ավելի է սաստկացնում ծարավը: Բոլորի հայացքները ավելի հաճախակի են ուղղվում «մեծ ճանապարհի» կողմը: Մի վայրկյան սիրտս տրոփում է ուրախությունից… երևաց… բայց ոչ: Սկզբի օրերին կարգին ուրախանում էինք դրանից, բայց հիմա ինքնախաբեության գլուխ էլ չկա. միրաժ է, ամենասովորական միրաժ: Ավազե ալիքները վերածվում են ծովի ու հեռվում կայմի պես ինչ-որ բան է երևում:
Ուզում եմ բահը շպրտել ձեռքիցս ու փռվել տնակի ստվերում, պառկել ու քնել, քնել մի րոպե միայն, մի րոպե… բայց քսան հայացք հետևում են ինձ, ու ես ավելի եռանդով նմ բահը խրում ցեխի մեջ:
— Վաղվան ոչինչ չունենք,—ասում է Դերենիկը ու գողունի նայում իմ կողմը:
— Մինչև վաղը մի բան կլինի,— փնթփնթում եմ ես, հասկանալով, որ վերջին հաշվով խոսքն ինձ էր ուղղված: Ասում եմ, ու ինքս էլ չեմ հավատում: Հետզհետե բահն ավելի դժվարությամբ է խրվում բետոնի մեջ, մատներս ջղաձգվում են, ստամոքսումս բութ ցավ եմ զգում: Առաջ սուր ծակոցներ էին, հիմա արդեն բութ, անընդհատ նվացող ցավ… Բոլորը հազիվհազ են շարժվում, շնչելն էլ է դժվարանում, բայց ես զգում եմ, որ ոչ ոք հանձն չի առնում առաջինը շպրտել բահը: Բայց մեկն ու մեկը կանի այդ, գիտեմ, կանի, որովհետև այլևս հնարավոր չէ…
— Սրա հերն էլ անիծած,— մորթվողի պես գոռում է «թմբլիկ» Մուրադը ու բահը շպրտում:— Իրենք կենտրոնում նստել են, մեզ գցել այս գրողի ծոցը… մա՞րդ ենք, թե անասուն, քանի՞ օր կարող ենք սոված մնալ, մի բուռ լապշա են տալիս, շան պես չարչարում…
Վերջապես պայթեց: Բոլորը դանդաղ հանում են բահերը ցեխից ու սպասում, թե հետո ինչ է լինելու: Ըստ երևույթին մի բան պետք է ասել, բայց ի՞նչ ասեմ, ի՞նչ կարելի է ասել:
— Մուրադ,— ասում եմ ես,— աշխատելով խեղդել ձայնիս մեշ լսվող խզզոցը,— Մուրադ, միայն դու չես այդ վիճակում, բոլորս էլ այդպես ենք…
— Ի՞նչ անեմ, ես չեմ աշխատում, հետ ուղարկեք ինձ, չեմ ուզում:
Հանկարծ նրա ձայնը դառնում է լացակումած ու խռովկան երեխա է հիշեցնում.
— Հանուն ինչի՞,— գոռում է նա,— հանուն ինչի՞, ի՞նչ եմ կորցրել այստեղ…
Չգիտեմ ինչ ասեմ: Ինչ-որ մեկը մոտենում է Մուրադին ու բռնում օձիքից: Սարգիսն է. ես նետվում եմ բաժանելու: Սարգիսը մի կողմ է հրում ինձ.
— Թող…
Ապա բռնում է Մուրադի օձիքից ու շպրտում մի կողմ.
— Քոսոտ, ոսկորներդ շալակած Երևան կտանեմ,— հուժկու բասով գոռում է նա, չնայած առանց այդ էլ ամեն ինչ լսելի է.
— Թող, Մարգիս,— մեջ են ընկնում մյուսները.
Մուրադը հենվել է տնակի անիվներին ու ոչ ոքի չի նայում:
Սարգիսը քաշում է թևիցս.
— Արի, բան եմ ասելու:
Նա ինձ քաշում է մի կողմ ու մատը պարզում «մեծ ճանապարհի» կողմը:
— Տեսնո՞ւմ ես…
— Ի՞նչը:
— Բան չի երևո՞ւմ…
— Միրաժ է,— ձեռքս թափ եմ տալիս ես,— մինչև հիմա չես զգացել…
— Չէ, չէ, դրա հետ չեմ,— առարկում է նա,— այդ միրաժ-ծովի մեջ մի բան է երևում, տեսնո՞ւմ ես…
Ես լարում եմ հայացքս: Կոպերիս տակ զգում եմ ավազահատիկների կսկծոցը:
— Չեմ կարողանում տեսնել…
— Ախր, լավ նայիր, է…— ասում է նա այնպիսի համառությամբ, կարծես դրանից է կախված մեր փրկությունը:
Ես նորից լարում եմ աչքերս: «Ծովի» մեջ ինչ-որ մի սև բիծ եմ նշմարում:
— Մի սև բան:
— Հա, հա,— ուրախանում է նա:— Այսինքն ոչ թե սև բան է, այլ կենդանի է: Ո՞նց չես տեսնում, ուղտ է, կամ էլ կով:
— Դե լավ, Սարգիս, այսքան հեռվի՞ց…
— Ախր ո՞նց չես տեսնում: Ասենք մոռացա, որ քաղաքի տղա ես, բա, գյուղացին իսկույն կզգա: Ո՞վ կա էստեղ գյուղացի, Մուկուչ, Սահակ, հլա եկեք…
— Կենդանի է,— հաստատում են նրանք` ձեռքները ճակատներին հովար անելով:
— Դե, ես գնացի…
— Ո՞ւր…
— Դե մարդ-մուրդ կլինի, մի բան կտան, էլի…
— Ոչ մի տեղ էլ չես գնա,— խիստ կտրում եմ ես:
— Վայ, ո՞նց թե, բա տղերքի հալը ո՞նց կլինի…
— Թող գնա,— միջնորդում է Դավիթը,— գուցե իսկապես…
— Դե սպասիր, մեկն էլ գա հետդ…
— Պետք չի…
Նա ծղոտե լայնեզր գլխարկը քաշում է ճակատին ու դանդաղ քայլերով հեռանում: Ավազի վրա մնում են նրա ոտնահետքերը. մեկ… երկու… երեք… չորս…
Կամաց-կամաց Սարգիսը վերածվում է մի սև կետի` անապատի գորշ հարթության մեջ: Միայն ոտնահետքերը կարծես հիշեցնում են նրա գոյության մասին:

***
— Գիշերս անձրև է գալու,— ասում է Մուկուչը ու ցույց տալիս երկինքը:
Նայում եմ: Նա ինչ-որ սովորական գույնի չէ: «Ավազահողմ», կայծակում է ուղեղումս ու իսկույն զգում եմ, թե ինչ անպատասխանատու բան արեցի, բաց թողնելով Սարգիսին:
— Բոլորդ անցեք տնակ,— տագնապահար գոռում եմ ես:
Թողնում ենք գործիքները, նետվում տնակ ու գլխիկոր փռվում անկողիններին:
— Տղաներ, հարկավոր է գնալ օգնության:
— Միտք չունի…,— շպրտում է ինչ-որ մեկը:
Ու էլ ոչ ոք ոչինչ չի ասում: Բոլորը կախել են գլուխներն ու ամաչում են իրար նայել…
— Գնացի,— ասում եմ ես ու բացում դուռը,— ո՞վ է գալիս ինձ հետ, երկու հոգի, ոչ ավել…
Դավիթը բռնում է ձեռքս ու ցույց տալիս լուսամուտից դուրս…
— Տես, ավազը շարժվում է…
Իսկապես, արդեն քամի է բարձրանում ու ավազը կամաց-կամաց ջնջում է Սարգսի ոտնահետքերը…
Մի՞թե վերջ: Ու ես հիշում եմ, թե ինչպես ճանապարհին մեզ զգուշացնում էին ավազահողմից, հիշում մեկից ավելի պատմություններ:
— Ով ուզում է գա,— գոչում եմ ես, վերցնում ակնոցս ու ավելացնում.
— Վառեցեք լամպը, որ հեռվից երևա,— ու շրխկացնում եմ դուռը… Ես քայլում եմ ու ետ չեմ նայում:
Կգա՛ն, թե չէ: Կգան, անպայման կգան: Բայց ո՞վ… Զգում եմ, որ ավազը խշշում է ետևումս… եկան. Մուկուչն է ու… զարմացած թարթում եմ աչքերս… «թմբլիկն» է, թմբլիկ Մուրադը:
Նա մեղավոր նայում է ինձ ու ժպտում.
— Ես էլ եմ գալիս:
Հանկարծ ամեն ինչ հեշտ է սկսում թվալ ինձ: Քամին հիմա կհանդարտվի, կգտնենք Սարգսին, իսկ հետո… գուցե և մոտակայքում մարդկանց հանդիպենք… ու ես արագացնում եմ քայլերս:
Ավազի միջով քայլելը կրկնակի դժվար է, մանավանդ որ երկարաճիտ կոշիկները մանրացնում են քայլերդ:
Քամին հետզհետե ուժեղանում է: Ավազահատիկները կտկտացնում են ակնոցիս ապակին… մենք իրար ձեռք ենք բռնում… Այլևս դժվար է ճեղքել քամու հոսանքը, շնչելը դժվարանում է, յուրաքանչյուր անգամ շնչելիս կարծես կապար ենք կուլ տալիս…
— Տեսե՜ք…—հանկարծ տագնապահար ճչում է Մուկուչը… ու պայծառ օրը միանգամից մթնում է: Արևը կորում է ավազահողմի մեջ: Ավազի վիթխարի սյունը բռնել է արևի դեմը, փոշու ամպերի միջից մերթ ընդ մերթ երևում է արևի դեմքը, ու մեկ էլ ավազի հատիկներն են կայծկլտում օդում…
— Պառկեք…
Նետվում ենք իրար վրա ու փռվում գետնին: Ինչ-որ գաղջ բան թափանցում է բերաններս, ատամներիս տակ կրճտում է ավազը…
Որքա՜ն ժամանակ անցավ, քանի րոպե, հի՞նգ, տաս, քսան… չգիտեմ: Կամաց բարձրացնում եմ գլուխս… Երևի պտտահողմը անցել է մեր վրայով: Բայց դեռ օդը լի է ավազահատիկներով ու ամեն անգամ ագահաբար շնչելիս շնչափողս քոր է գալիս…
— Ետ դառնանք, մեկ է, չենք գտնելու…— Լուռ շրջվում ենք: Անիմաստ է նույնիսկ հակաճառելը:
Քայլելը սոսկալի դժվարացել է, կարծես ոտքներիցս փթանոց ծանրություն են կախ տվել: Շպրտում ենք կոշիկները, բոբիկ գոնե մի քիչ թեթև է… ինչ լավ է, որ լամպը վառել տվեցի, գոնե հեշտ կլինի գտնելը… ու հետո…
— Մուկուչ, Մուրադ,— ուրախ-ուրախ գոռում եմ ես, չնայած կողքիս են նրանք.
— Ի՞նչ:
— Գուցե Սարգիսը արդեն տնակում է, հը՞, կարող է ետ է եկել:
— Ճիշտ որ,— ուրախանում է Մուրադը…
— Դժվար թե,— գլուխն օրորում է Մուկուչը:
Վերջապես հեռվում երևում է տնակի լույսը:
Աղոտ լույսը դուրս է թափանցում պատուհանից ու ցրվում շրջապատում:
Ես վազում եմ ու անհամբեր գոռում:
— Տղերք, եկա՞վ, թե չէ…
Դռնից դուրս են ցցվում մի քանի գլուխներ.
— Հը, գտա՞ք…
— Չի եկե՞լ, չի եկե՞լ,— տենդագին հարցնում ես ես ու հայացքով խուզարկում տնակը, չի եկել… զանգի հարվածի պես ականջներումս հնչում է. չի եկել:
— Դավիթի «Տրանզիստորի» մարտկոցը նստել է,— ասում է ինչ-որ մեկը անկյունից, ու ես բոլորովին չեմ զարմանում, որ նա այդ ասա՛ց, որ դա կարևոր չէ, որ այս պահին դա չի հետաքրքրում ոչ ոքի: Չեմ զարմանում, քանի որ դա կարծես գալիս է լրացնելու դժբախտությունը:
Ու ամբողջ գիշերը, երբ նստել պատուհանից դուրս էի նայում, ուղեղումս հնչում էին այդ խոսքերը.
— Դավիթի «Տրանզիստորի» մարտկոցը նստել է…

***
Առավոտյան դեմ անձրև եկավ: Հորդ, տեղատարափ: Այնպես, ինչպես լինում է միայն բարխաններում: Օդը մաքրվեց ու մի պահ նույնիսկ մեղմացավ տոթը: Այժմ արդեն կարծես մի նոր վայրում էինք աշխատում, փոխվել էր մեզ շրջապատող տեսարանը, եթե կարելի է դա տեսարան անվանել: Ավազաբլուրները թրջվելուց քարացել էին ու ասես նրանք էլ անտարբեր էին դժբախտությանը:
Երբեմն մեկն ու մեկը, որ փորձում է բարձր պահել կրծքին հակվող գլուխը, քնկոտ ձայնով հարցնում է.
— Չի երևո՞ւմ…
Ես ոչինչ չեմ պատասխանում: Նրանք այլևս ոչինչ չեն հարցնում: Առանց այդ էլ ամեն ինչ պարզ է:
Ախր ինչպես այդպես եղավ: Մենք գոմը վերջացրինք ու ետ ենք գնում: Բայց չէ՞ որ դեռ պատերը չէինք շարել: Սա ինչ է: Ավտո՞: Որտեղի՞ց: Իսկ Սարգի՞սը: Ինչպե՞ս նա հայտնվեց ղեկի մոտ: Չէ՞ որ նա պիտի կորած լիներ: Ախ, ինչ պայծառ է փայլում ավազաբյուրեղը. ինչի՞ց է, փորում եմ ավազը, փորում, հանկարծ… տակից արևի պռունկն է երևում: Ես սոսկումով ետ եմ քաշվում…
— Ո՞վ է… հը, ի՞նչ կա…
— Եկավ, եկավ,— քաշում է մեկը: Դավիթն է: Ես վեր եմ ցատկում, նետվում դեպի դուռը ու աչքերիս չեմ հավատում: Սարգիսը կանգնել է ու ժպտում, երջանիկ աչքերով մեզ է նայում: Ուսին էլ մի ոչխար կա…
— Սարգիս ջան,— գոռում եմ ինձնից անկախ, ու զգում, որ արցունքները հոսում են երեսովս:
Համբուրում եմ նրա փոշոտ երեսը, դեմքը, գլուխը….
— Կորած Սարգիս ջան…
Նա ոչինչ չի պատասխանում, միայն հոգնած ու երջանիկ ժպտում է ու ցույց տալիս ոչխարը.
— Սա մի բան արեք…
— Սա… սա, ո՞րտեղից:
— Չգիտեմ, մի հոտ կար, բռնեցի ու բերի…
— Ի՞նչ հոտ… իսկ չոբա՞նը:
— Չգիտեմ, թողեք մի քիչ պառկեմ, հետո կասեմ…
Նա հենց շորերով նետվում է անկողնին ու փակում աչքերը:
— Քնիր, քնիր,— հորդորում եմ ես, ու բոլորս դուրս ենք գալիս:

***
Հիմա արդեն տոն է: Ինքնաշեն փայտյա սեղանին ճզճզում է դեռևս տաք խորովածը: Ոչինչ, որ առանց համեմունքների է, ոչինչ, որ հացը «բետոնային է», այսինքն մի շաբաթվա հնություն ունի, որ տղաները երբեմն կատակով աղյուսի տեղ հաց են շարում: Հայաստանից եկած սովորության համաձայն խորովածը խորհրդանշում է ինչ-որ արտակարգ բան, տոն կամ ուրախություն…
Բոլորը օգնում են Դավթին, սեղանն են դասավորում ու աշխատում ամեն կերպ օգտակար լինել:
Կանչեցեք Սարգսին:
— Սարգիս…
— Սարգիս…,— կանչում են բոլորը հերթով:
Մեկը նետվում է նրան արթնացնելու:
— Սարգիս ջան, այստեղ նստիր:
— Չէ, ինձ մոտ:
Նա դեռ քնաթաթախ է, բայց էլի ժպտում է նույն երջանիկ աչքերով:
— Հը, դե պատմիր:
— Ուտենք, հետո:
— Համ կեր, համ էլ կպատմես:
— Երեք-չորս,— գոչում է Դավիթը ու ինքն էլ օրինակ տալիս:
— Սկսեցինք…
— Անմահական է…
— Դե պատմիր…
— Ի՞նչ պատմեմ,— ծուլորեն սկսում է Սարգիսը:— Գնացի, գնացի, ծայրը չէր երևում, էդ անտերը մի գլուխ հեռանում էր…
— Հետո՞, փոթորիկի ժամանա՞կ որտեղ էիր…
— Ճանապարհին, մեկ էյ տեսնեմ վայոց, մայուն… ոչխարի հոտը խրտնած փախչում է: Երևի գոմի դուռն էր բացվել: Հենց փոթորիկը սկսվեց, ոչխարները պառկեցին, դե ես էլ իրենց արանքում: Մի կերպ անցկացրի, հետո մի ոչխար շալակեցի ու եկա…
— Բա որ իմանա՞ն…
— Ո՞վ պիտի իմանա… համ էլ հո սոված չէինք կոտորվելու…— Ու այդպես էլ կերանք խորովածը:

***
Սնունդը եկավ հաջորդ օրը: Պարզվեց, որ մեր ուղղությամբ ոչ մի քարավան չի եղել, որ ուտելիք ուղարկեն, փորձել են մեքենայով ուղարկել, մեքենան խրվել է ավազների մեջ ու մնացել… իսկ հետո որոշել են ուղարկել մի ամբողջ ամսվա պաշար…
— Մի ամսվանն ինչ ենք անում, շուտով գոմը կվերջացնենք ու կգնանք,— ասում է Դավիթը:
Իսկ «թմբլիկը» անկյունից նետում է.
— Ոչինչ, չկերած օրերի տեղը կհանենք:
Ու աչքով է անում Սարգիսին:
Իսկ Սարգիսը դարձյալ լուռ ժպտում է:
Դավթի «Տրանզիստորը» խուլ ճզճզացնում է. քարավանի հետ ուղարկել են նաև մարտկոցներ: Ու ասես ավազե եթերից, լսվում է հաղորդավարի ձայնը.
— Բարի լույս, բարեկամներ, սկսում ենք մեր կիրակնօրյա հաղորդումը:
— Կիրակնօրյա՞, իսկ դու ասում էիր ուրբաթ է այսօր:
— Դու էլ երեքշաբթի էիր ասում…
— Տղաներ, ուշադրություն,— ասում եմ ես ու զարմանում, որ ձայնս այդքան վճռական է ստացվում,— տղաներ, այս բոլորից հետո արժե մի լավ հանգստանալ, այսօր կիրակի ենք անում: Իսկ վաղը…
— Դե ի՞նչ, վաղը ի՞նչ…,— անհամբեր հարցնում են բոլորը:
— Վաղը… վաղը դարձյալ աշխատանքային օր է…

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով