Միլան Կունդերա. Ես թախծոտ աստված եմ

Ուրեմն, կոնսերվատորիայում տեսե՞լ եք երգի դասարանի այն գեղեցիկ աղջկան: Երեխային նույնպե՞ս:
Ա՜յ քեզ պատահականության:
Ախր իմ մատը կա այդ երեխայի մեջ: Չէ, աստծո սիրուն, չմտածեք, թե ես եմ երեխայի հեղինակը: Եվ չեմ դժբախտաբար: Ուրախությամբ կլինեի նրա հեղինակը՝ թեկուզ առանց փառքի ու ճանաչման հավակնության, միայն ստեղծագործական հրճվանքի ակնկալությամբ: Բավարարված կզգայի, եթե նույնիսկ երեխայի անհայտ ու անանուն հեղինակը լինեի: Բայց չեմ: Ես այդտեղ ընդամենը ուրախության միջնորդ եմ, երկու սիրահարների համար իմ իսկ հորինած ճակատագրի աստվածուհու առաքյալը: Դե, ինչ արած, եթե երեխայի հեղինակը չեմ, գոնե եղելության հեղինակն եմ: Բայց ոչ որպես գրող, այլ որպես ապրող ու չգրող մարդ: Չեմ գրում, քանզի ապրում եմ և, անկեղծ ասած, արհամարհում եմ թղթին գրված պատմությունների հեղինակներին, արհամարհում եմ կյանքի այդ քարտուղար-սղագրողներին: Եվ, ընդհակառակը, պաշտում եմ իրական պատմությունների հեղինակներին: Ես ինձ վերջիններիս շարքն եմ դասում:
Կյանքում, ուրեմն, երկու տեսակի մարդիկ կան. կյանքի հեղինակներ և կյանքի պտուտակներ: Առաջիններն իրականացնամ են իրենց ծրագրերը, սեփական մտահղացումները, իսկ մյուսները նրանց գործիքներն են: Առաջիններն ապրում են, իսկ մյուսները, եթե կարելի է ասել, գոյություն ունեն:
Դատողություններով չհոգնեցնեմ ձեզ: Այդ օրիորդին (այո, նա օրիորդ է, ամուսնացած չէ, դուք դա չկռահեցի՞ք) ես վաղուց գիտեի և ինձ չափազանց դուր էր գալիս: Մնացած բաների մասին չեմ խոսում, որովհետև ինքներդ տեսել եք նրան: Կոնսերվատորիայում երգել էր սովորում: Արդեն չեմ հիշում ոնց, մի օր ծանոթացա այդ օրիորդի և նրա ընկերուհիների հետ:
Ջահել երգչուհիներն այն կանանցից են, որոնք գրանցվում են հույսի ամենաբարձր աստիճաններին: Արդեն տսաներեք-տասնչորս տարեկանում նրանք իրենց երազներում հպվում են փառքի աստղերին: Այնքան վերևներում են ապրում, որ կարծես երկնային արարածներ լինեն: Եվ որովհետև երկնային արարածներ են, հետո նույնիսկ չեն կարողանում օգտագործել այն մի քանի հնարավորությունները, որ միայն երկիրը կարող է ընձեռել: Օրինակ` կրթությունը:
Դե, երևի, իսկապես, ջահել երգչուհիներն ու արվեստագիտուհիները բնակվում են հույսի ամենաբարձր աստիճաններին: Եվ քանի որ աղջիկները հեզաբարո են, հույսի այդ երկնային դղյակներում նրանք շուտով իրենց զգում են ինչպես սեփական տանը, մեկնվում են բազմոցներին, երաժշտություն են լսում, փորձում են իրենց ձայնը, իսկ հետո, կռթնելով պատուհանի գոգին, հույսի այդ երկնային բարձրությունից տեսնեյով մեզ` ողորմելի մահկանացուներիս, քամահրանքով ժպտում են:
Ինչ-որ ժամանակ գայթակղվել էի ձեր տեսած օրիորդով: Աստված գիտի ինչեր էի անում, որ ուրախացնեմ նրան: Ինչ խոսք, նաև ծաղիկներ էի նվիրում, բայց հետո պարզում էի, որ այդ ծաղիկները ցույց է տվել իր դասարանի աղջիկներին և նրանց մոտ ձևացրել, թե այդ ծաղիկները ստացել է պարոն Լոմբրախտից: Պարոն Լոմբրա՞խտը: Լոմբրախտը Բռնոյի օպերայի տենորներից է` բութ դեմքով մի տղա, որի ձայնը, սակայն, ահեղ դատաստանի ծնծղայի ձայն է հիշեցնում: Բացի ծաղիկներ նվիրելուց, այդ օրիորդի համար ուրիշ բաներ էլ էի անում: Հիմա ամաչում եմ արածներիս համար, որովհետև դրանք ինձ վայելող բաներ չէին: Բայց դուք էլ գիտեք, որ երբ մարդ տրվում է կրքին, երբ նրան ծակում է կրքի շամփուրը, վայելի կամ անվայելի հարցը չքանում է: Ես նույնիսկ այնքան ստորացա, որ օրիորդին նվիրաբերեցի սիրող դաշնակահարի իմ համեստ կարողությունը և դարձա նրա անձնական նվագակցողը: Էհ, դուք չեք կարող պատկերացնել, թե ինչ ձանձրալի ու անմիտ գործ էր իմ արածը: Օրիորդն, ասենք «Ռուսալկայից» ինչ-որ մեներգ էր փորձում: Ես, ուրեմն, դաշնամուրով նվագակցում էի նրան: Մինչև փորձը երեք-չորս օր քրտինքի մեջ կորած պարապում էի, իսկ օրիորդի մոտ ձևանում, թե, իբր, նոտաներով եմ նվագում, որ գոնե մի քիչ հրապուրվեր ինձանով, բայց… չէր հրապուրվում: Ընդհակառակը, հաջորդ անգամվա համար մի ուրիշ անհետաքրքիր ու անհամ բան էր պատվիրում: Ախր Դվորժակն ինձ համար նույնքան ձանձրալի է, որքան կիրակնօրյա հանգիստը գետափին կամ արևամուտն Ալպերում:
Դե լավ, լավ, ներեցեք; Դվորժակին վիրավորելու ցանկություն չունեի: Ես իմ խոսքը ետ եմ վերցնում: Վերջին հաշվով դրա մասին չէ, որ ուզում էի խոսել: Պարզապես ուզում էի ձեզ ասել, որ այդ օրիորդը մի որոշակի ժամանակ հիմարացրեց ինձ և, բացի նրան նվագակցելու ձանձրալի հաճույքից, ոչինչ չստացա: Չհաշված այն, որ իմ տարած ծաղիկները օրիորդը Լոմբրախտից ստացած նվեր էր հայտարարում: Մի խոսքով, ես ոչ մի հաջողություն չունեցա: Իսկ մի անգամ, մեր համատեղ զբոսանքի ժամանակ, ես ամբողջովին և վերջնականորեն վառվեցի: Վառվեցի օրիորդի անունի վրա: Նրա անունն իմ վերջը եղավ: Անո՞ւնը: Ուրեմն դեռ չե՞մ ասել նրա անունը: Դե իհարկե, ասած չեմ լինի, որովհետե այդ անունից խուսափում եմ, ինչպես սատանան խաչից և անվան փոխարեն միշտ ասում եմ «օրիորդը»: Անունը Յանա է։ Այդ չարաբաստիկ ու ճակատագրական զբոսանքի ժամանակ, որի մասին հիշատակեցի արդեն, կատակելու իմ անուղղելի վատահամբավ հակումը նորից արթնացավ, և ես ասացի.
— Արկեցի Յանա1:
Օրիորդը թե.
— Ի՞նչ է նշանակում արկ:
Ինչպես տեսնում եք, երկնային անմեղություն ուներ, իսկ ես չգիտեմ ինչու, նրան ասացի միտքս եկած առաջին իսկ հիմարությունը.
— Արկը, Յանիչկո, ֆրանսերեն նշանակում է այգի:
Ասաց` «Հա՜», բայց քիչ հետո թե.
— Իսկ ինչո՞ւ եմ այգուց:
— Յանիչկո, այդպես կոչում էին այն բոլոր օրիորդներին, ովքեր իրենց ապրուստը վաստակում էին քաղաքային այգիներում: Այդ օրիորդների հետ գործ բռնող տղամարդիկ նրանց գիտեին միայն անունով` Հելեն, Էլիշկա, Մարիշկտ: Եվ որովհետև բարեկիրթ տղամարդկանց վայել չէր օրիորդներին միայն անունով դիմելը, դրանց ավելացնում էին «այգուց» տեղի պարագան, որից հետո այդ անուեները հնչում էին որպես ազնվականուհա անուն. Այգու Հելենը, Այգու Մարիշկան, Այգու Յանան: Դե, որովհետև առանձնապես աչքի ընկավ հենց այդ Յանան, պատմության գրքերում նրա անունը մնաց:
Երդվում եմ բոլոր սրբություններով, ես հենց այնպես զավզակում էի: Բայց Յանիչկոն քար էր կտրել:
— Ուրեմն, դու ուզում ես ասել, որ ես Պը՞… եմ:
Այնքան բարեկիրթ ու անմեղ էր, որ կարողացավ արտասանել այդ սարսափելի բառի միայն առաջին հնչյունը.
— Աստծո սիրուն, Յանիչկո, ես ի՞նչ հիմքեր ունեմ այդպես մտածելու: Դո՞ւ, և Պը՞… Ախր, դու ճիշտ Պ.-ի հակառակն ես: Ես իմ աշխատավարձի կեսը կզոհեի, եթե դու իսկապես Պ… լինեիր:
Կարծում էի, թե այդ բացատրությունը (որի մեջ, անկասկած, նկատելի հումոր կար) Յանիչկային նորից կթեքի իմ կողմը, բայց ես սխալվեցի:
Օրիորդն ինձ թողեց ճեմուղում կանգնած և շտապով հեռացավ:
Դե, Այգու Ադոլֆիկ, գլխիդ ճարը տես:
Ինձ ուրիշ բան չէր մնում, քան դուրս գալ այգուց, որտեղ չարաչար պատժվել էի: Հետո, երբ արդեն չափչփում էի Բռնոյի փողոցները, իմ դեմից գնացող մի թխահեր գեղեցկուհի տեսա: Մի քիչ արագացրեցի քայլերս, հավա-սարվեցի նրան և ասում եմ.
— Օրիորդ, նայում էի Ձեր գեղեցիկ ոտքերին ու ափսոսում, որ դուք միայն երկու ոտք ունեք:
Թխահեր գեղեցկուհին նայեց ինձ ու ժպտաց:
Ես էլի մի քանի կատակ արեցի, ինչ-որ բան աղջիկն ասաց, ու երկուսով ծիծաղեցինք: Հենց այդ երեկո թխահեր օրիորդի հետ եղա կինոյում, հետո գնացինք գինետուն, իսկ գինետնից` իմ սենյակ։
Թխահեր գեղեցկուհիս ճիշտ այնքան մատչելի էր, որքան անմատչելի էր կոնսերվատորիայի օրիորդը: Բայց թխահերը մարմնական գեղեցկությամբ մի քանի աստի-ճանով ցածր էր Յանիչկայից: Բայց այդ մի քանի աստիճանը պատճառ եղավ, որ ես հոգուս խորքում չհաշտվեմ կոնսերվատորիայի օրիորդի հետ: Թեև հասկացա, որ անտեղի ժամանակ եմ վատնում, թեև հրաժարվեցի նրան նվագակցելու և ծաղիկներ նվիրելա մտքից, բայց իմ մեջ մի նուրբ ու զգայուն խոց մնաց, որը ամեն վայրկյան ցավեցնում էր ու հիշեցնում կորուստը: Ես գիտեի, որ օրիորդ Յանայի և իմ պատմությունը վերջին խոսքի կարիք ունի:

3.

Մինչ թխահեր օրիորդիս հետ օրեր էի գլորում, ծանոթացա մի ջահելի հետ, որի արկածների մասին կարող եմ անվերջ պատմել: Բայց հիմա դրա ժամանակը չէ, ես իմ պատմությունը շարունակեմ: Իմ այդ նոր ընկերը հույն էր: Ես նրա համար անում էի ինչ կարող էի, իսկ նա, տեղն եկած տեղը, փոխհատուցում էր: Պիտի ասեմ, որ մարդկային կարգին փոխհարաբերություն հնարավոր է միայն տղամարդու և տղամարդու միջև, փոխհարաբերություն` առանց եսասիրության, աոանց նախանձի ու խանդի, անկեղծ ինքնազոհությամբ, ազնիվ նվիրվածությամբ: Այդ հույնը գերազանց տղա էր, երբեմնի պարտիզան: Վիրավորվելուց հետո եկել, հասել էր Չեխիա: Աշխատել էր գործարանում, բայց շուտով հիվանդացել էր թոքախտով, իսկ բուժվելուց հետո անցել թոշակի, թեև ինձանից ընդամենը երկու տարով էր մեծ: Երբ ծանոթացանք, արդեն ծուլության վարժված մարդ էր: Աննպատակ թափառում էր, գարեջրատնից գարեջրատուն անցնում, իսկ երբ հոգնում էր, նստում էր տանը և մետաղալարից ու ստվարաթղթից տարբեր զիզիբիզիներ սարքում:
Դե, գիտեք, եթե մարդը գործի մեռած չէ և նրա ուսերին արդեն ծանրացած են ծուլության մի քանի տարիներ, կանանց մասին մտածելու ահագին ժամանակ կունենա: Հաճախ, երբ միասին գարեջուր էինք խմում, իմ հույն ընկերը կարոտով հիշում էր իր ունեցած կանանց և հաճույքով պատմում սիրային արկածները: Մի անգամ նորից գարեջուր էինք խմում ու զրուցում: Իմ ներսում հանկարծ ինչ-որ բան խլրտաց: Օրիորդ Յանայից մնացած խոցն էր:
— Ապոստոլ,- ասում եմ,- քեզ համար ընծա անեմ:
— Օհո՜, էդ ի՞նչ ընծա է, Ադոլֆ:
— Քեզ ընծայելու եմ մի սքանչելի աղջիկ: Դրա նմանին ոչ Չեխիայում, ոչ էլ ուրիշ տեղ տեսած կաս:
Տղամարդը տղամարդուն չի կարող նվիրել կնոջից ավելի գեղեցիկ մի բան: Ապոստոլը զոհողություններով ահագին բան էր արել ինձ համար: Ես նրա պարտապանն էի: Ճիշտն ասած, նա էլ իմ պարտապանն էր: Ճշմարիտ ընկերների միջև ուրիշ կերպ չի կարող լինել: Այդպես պիտի լինի նաև սիրող զույգերի միջև, բայց, դժբախտաբար, շատ դեպքերում հակառակն է ստացվում. սիրահարներից յուրաքանչյուրը իրեն ոչ թե պարտապան, այլ պարտատեր է զգում, իսկ սա անչափ տխուր ու ցավալի հետևանքներով է հղի:
Երբ ես Ապոստոլին առաջարկեցի այդ գեղեցիկ ընծան, նա փոքր-ինչ տատանվեց, բայց ես գիտեի, որ այդ վարանումը ավելի շատ մածուցիկ ուրախություն է, քան հրաժարական:
Մենք մի-մի գարեջուր էլ պատվիրեցինք ու գլուխ գլխի տված քննարկում էինք իմ ծրագիրը: Ապոստոլը լսում էր, առարկում, համաձայնում, նորից առարկում ու նորից համաձայնում:
Վերջիվերջո ձեռքը երկարեց ինձ ու ասաց.
— Ադոլֆ ջան, թխի գա:
Կիրակի էր: Ամեն կիրակի օրիորդ Յանան գնամ էր «Բելվյու» սրճարան: Պատճառն այն էր, որ Բռնոյի օպերայի երգիչ-երգչուհիները կեսօրին հավաքվում էին այդ սրճարանում: Յանան և նրա դասարանի աղջիկներից ոմանք գնում էին սրճելու, իսկ օպերայի երգիչ-երգչուհիները սիրալիր պատասխանում էին նրանց ողջույններին: Հետո աղջիկները իրար մեջ փսփսում էին. «Ինչ կուզեք ասեք, Լոմբրախտը հզոր ձայն ունի»: «Բայց Բասլերովան երգչուհի չէ, թողնես ծվծվա»: «Ճիշտ է, ծվծվում է»: «Ուրբանովան երեկ «Աիդայում» հրաշք էր»: «Բա շորերը չես ասում»: «Շորերն ինձ դուր չեկան: Դրանցով շատ էր գիրացել»: «Աղջիկներ, ես անընդհատ գիրանում եմ: Ի՞նչ եմ անելու»: «Դե լավ, գոնե դու մի խոսիր: Սարսափելին իմ գիրությունն է»:
Ուրեմն, կիրակի էր, և երկնային արարածները ժամը չորսին նորից հավաքվելու էին «Բելվյու» (գեղեցիկ տե-սարան) սրճարանում` զրուցելու և սրճելու:
Կիրակի էր, իսկ շաբաթ օրն արդեն, մի ուրիշ ընկերոջից, որը հայտնի է արտակարգ շքեղ հագուկապով, փոխ էի վերցրել մի հրաշալի վանդակավոր պիջակ, նեյլոնե ճերմակ վերնաշապիկ ու գեղեցիկ փողկապ: Ժամը երեքին Ապոստոլը եկավ ինձ մոտ: Սկզբից դիմադրեց, երբ նրան առաջարկեցի փոխ առած շորերը: Ասաց, որ ինքը ահագին լավ շորեր ունի:
Ապոստոլ, այստեղ լավի-վատի հարց չկա: Մեզ հարկավոր է արտակարգ շքեղություն: Դու պիտի հագնես վանդակավոր պիջակը և ոչ մի ուրիշ բան: Դու պիտի հագնես այս շալվարը և ոչ մի ուրիշ բան: Միայն կարգին հագնվիր:
— Վերնաշապիկը նո՞ւյնպես:
— Վերնաշապիկը նույնպես:
Ապոստոլը ծիծաղեց և հագնվեց:
Հոյակապ տեսք ուներ: Ա՞խ, հա, մոռացա Ապոստոլին նկարագրել: Հիմա կուղղեմ իմ սխալը: Ապոստոլը սև մազեր ունի, սև աչքեր և դասական հույնի է նման: Փոխ առած շորերով մի իսկական լորդի էր նմանվել: Ասում եմ լորդի էր նմանվել, բայց ավելացնեմ, որ լորդի տեսք ուներ, երբ անշարժ էր։ Քայլելիս նույն թափթփված բանվորն էր: Բայց հագուստի ու քայլվածքի տարբերությունն այնքան աչք ծակող չէր, որ փչացներ մեր բռնած գործը:
Ժամը չորսին մենք մտանք «Բելվյու»: Ես նշանավոր օտարերկրացիների ուղեկցող մանկլավիկի տեսք ընդունեցի: Մի քանի սեղաններից մեզ նայեցին: Մեզ նայողներից էին նաև Յանան ու նրա ընկերուհիները: Մենք անտարբերությամբ անցանք սրահը և նստեցինք պատուհանին կպած փոքրիկ սեղանի մոտ: Պատուհաններից երևում էր տրամվայի կանգառն ու կեղտոտ փողոցը: Դե, երևի սրճարանը անտեղի տեղը չէին կոչի «Բելվյու»:
Ես մի հինգ րոպե նստեցի ու մոտեցա Յանայենց սեղանին: Բարևեցի բոլորին: Աղջիկները պատասխանեցին քամահրանքով: Ես դրան կարևորություն չտվեցի ու ասում եմ.
— Յանիչկո, եկել եմ քեզ հրավիրելու:
— Չէ մի, չէ,- ծամածռվեց Յանան:
— Յանիչկո, կարծում եմ քեզ կհետաքրքրի,- շարունակեցի ես,- ինձ հետ նստածը հույն է, Աթենքի օպերայի դիրիժորը: Արևմտյան Գերմանիայում համերգային շրջագայության է եղել, իսկ հիմա Չեխոսլվակիայով վե-րադառնում է Հունաստան: Բռնո է եկել զուտ անձնական գործով: Ուզում է ծանոթանալ Յանաչեկի «Ճակատագիր» օպերայի պարտիտուրին:
Ինձ թվաց, թե սեղանի մոտ երեք քարացած բադիկներ են նստած: Այո, ոչ թե սագեր, ոչ թե բադեր, այլ բադիկներ: Սագերը հիմարության մարմնացում են, բայց ինքնահավան հիմարության: Մինչդեռ բադերը անմեղ ու հուզիչ հիմարությունն են մարմնավորում: Յանան, իհարկե, դրանց խառնուրդն էր` ոչ սագ, ոչ բադ, թեև միաժամանակ և՛ սագ էր, և՛ բադ: Բայց այսօր, երբ վրեժի բարձունքից նայեցի նրան, խղճացի, որովհետև Յանան հիմա ոչ սագ էր, ոչ բադ: Ընդամենը բադիկ էր:
— Դու ի՞նչ գործ ունես նրա հետ,- հարցրեց Յանան:
— Դե, գիտե՞ս, լեզվի հարցն էր: Պարոն Ապոստոլ Աքիլլեսը միայն իտալերեն ու հունարեն է խոսում: Իսկ ես քիչ-միչ հունարեն գիտեմ:
— Դու հունարե՞ն գիտես,- զարմանքով հարցրեց Յանան:
— Տեսնու՞մ ես, դա դրանից էլ տեղյակ չես: Ախր ամոթ է: Մենք ահագին ժամանակ է ծանոթ ենք:
— Դու ինձ ոչ մի բան չես ասել: Ես որտեղի՞ց իմանայի:
Այդ պահին ես իսկապես ջղայնացա, որ Յանային ոչինչ չի հետաքրքրում, բացի իրենից: Ջղայնացա, որ մինչև հիմա չի իմացել, թե ես հունարեն գիտեմ: «Տեսնո՞ւմ ես, եսամոլ աղջիկ, հենց դրա համար էլ լքեցի քեզ», մտքումս ասացի ես: Բայց, իհարկե, նույն պահին գիտակցությունս տեղը եկավ, նախ, որ ես չէի լքել նրան, այլ ինքն էր լքել ինձ: Երկրորդ, որ ես իրականում հունարեն չգիտեի: Բայց, բոլոր դեպքերում, ես մտքումս նորից մեղադրեցի նրան. «Միևնույն է, եթե նույնիսկ Հոմերոսի չափ հունարեն գիտենայի, դու չէիր իմանա, որովհետև աշխարհում ոչինչ չես տեսնում, բացի քեզանից, ոչինչ չես լսում, բացի քո ձայնից»:
— Յանա,- սիրալիորեն դիմեցի նրան,- եթե ուզում ես, արի, մի քիչ նստիր մեզ հետ: Գուցե հետաքրքիր կլինի:
— Հըմ…,- մտահոգվեց Յանան ու սկսեց առարկել, թեև գիտեր, որ ես հեշտորեն կհերքեմ այդ առարկությունները:
— Բայց, ախր, ո՞նց ենք հասկանալու իրար:
— Ես կթարգմանեմ:
— Չէ, չի ստացվի: Ախր մենք անծանոթ ենք:
— Կծանոթացնեմ:
— Իսկ գուցե ես ձանձրացնե՞մ նրան:
— Ինչե՞ր ես խոսում, Յանա: Մինչև հիմա ո՞վ է ձանձրացեւ գեղեցիկ աղջիկներից:
Յանան դանդաղորեն ելավ տեղից: Անհամարձակ ու միաժամանակ հպարտորեն նայեց շուրջբոլորը:
Մի քիչ այն կողմ նստած էր Լոմբրախտը: Ճիշտ որ, Լոմբրախտը թեքեց գլուխն ու կարոտած, հալվող հայացքով նայեց Յանային: Յանան երջանիկ քայլվածքով եկավ ինձ հետ:
Ճիշտն ասած, ես դասական գիմնազիայում էի սովորել: Մեր գիմնազիայում հինգերորդ դասարանից հունարենը պարտադիր առարկա էր: Հունարենի դասերին ես ընդվզում էի և չէի ուզում սովորել: «Ի՞նչ օգուտ դրանից», մտածում էի ես: Եվ, իրավ, հին հունարենը կյանքում երբեք ինձ պետք չէր եկել և ժամանակի ընթացքում ամեն ինչ մոռացել էի, բացի հիշողությանս խորքերում մնացած մի քանի տասնյակ բառերից:
Բայց, ահա, խնդրեմ, եկավ օրը, և գիմնազիայի չորսամյա ձանձրալի դասերը վերագտան իրենց իմաստը, արժեքավորվեցին: Երևի ճիշտ են ասում. «Աշխարհում ոչինչ իզուր չի կորչում»:
Երբ հասանք մեր սեղանին, ասացի.
— Պարոն Աքիլլես Ապոստոլոս, ծանոթացեք, սա Յանիչկան է: Էյնար Գար Էստին Յանա Մալատովա:
Ապոստոլը կանգնեց և ձեռքը մեկնեց Յանային: Միաժամանակ հունարեն ինչ-որ բան ասաց, որը ես չհասկացա: Պարզ է, որ չպիտի հասկանայի:
— Պարոնն ասում է, որ շատ ուրախ է,- իբր թարգմանեցի ես:
Յանիչկոն շիկնեց ու նստեց իր աթոռին: Հարևան սեղանի մոտից մի ուրիշ աթոռ բերեցի ու ես էլ նստեցի: Յանիչկոն կաս-կարմիր էր կտրել: Ապոստոլը ժպտաց նրան:
— Յանիչկո,- ասում եմ,- ամաչելու հարկ չկա: Պարոնը անչափ համեստ մարդ է: Ինչպես տեսնում ես, շատ երիտասարդ է, բայց արդեն Աթենքի օպերայի գլխավոր դիրիժորն է:
— Պարոնին հարցրու, թե Բռնոյում ինչպե՞ս է զգում իրեն,- ասաց Յանան:
Ես դարձա Ապոստոլին:
— Հո՞ մակրոբոս օֆթակոյ Բռնո:
Ապոստոլը հունարեն մի քանի անհասկանալի բառ ասաց, իսկ ես թարգմանեցի.
— Պարոնն ասում է, որ Բռնոն իրեն անչափ դուր է գալիս, բայց քեզ տեսնելու պահից մեր քաղաքն արդեն ավելի գեղեցիկ է թվում, քան Նեապոլը, որտեղ անցել է իր մանկությունը:
Յանան ավելի կարմրեց, բայց չխոնարհեց հայացքը: Ապոստոլը նորից մի քանի բառ ասաց: Ես թարգմանեցի.
— Պարոնն հարցնում է, թե ինչո՞վ ես զբաղվում:
— Երգեցողության եմ սովորում,- ասաց Յանիչկան:
Ես դարձա Ապոստոլին.
— Մակրոս կանտատա:
Ապոստոլը զարմանքով բարձրացրեց հոնքերն ու նորից հունարեն ինչ-որ բան գռմռաց:
— Պարոնն ասում է, որ կնոջ համար չկա ավելի գեղեցիկ շնորհ, քան երգելն է:
— Պարոնին հարցրու, թե Աթենքում հիմա ի՞նչ օպերաներ են բեմադրվում,- ասաց Յանիչկան:
— Հոպլիտոյ տոյ սամոյ գելեստիկե աներ անդրոս:
Ապոստոլը ինչ-որ նախադասություն ասաց.
— Աթենքի թագավորական օպերայում,- թարգմանում եմ ես,- պարոնն առաջին հերթին բեմադրում է հունական անտիկ օպերաներ: Հունական անտիկ օպերան եվրոպական օպերայի նախահիմքն է եղել: Պարոնը նաև հարցնում է, թե դու ծանո՞թ ես հունական օպերային:
— Մի քիչ,- ասաց Յանիչկոն:
— Պարոնը նաև ասաց, որ այստեղ, դժբախտաբար, գրեթե չեն բեմադրվում հունական անտիկ օպերաներ: Նա ուզում է իմանալ քո կարծիքը:
Յանան մի պահ վարանեց ու ասաց.
— Պարոնին ասա, որ մեր երգիչները հունական օպերայի ձայն չունեն: Ասա, որ մեզ մոտ ոչ թե երգում, այլ բառաչում են: Ասա, որ մերոնց ձայները նույնիսկ Վագներին չեն հերիքում:
Ես ապշել էի: Ես չէի հասկանում, թե Յանան ո՞նց կարող է այդքան պարզ պատկերացում ունենալ իր չիմացած բաների մասին կամ բաների մասին, որոնք գոյություն չունեին: Ախր հունական անտիկ օպերան իմ հորինած բանն էր, իսկ Վագներին Բռնոյում, գոնե վերջին 15 տարիներին, երբեք չէին բեմադրել, այնպես որ ինքը չէր կարող լսած լինել:
— Կապիտոլոյ կանաատոյ մագնե օթալմե կոմանդելե Օսի Վագներոս, նեփատե միկրոս,- թարգմանեցի ես:
Ապոստոլը լուրջ-լուրջ տմբտմբացրեց գլուխն ու նորից ինչ-որ բան ասաց.
— Պարոնն ասում է, որ այս շրջագայության ընթացքում ինքը Բեռլինում բեմադրել է հին հունական կոմպոզիտոր Օլիմպիոսի «Աքիլլես» անտիկ օպերան: Գերմանիայում օպերան հսկայական հաջողություն է ունեցել: Ասում է, որ եթե ցանկանաս, սիրով ցույց կտա ալդ օպերայի պարտիտուրը:
Յանայի աչքերը չռվել էին. Ապոստոլը կրկին հունարեն գռմռաց:
— Հին Հունաստանում երգը աստվածուհիների մենաշնորհն էր: Աստվածները խոսում էին, իսկ աստվածուհիները նրանց պատասխանում էին երգով: Հունական ան-տիկ օպերայում երգում էին միայն կանայք,- իբրև թե թարգմանեցի ես:
— Ես էդ գիտեմ,— ասաց Յանան:
— Պարոնն ասում է, որ դու նման ես երգող Աֆրոդիտեին, որի դիմանկարը ստեղծել է նկարիչ Պինդարոսը: Ասում է, որ Աֆրոդիտեն նույնպես ունեցել է ոսկեգույն մազեր և կապույտ աչքեր, որովհետև իբր, հույները գեղեցկությունը պատկերացնում էին բոլորովին հակառակ կերպ, քան սևահեր ու սևաչ հույն կանայք էին:
— Հույն կանայք շատ գեղեցիկ են,- ասաց Յանան:
— Հելենոյի կալոյ էստին,- թարգմանեցի ես:
Ապոստոլը նորից ինչ-որ բան ասաց:
— Պարոնն ասում է, որ քո շուրթերը նման են օֆթակիե ծաղկին: Այդ ծաղիկն աճում է Էգեյան ծովի ափերին:
Յանիչկան խոսեց, ես թարգմանեցի, Ապոստոլը խոսեց, ես թարգմանեցի, իսկ իմ թարգմանությունները ավելի ու ավելի համարձակ էին դառնում: Ես աստիճանաբար մեծացնում էի հաճոյախոսությունների ճնշումը, ես հորինում էի ինչ խելքս փչում էր, ես ամենաանսպասելի հա-մեմատություններով գովերգում էի Յանայի բարեմասնությունները՝ կրունկներից մինչև մազերը: Ես նրան համեմատեցի աստվածուհիների, ծաղիկների ու Հունաստանի երկնքի հետ, համեմատեցի հունական անհայտ կենդանիների հետ, որոնց ինքս հորինեցի և որոնց, իհարկե, շնորհեցի ամենագեղեցիկ աչքերը, ամենանուրբ ու ճկուն քայլվածքը:
Ես համակված էի տարօրինակ մի ուրախությամբ. Յանիչկան աոաջին անգամ լսում էր ինձ, առաջին անգամ տարված էր իմ խոսքերով:
Վերջապես ասացի.
— Պարոնն ասում է, որ ուրախությամբ կլսի քո ձայնը: Կարո՞ղ ես նրա համար մի բան երգել:
Յանիչկան երանությամբ հառաչեց.
— Ուրախությամբ… բայց որտե՞ղ:
— Օրիխա… մե՞ կայ հա կիյա,- թարգմանեցի ես: Ապոստոլը ինչ-որ բան գռմռաց, իսկ ես ասում եմ.
— Յանիչկո, ախր դու գիտես, որ քեզ համար ամեն ինչ կանեմ: Ուրեմն գնանք իմ սենյակը: Այնտեղ դաշնամուր կա: Ես քեզ կնվագակցեմ, իսկ պարոն Ապոստոլը կլսի:
Գործը գլուխ եկավ: Նստեցինք տրամվայ:
Պարոնն ափսոսաց (իհարկե, իմ բերանով), որ Բռնո է եկել առանց մեքենայի: Մենք տրորվում էինք լեփ-լեցուն տրամվայում: Պարոնը նրբանկատ մարդ էր և այդ պատճառով հիշեց (իհարկե, նորից իմ բերանով), որ Աթենքի տրամվայներում մարդիկ ավելի խցկված են երթևեկում: Յանան ասաց, որ դա սարսափելի է: Նրա դեմքի արտահայտությունից զգացվում էր, որ ամաչում է հարազատ քաղաքի թերություններից և, երևի, ավելի է ամաչում, քան սեփական շորերի թերությունից կամա-չեր։ Բայց պարոնն ասաց (պարզ է, իմ բերանով), որ շատ ուրախ է չեխ ժողովրդին մոտիկից ծանոթանալու համար: Ասաց նաև, որ ընդհանրապես սիրում է հասարակ մարդկանց:
Քիչ անց մենք իմ սենյակում էինք: Յանան մի պահ ամաչկոտեց, բայց պարոնը քաջալերեց նրան: Ես մոտեցա դաշնամուրին: Յանային նվագակցելու դժբախտ ժամանակներից դեռ հիշում էի «Ռուսալկայի» մեներգներից մի քանիսը: Մատներս հպեցի ստեղներին, իսկ Յանան սկսեց երգել:
Ապոստոլը մեկնվել էր բազկաթոռին և լսում էր: Ես ձեզ պիտի ասեմ, որ իմ հույն ընկերը կյանքում երբեք թատրոն չէր գնացել: Նրա մանկությունն ու պատանեկությունն անցել էին Հունաստանի հեռավոր մի գյուղում: Տասնութ տարեկանում միացել էր պարտիզաններին, մոտ մի տարի կռվել էր սարերում, վիրավորվել և ապա օրերն անցկացրել հարավսլավական, հունգարական ու, վերջապես, չեխական հիվանդանոցներում: Գրել-կարդալ սովորել էր բոլորովին վերջերս և հիմա հաճույքով կարդում էր: Նաև կինո էր գնում: Սիրում էր պատմել և պատմություններ լսել: Բայց թատրոնը նրան երբեք չէր հրապուրել, իսկ օպերայի մասին անչափ աղոտ պատկերացում ուներ: Այդ պատճառով հիմա մեծ հետաքրքրությամբ ունկընդրում էր մեր համերգը:
Յանան վերջացրեց, Ապոստոլը ինչ-որ բան ասաց, իսկ ես թարգմանեցի.
— Պարոնն ասում է, որ դու ձայնային հրաշալի տվյալներ ունես: Դժբախտաբար, ասում է, քեզ հարմար ուսուցիչ չունես:
Յանան հուզվեց.
— Ճիշտ է: Պարոնը ճիշտ է զգացել: Եթե կարգին ուսուցիչ ունենայի՜: Բայց մեր քաղաքո՞ւմ: Այստեղ ոչինչ չկա:
Պարոնն ասում է, որ քեզ ընդամենը ձայնային վարժությունների խելացի սկզբունք է պակասում:
— Այո,- հառաչեց Յանան:
Պարոնն ասում է, որ քո ձայնը շատ երաժշտական է: Բառացիորեն այսպես ասաց. «Ռորոս մուզիկալոս», որը կնշանակե «հազվագյուտ երաժշտականություն»:
Յանիչկայի շունչը կտրվում էր: Հիացած նայում էր Ապոստոլին: Աչքերը լիքն էին երախտագիտությամբ:
Պարոնն ասում է, որ ուրախ կլինի, եթե էլի երգես:
— Սիրով,- երջանիկ ու ինքնավստահ ձայնով ասաց Յանան:- Հիմա, խնդրում եմ, Մենդելսոն նվագես:
— Յանիչկո,- ասացի,- ես արդեն ոչինչ չեմ կարող նվազել: Արդեն ժամը վեցն է, իսկ ես մի տեղ պիտի գնամ:
— Իսկ չե՞ս կարող հետաձգել: Ու՞ր ես գնալու,- հարցրեց ցածր, բայց նեղացկոտ ձայնով:
— Յանիչկո, շատ կարևոր գործ է, չեմ կարող:
— Մի հարցնող լինի, էդ ի՞նչ «կարևոր գործ է»,- շուրթերր ծոմռելով ու հեգնոտ նետեց Յանան:
Այո, Յանան առաջին անգամ ուզում էր իմ ներկայությունը, առաջին անգամ իմ կարիքն ուներ: Եվ գուցե նույնիսկ խանդում էր: Ես առաջնությունը տվել էի «կարևոր գործին» և ոչ թե իրեն: Յանայի խանդը ինձ հաճելի էր, և ես այդ պահը փոքր-ինչ ձգեցի, քանզի զգում էի, որ առաջին ու վերջին անգամ է խանդում ինձ: Բայց այդ քաղցր պահը շուտով չքացավ:
— Լսիր,- ասացի,- ես հասկանում եմ, որ դու ու-զում ես պարոնի համար նորից երգել: Դեմ չեմ, կարող եք մնալ այստեղ, իսկ ես հետո կվերադառնամ:
— Կար ուստախոյ հոպլետե աֆրոդիտե աթունե ու պարհոնիյա: Կար զելախոյ օմնես տետեքախորդ գալակտես: Ուրշուլա միկրա,- ասացի Ապոստոլին ու հրաժեշտ տվեցի:
Վերադարձա չորս ժամ հետո: Յանան երջանիկ էր, իսկ Ապոստոլը՝ լրջացած ա հպարտ:

3.

Գուցե իմ պատմածը ձեզ անեկդոտ է հիշեցնում, բայց համբերեք մինչև վերջ: Յանայի և Ապոստոլի պատմությանը չվերջացավ, չվերջացավ նաև իմ պատմությունը: Մեր արարքները երբեմն ձեռք են բերում լրիվ հակառակ իմաստ, քան մեր նախածրագրածն է: Մեր արարքները երբեմն ապրում են մեզանից անկախ` իրենց սեփական կյանքով: Ես ուզում էի երջանկացնել Ապոստոլին, Յանայից վրեժ լուծել, իսկ ինձ համար զվարճանք էի կանխատեսել: Չհաջողվեց ոչ առաջինը, ոչ երկրորդը և ոչ էլ երրորդը:
Հենց այդ օրը, ուշ գիշերին, Ապոստոլը եկավ ինձ մոտ: Ոգեշնչված էր: Փայլում էր ուրախությունից:
— Ադոլֆ ջան, էդ ի՜նչ հրաշք կնիկ էր: Ես կյանքումս դրա նմանին չեմ ունեցել: Էդ ի՜նչ միս էր դրա միսը` ոնց որ ծաղիկ:
— Դե պատմիր, Ապոստոլ, պատմիր,- ասում եմ ես, ու սիրտս ճաքում է տանջող հուզմունքից։
Ի՞նչ: Տանջող հուզմունքի՞ց: Այո, տանջող հուզմունքից: Վերջին օրերին, երբ նորից հիշեցի Յանային և հետաքրքրվեցի նրանով, իմ մեջ նորից արթնացավ ու բորբոքվեց այն խոցը: Իմ միտքը նորից զբաղվեց Յանայով: Ես նորից տապակվում էի նրան ունենալու ցանկությամբ: Երբ պատկերացրի, թե մերկանդամ Ապոստոլն ինչպես է տիրանում այդ անսահմանորեն հմայիչ աղջկան, սկզբից փոքր-ինչ զվարճացա, ավելի ճիշտ` զվարճացավ բանականությունս, բայց հետո, կամաց-կամաց սիրտս սկսեց ճմլվել, և ժամ առ ժամ սաստկացավ հոգուս ցավը:
Քիչ առաջ մոռացա ձեզ ասելու, որ երբ Յանային և Ապոստոլին իմ սենյակում մենակ թողեցի ու դուրս եկա, արդեն շեմի վրա սիրտս ճմլվեց: Հետո սկսվեց իսկական տառապանքը` սարսափելի, անտանելի տառապանքը: Ախ, ձեզ հետաքրքրում է, թե ի՞նչ արեցի սենյակից դուրս գալուց հետո, ինչպե՞ս վատնեցի այն չորս ժամը: Ես ոչ կինո գնացի, ոչ սրճարան, ոչ թխահեր գեղեցկուհուս հանդիպեցի, ոչ էլ ընկերներիս գտա: Պարզապես թափառեցի: Ոտնատակ տվի Բռնոյի բոլոր արվարձանները, անցա Սև այգին և իջա Հուսովեց, Մալոմերժից հասա Ժիդենից, Չերնովիցեից Կոմարովո, հետո անցա Պիսարեկ, հետո` Արքայական այգի, որտեղից իջա Բռնոյի կենտրոն: Ամբողջ ժամանակ ցավը կրծում էր հոգիս: Ես այդ պատմությունը սարքել էի, որպեսզի զվարճանամ, բայց հիմա ցավից քրքջում էի: Քրքջում էի, որ սիրտս չպայթի:
Հոգուս խորքում ինչ-որ թաքուն հույս ունեի, որ Յանան անձեռնմխելի կմնա: Բայց նորից ու նորից պատկերացնում էի այն, ինչ կարող էին միասին անել Յանան ու Ապոստոլը, ինչ պիտի անեին, ավաղ, ըստ իմ ծրագըի: Ես չէի կարողանում վանել իմ դեմ հառնող այդ սարսափելի պատկերը, որն ինձ մղկտացնում էր: Երբ արդեն անտանելի էր դառնում հոգուս մղկտոցն ու տառապանքը, ես նորից ինձ հույս էի տալիս, որ Ապոստոլին չի հաջողի տիրանալ Յանային, թեև ինքս խնամքով նախապատրաստել էի նրա հաջողությունը:
Երբ մտա սենյակ ու տեսա նրանց, հույսս վերջնականորեն մեռավ: Նրանց դեմքից ամեն ինչ երևում էր։ Սարսափելի պահ էր: Նրանց երջանկությունը մախաթի նման խրվեց սիրտս: Հարցնում եք, թե ինչո՞ւ, ուրեմն, սարքեցի այդ ամբողջ ներկայացումը, ինչո՞ւ Յանային նվիրեցի ընկերոջս: Դուք ախր, ինձանից լավ գիտեք սիրո տարօրինակ տրամաբանույունները: Իմ և Յանայի միջև լռություն էր իջել, անտանելի լռություն: Ես ուզում էի ինչ-որ բան անել: Ինչ-որ բան: «Ինչ-որ բանը» ավելի լավ է, քան ոչինչը: Ուզում էի խախտել լռությունը, ուզում էի իմ և Յանայի միջև ընկած դատարկ ու անմիտ տարածությունը ինչ-որ կերպ լցնել: Ուզում էի տեսնել նրան, ուզում էի խոսել, ուզում էի տանջել և տանջվել, ուզում էի սպանել և ինջ, և նրան: Պարզապես ուզում էի խախտել լռությունը, հասկանո՞ւմ եք: Բացի դրանից. Մարդ երբեք չգիտի իր սիրո չափը: Սերը միշտ թաքնվում է և գլուխ է բարձրացնում որոշակի պայմաններում միայն: Սիրո մեծությունն ու փոքրությունը մեզ միշտ անակնկալի է բերում: Ես էլ անակնկալի եկա: Հասկացա, որ Յանային դեռ սիրում եմ: Անհուսորեն սիրում եմ: Իսկ Ապոստո՞լը: Գրեթե նույն վիճակում էր, ինչ որ ես: Պատասխանեմ: Ճիշտ է, նա հիմար է, բավականին հիմար: Ես դա հենց սկզբից գիտեի: Բայց նրա հիմարությունը սրտիս վրա ազդեցություն չունեցավ: Հիմարությունը զգացմունքային որակ չէ: Սիրտն ինքը հիմար է և այդ պատճառով` հիմարների կողմնակից: Չափազանցնո՞ւմ եմ: Հնարավոր է: Ես բորբոքված եմ:
Ապոստոլն, ուրեմն, նույն վիճակում էր: Կարծեմ արդեն ասացի, որ հենց նույն գիշեր եկավ մոտս ու պատմեց: Ձեռ ու ոտ էր ընկել:
— Ադոլֆ ջան, — ասում է,- էդ աղջիկը հեչ իրար չեկավ: Դե, դու ինձ պատվիրել էիր, որ չեխերեն չխոսեմ:Ես էլ լուռ ու մունջ մոտենում եմ, գրկում, իսկ աղջիկը ժաժ չի գալիս: Նայում է վրաս: Ես ավելի պինդ եմ գրկում, համբուրում եմ, շոյում, իսկ ինքը, Ադոլֆ ջան, ոչ մի բան, ոչ մի դինադրություն: Ամեն ինչ թույլ տվեց, ամեն ինչ, հասկանո՞ւմ ես: Կարծում էր ես չեխերեն չգիտեմ ու էնպիսի բաներ էր ասում, Ադոլֆ շան, էնպիսի բաներ, որ պատմել չի լինի:
— Ինչե՞ր էր ասում, Ապոստոլ,- ընկճված ձայնով հարցրի ես:
— Ադոլֆ ջան, էդպիսի բաներ դեռ ոչ մի կնիկ ինձ չի ասել. «Սիրելիս, միակս,- ասում էր,- ես ամբողջ կյանքում քեզ եմ սպասել, միայ քեզ: Ես էլ երբեք ոչ մեկին չեմ ուզի ունենալ»: Ադոլֆ ջան, էդ աղջիկը, ոնց են ասում, էն բանից էր` հլա դեռ տղամարդ չէր տեսել:
— Կույս էր:
— Հա, կույս էր: Ես հազիվ ինձ զսպում էի, որ չեխերեն չխոսեմ, որովհետև, ախր, ո՞նց պատմեմ, էնպիսի բաներ էր ասում, որ հաճույքից գժվում էի:
— Ապոստոլ, դու բավարարվա՞ծ ես,- դարձյալ ընկճված ձայնով հարցրեցի ես:
— Ադոլֆ ջան, դու իսկական ընկեր ես: Ընկերը քո պես պիտի լինի: Ուրեմն, էդ աղջիկը անընդհատ խոսում էր: Պրծնելուց հետո էլ պառկել ու խոսում էր. «Միևնույն է, դու իմ ասածները չես հասկանում, բայց ես գոնե կարող եմ խոսել»: Ադոլֆ ջան, չես պատկերացնի, թե ինչքան հետաքրքիր բան էր. ինքը կարծում էր, որ ես չեմ հասկանում ու անընդհատ խոսում էր. «Ես երբեք ոչ մեկին չեմ սիրել, որովհետև ուզում եմ մեծ սեր ունենալ: Աքիլլես, գիտեմ, դա մոռանալու ես ինձ, բայց դա կարևոր չէ, ես երջանիկ եմ: Աքիլլես, սիրելիս, թանկագինս, միակս»: Ես էլ, իհարկե, մի քանի բան ասացի, բայց հունարեն՝ ինքը չհասկացավ:
Ապոստոլը շարունակում էր պատմել, բայց մանրամասները ինձ այնքան էլ չէին հետաքրքրում: Եղելության իմաստն արդեն պարզ էր: Յանան ապրել էր իր կյանքի ամենագեղեցիկ պահը: Հավատում էր, որ սերը գալիս է ոսկե կառքով: Տեսել էր և ոսկե կառքը, և սերը:
Ապոստոլը պատմեց, պատմեց, իսկ հետո թե.
— Ադոլֆ ջան, ես էդ կնկան էլի պիտի ունենամ:
— Ապոստոլ, դա արդեն չեղավ: Դիրիժոր Աքիլլես Ապոստոլը վաղն առավոտ շուտ մեկնում է Պրահա, իսկ այնտեղից` ուղիղ Աթենք:
— Ադոլֆ ջան, պիտի դասավորես: Ես էդ կնկան էլի եմ ուզում:
Ես մի կերպ հանգստացրեցի Ապոստոլին, բայց երկու օր հետո նորից եկավ:
— Ադոլֆ ջան, ես էդ աղջկան, էդ Յանիչկոյին շատ եմ ուզում: Ախր հասկացիր, Ադոլֆ ջան, ոչ քունս է տանում, ոչ ուտելս է գալիս: Առանց Յանիչկոյի էլ չեմ կարող ապրել:
Բանը բանից անցել էր: Ապոստոլին մխիթարելն անհնար էր: Ապոստոլը թախտիս վրայից վերցրեց բարձը ու սկսեց հեկեկալ.
— Յանիչկո, իմ պզտիկ աղջիկ… Յանիչկո, ես սիրում եմ քեզ… Յանիչկո, Յանիչկո:
Ապոստոլը բարձը շպրտեց ու լացակումած հարցնում է.
— Ադոլֆ ջան, ախր ես ո՞նց անեմ:
Անելու բան չկա: Շատ-շատ կարելի էր կազմակերպել Ապոստոլ Աքիլլեսի նոր այցելություն, բայց դա արդեն վտանգավոր էր և, բացի դրանից, ես մտադիր չէի տա-ռապանքս կրկնապատկել:
— Ես կոնսերվատորիայի մոտ կսպասեմ Յանիչկային ու ամեն ինչ կպատմեմ,- ասաց Ապոստոլը:
— Ապոստոլ, խորհուրդ չեմ տա:
Բայց էլ ի՞նչ խորհուրդ: Երբ սերը շամփրում է մեզ ու խորովում, խորհուրդներն իզուր են: Ապոստոլը, իսկապես, կոնսերվատորիայի մոտ սպասել էր նրան: Տեսել էր Յանային ու սիրտը թպրտացել էր: Ուզեցել էր մոտենալ, բայց Յանան վազելով անցել էր դիմացի մայթ: Ապոստոլը հետևել էր նրան:
— Օրիո՛րդ, օրիո՛րդ, մի րոպե, դուք ինձ չե՞ք հիշում:
Բայց Յանան կարգին չէր էլ նայել Ապոստոլին: Յանայի մտքովն իսկ չէր կարող անցնել, որ ծանոթ է այդ մազակալած ու փնթի տղային, որի շալվարը տարին մի անգամ էլ չէր արդուկվում: Յանան արագացրել էր քայ-լերը, Ապոստոլը նույնպես, սակայն Յանայի սառնությունը նկատելի էր եղել նույնիսկ կրքից կուրացած Ապոստոլին:
Դժբախտի տեսքով եկավ ինձ մոտ:
Երկուսս էլ դժբախտ էինք:
Սիրում էինք նույն հիմար ու գոռոզ աղջկան։
Իսկ Յանա՞ն:
Մենք մի քանի անգամ հանդիպեցինք; Եվ գիտե՞ք հետաքրքիրը որն է. իր բարեգործական արարքից բոլորովին չէր ամաչում: Իմ թախտին արյան հետքեր էր թողել: Ուրեմն, պիտի հասկանար, որ ես գիտեմ կատարվածի մասին: Հասկացել էր ու չէր ամաչում: Սերը աղջիկներին հպարտ ու անամոթ է դարձնում: Յանան ինձ արդեն նայում էր իր մեծ սիրո բարձունքից: Իր մեծ սիրո գահից նրան հիմա բոլորը սարսափելի աննշան արարածներ էին թվում: Իսկ այդ աննշան արարածներից ինչու պիտի ամաչեր իր մեծ սիրո համար:
Մի ամիս անց զգացել էր, որ հղի է: Գլխապտույտ էր ունեցել և սրտխառնոց: Երեխա: Ոչ, Յանան չէր կանխել նրա ծնունդը: Այդ ժամանակ ծննդի արհեստական ընդհատումը մանրուք չէր. օրենքով արգելվում էր, իսկ մասնավորը մի քանի հազար արժեր: Բայց դա, հաստատ, հիմնական պատճառը չէր: Յանան պարզապես ուզեցել էր պահել երեխան: Ես մի անգամ նրբանկատորեն փորձեցի խոսք քաշել, բայց նա ատելությամբ ու արհամարհանքով ոտքից գլուխ չափեց ինձ:
Այդ գոռոզ աղջիկը նորից իր հույսերի երկնային դղյակում էր, ոսկե գահի վրա: Թշվառ արարած: Երջանիկ արարած: Հիմարությամբ երջանիկ գեղեցիկ արարած: Այո, գեղեցիկ: Սա ասում եմ առանց հեգնանքի: Յանան նաև մաքուր էր. սիրեց ու տրվեց միանգամից, առանց ձևեր թափելու: Եթե չսիրեր, չէր արվի:
Այո, Յանան մաքուր էր. նա կարող էր սիրել առանց հաշվենկատության: Հետո ծնվեց երեխան: Հասկանալի է, ընկերուհիներին ասել էր, որ դա հանճարեղ հոր երեխա է, որ հայրը իրեն սիրում է և գալու է: Երեխային, ի պատիվ հորը, Աքիլլես անվանեց: Երեխան, իսկապես, նման է հորը: Դե, դուք տեսել եք նրան: Անուշիկ տղա է: Մայրը իրեն երջանիկ զգալու իրավունք ունի:
Իմ բանն ավելի վատ էր:
Յանայի թողած խոցը կփակվեր ու կմնար ենթագիտակցությանս մեջ, եթե ես նորից չհանդիպեի նրան: Բայց այդ գոռոզ աղջկան պատմելու համար հորինած իմ չար կատակը ինձ նորից կապեց նրան: Յանային չէի կարողանում մոռանալ: Անընդհատ հիշեցնում էին. հիշեցնում էր դեռ մղկտացող Ապոստոլը, հիշեցնում էին Յանայի հղիությունը բամբասող մարդիկ, հիշեցնում էր իմ իսկ խղճի խայթը: Պարզապես անհնար էր մոռանալ: Յանան հիմա ոչ միայն ցանկալի էր, այլև հարազատ: Շնորհիվ իմ հորինած աթենքցի դիրիժորի, ես արդեն Յանայի կյանքի ու ճակատագրի անտեսանելի մասն էի: Ես և Յանան իրար էինք պատկանում: Նա արդեն իմ Յանան էր: Նրա ճակատագիրը հուզում էր ինձ, և ես արդեն հաշտվել էի նրա հիմարության ու ինքնահավանության հետ: Ես նրան արդեն սիրում էի ուրիշ կերպ, քան առաջ: Ես հիմա ավելի էի ցանկանում նրան:
Ես հաշվենկատորեն մտածում էի, որ արտամուսնական մայրությունը նրան կստիպի ավելի ազատ լինել: Ես պատրաստ էի նրան խոստանալ ամեն ինչ, ես պատրաստ էի ամուսնություն առաջարկել, ես պատրաստ էի որդեգրել երեխային: Իրավունք ունեք ծիծաղելու, բայց ես, իսկապես, պատրաստ էի ամուսնանալ նրա հետ: Նույնիսկ արդեն պատկերացնում էի մեր ամուսնությանը: Ես չէի վախենում ծիծաղելի փեսա լինելուց: Ես չէի վախենում ծաղրուծանակից: Ինձ համար կարևորը նրան ունենալն էր: Բայց Յանան նույնիսկ այդ ծիծաղելիությունը չկամեցավ ինձ: Նա ինձ վերաբերվում էր ավելի սառնորեն, քան երբևէ: Նա ավելի անմատչելի էր, քան երբևէ: Ես ոչնչի չհասա, բացի նրանից, որ մի քանի անգամ երեխային գրկելու իրավունք ստացա:
Ես մի ամբողջ իրական վեպ հեղինակեցի: Ես այդ եղելության արարիչն ու աստվածը եղա: Սակայն… թախծոտ աստվածը:

————-
1. Յանա զե Արկու` Ժաննա դ’Արկ

Չեխերենից թարգմանեց Հովհաննես Հարությունյանը

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով