Արմեն Ջիգարխանյան. «Մաղթում եմ ընտրության մեջ չսխալվել»

«Գարուն», 1985, 3

— 60-ական թվականներից սկսած, Դուք ամենաբազմսւզան կերպարներ եք անձնավորել հայկական կինոնկարներում՝ «Փլուզում», «Արևածագից աոաջ», «Տասներկու ուղեկիցներ», «Ջրերը բարձրանամ են», «Լքված հեքիաթների կիրճը», «Բարև, ես եմ», «Տղամարդիկ», «Արևիկ», «Սգավոր ձյունը», «Հարսնացուն հյուսիսից», «Եռանկյունի», «Հուսո աստղ», «Ապրեցեք երկար»… դժվար է բոլորը թվարկել: Ձեր փորձից ելնելով, ինչպես կբնորոշեիք հայ կինոդերասանական դպրոցի այսօրվա վիճակը:
— Նախ ասեմ, որ հայկական կինոն խոշոր արվեստագետներ ունի՝ Ֆրունզե Դովլաթյսւն, Հենրիկ Մալյան, որոնցով կարող է հպարտանալ ուզած ազգի կինեմատոգրաֆ: Քիչ չեն նաև հետաքրքիր երիտասարդ ուժերը: Սակայն ինձ թվում է՝ հայկական կինոն մի բնորոշ հիվանդություն ունի, որը դեռևս ախտորոշված չէ: Կինոն յուրահատուկ արվեստ է: Ա. Դովժենկոն շատ դիպակ է ասել. «Հինգ տոկոս զիջումը կինոնկարի սկզբում հավասարազոր է 90 տոկոսի կինոնկարի վերջում»: Կինոյում մանրուքն անգամ պետք է արդարացված լինի: Բերեմ պարզունակ մի օրինակ: Ռեժիսորը պահանջում է հերոսի ձեռքը տալ կարմիր շապիկով ամսագիր, նրան պատասխանում են, որ այդպիսին չկա, կա կապույտ շապիկով: Իսկ վերջնական արդյունքում նույնիսկ սւյդպիսի մանրամասնը կարող է նշանակություն ունենալ:
Հայկինոյի համար հարցերի հարցը փոխարինողների դաստիարակումն է: Նկատի չունեմ այն ռեժիսորներին և օպերատորներին, որոնք սովորել են Մոսկվայում: Խնդիրն ավելի ընդգրկուն է՝ կինոյում աշխատող ամեն ոք պետք է լինի պրոֆեսիոնալ: Սովետական լավագույն օպերատորներից մեկը՝ Կալաշնիկովը, մի հետաքրքիր միջադեպ է պատմել ինձ: Սովետա-իտալական «Կարմիր վրանի» նկարահանումների ժամանակ նրա ուշադրությունը գրավել է 50-ին մոտ, տպավորիչ արտաքինով, լավ հագնկած մի տղամարդ: Երբ ծանոթացել են, պարզվել է, որ նա բանվոր է, սայլակով տեղափոխում է կինոնկարահանման սարքերը: Օպերատորին զարմացրել էր նրա արագ կողմնորոշումը: Հետո պարզվել էր, որ սայլակը հրողն էլ ծանոթ է սցենարին և քաջատեղյակ է դեպքերին: Ուրեմն սայլակը հրողին էլ են դաստիարակում:
Համաշխարհային ասպարեզ դուրս գալու համար հայկինոն ունի բոլոր տվյալները: Սա իմ կարծիքն է, մանավանդ ես նրանցից չեմ, ովքեր ասում են՝ տեսեք, ուրիշները ինչ են անում, իսկ մենք… Այսուհանդերձ, կրկնում եմ, հայ կինեմատոգրաֆը ինչ-որ հիվանդություն ունի, բայց դա բնավ չի կապվում կինոդերասանի հետ: Կինոդերասանի պրոբլեմ գոյություն չունի։ «Հայֆիլմը» իմ ստուդիան է, ես նրան շատ եմ պարտական և հիմա ցավով եմ նշում, որ հետզհետե սիրտս կոտրվում է։ Մի շրջան եղավ, մտածեցի չնկարահանվել: Ինչո՞ւ… որովհետև ասելիք չկա, ցավ չկա: Անհատներ կան, սակայն կինոն կոլեկտիվ արվեստ է: Ներսես Հովհաննիսյանի «Թռիչքը սկսվում է երկրից» կինոնկարի նկարահանումների ժամանակ մի օդաչու թռիչքի հետ կապված հարցերի մասին զրուցելիս, օդանավակայանի աշխատողներին նկատի ունենալով, ասաց. «Շատ պատահական մարդիկ կան գետնի վրա»: Երևի թե նույն պատահական մարդկանց խնդիրն այստեղ էլ կա։
— Ձեր դերասանական մկրտությունը ստացել եք Երևանում: Երկար տարիներ բացակայությունից հետո ի՞նչ տպավորաթյուն ունեք հայ թատերական օջախներից:
— Կյանքին զուգընթաց փոփոխվում է նաև թատրոնի գեղագիտությունը՝ ճիշտ, ինչպես նորաձևությունը, միայն թե թատրոնն ավելի բարդ է և առանցքային խմորումներ են տեղի ունենամ նրանում: Իմ տպավորությամբ ուշագրավ որակ էին «Հացավանը» և «Ջոն արքան»: Լավ ներկայացում էր «Կորիոլանը»: Ես եղել եմ սունդուկյանցիների հյուրախաղերին՝ Մոսկվայում, Կիևում և համոզվել, թե ինչ լավ են ընդունվում հանդիսատեսի կողմից: Առաջատար թատրոններուն էլ է պատահում անշարժություն, կանգառի երևույթ: Ի վերջո, թատրոնն էլ կենդանի օրգանիզմ է: Թե ինչ կլինի մայր թատրոնում հետո, շատ դժվար է գուշակել:
Հետաքրքիր թատրոն է դրամատիկականը: Բայց, ցավոք, վատ գիտեմ, վերջին անգամ տեսել եմ «Ռիչարդ Երրորդը», 7-8 տարի է անցել: Շատ վաղուց ներկայացում չեմ նայել Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոնում:
— Սկսած գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի ձեր դիպլոմային ներկայացումից՝ Ժան-Բատիստ Մոլիերի «Ծիծաղելի սեթևեթուհիներ»-ում Մասկարիլի դերից, Դուք ամենատարբեր կերպարներ եք մարմնավորել Երևանի Պատանի հանդիսատեսի, Ստանիսլավսկու, Մոսկվայի Լենինյան կոմերիտմիության, Մայակովսկու անվան ակադեմիական թատրոններուն, շուրջ 100 դեր եք խաղացել կինոնկարներում, ձեզ համար կարևոր ստեղծագործական լաբորատորիա է եղել հեռուստատեսությունը: Ընդունո՞ւմ եք դերասանի ամպլուա հասկացությունը:
— Իհարկե, ամեն դեր չի կարելի խաղալ: Բայց մեծ դրամատուրգիան, իմ կարծիքով, բացառում է ամպլուայի հարցը: Գուցե թե Վ. Ռոզովի պիեսներում, ասենք, Վասյան փոքր է և ես չեմ կարող նրա դերը խաղալ, սակայն մտածում եմ, որ չնայած տարիքիս՝ Համլետ կարող եմ խաղալ:
Փոքր թատրոնում «Մակբեթ» էին բեմադրել: Խաղում էր Մ. Ցարյովը: Համառուսական թատերական ընկերությունում քննարկման ժամանակ Ալ. Աննիկստը շատ սպառիչ բնութագրեց. «Եթե խոսենք օպերայի լեզվով, Մակբեթի դերակատարը պետք է լինի բարիտոն, իսկ Մ. Ցարյովը տենոր է»: Ուրեմն, հարցն այն է, թե դերասանը որքանով է համապատասխանով դերին: Օրինակ, ես երկար տարիներ համոզված էի, որ Օթելլոն պիտի խռպոտ ձայն ունենա (հո Վահրամ Փափազյանը չէր հնարել) և, երբ այդ դերում տեսա Խաբսաևին, Ն. Մորդվինովին, մտածեցի, որ դրանք Օթելլո չեն: Շեքսպիրը չի գրում, թե Կորիոլանի արտաքինն ինչպիսին էր, բայց երբ Խորեն Աբրահամյանը ներս էր մտնում, վստահ էի, որ Կորիոլանը այդպես հաղթանդամ է եղել: Ամպլուայի հարցը կարող է ծագել այն չափով, թե դերասանը որքանով է տվյալ դերին, նրա բարձրացրած պրոբլեմներին համապատասխանում: Կարելի՞ է ասել, թե Չարլի Չապլինը սոսկ կոմիկ է կամ Ժան Գաբենը սոցիալական հերոս…
Այսօրվա թատրոնի էական ձեռքբերումներից մեկն այն է, որ կարևորվում է դերասանի անձը և ոչ թե վերջինս է մտնում կերպարի կաղապարը: Դե¬րասանին պետք է ճանաչես իր դերի մեջ: Վահրամ Փափազյանի Օթելլոն և Ուրիել Ակոստան այնքան տարբեր էին, սակայն մեծ դերասանը երկու դեպքում էլ նույնն էր, և արտահայտած ցավն էլ էր նույնը: Եթե արվեստագետը ասելիք չունի, ցավ չունի, էլ ի՞նչ ամպլուա:
Իմ կյանքն այնպես է դասավորվեյ, որ խաղացել եմ և՛ ամենաողբերգական, և՛ գրոտեսկային դերեր. չեմ կարող ասել՝ որն եմ նախընտրում: Եթե կենդանի թատրոն է, կենդանի արվեստ, ամեն ինչ էլ հետաքրքիր է:
— Ո՞րն է արվեստագետի ազգային նկարագրի ձեր ըմբռնումը: Ի՞նչն է ձեզ պահում հայ արվեստագետ:
— Շատ խրթին հարց է, և ես հաճախ եմ մտածել: Երևի ամենակարևորը արյունն է: Մնացյալը ջնջվում է: Միայն արյունն ունի նույնը մնալու հատկություն: Վիլյամ Սարոյան, Շարլ Ազնավուր, կամ, ասենք, Ամերիկայի մեծ քառյակը՝ Ռոբերտ Ռեքվորդ, Ջակ Նիկոլսոն, Դաստիլ Հոֆման, Ռոբերտ Դանիրո, որոնք տարբեր ծագում ունեն՝ ամերիկացի, իտալացի, խառնածին, բայց ծնվել-մեծացել են այնտեղ, ծառայում են ամերիկյան արվեստին: Ազնավուրը ֆրանսիացի երգիչ է, բայց և ֆրանսիացի չէ, չգիտեմ որտեղ է հայ, որտեղ ֆրանսիացի: Իմ տպավորությամբ արվեստում ազգային է տեմպերամենտը, ռեակցիան: Երևի թե գլուխս, սիրտս, թոքերս սնվում են ինչ-որ բնածին ավիշով: Մի խոշոր հոգեբան զրույցի ժամանակ ասաց, որ գիտությունը դեռ չի պարզել մինչև վերջ, թե ինչ բան է ծագումնաբանական կոդը: Եթե դա գիտական առեղծված է, աոավել ևս դժվար կռահելի է արվեստում:
— Ի՞նչը նպաստեց դերասան դառնալուն՝ ընտանի՞քը, շրջապա՞տը…
— Պապս ապրել է Թիֆլիսում: Նրան, ցավոք, չեմ տեսել. լավ թամադա է եղել և բանաստեղծություններ է գրել: Մայրս, մեծ դեր է խաղացել այնքանով, որ երկուսով էինք ապրում և ուր գնար, նաև թատրոն, ինձ հետն էր տանրւմ: Թատրոնը սիրել եմ մանկուց և ուրիշ ցանկություն չեմ ունեցել դե¬րասան դառնալուց բացի: Հիմա էլ, երբ մտածում եմ, երբեմն ասում եմ՝ երանի… բայց հասկանում եմ, որ ուրիշ մասնագիտություն չէի ընտրի:
— Ժամանակը ի՞նչ է փոխել Ջիգարխանյան դերասանի մեջ:
— Խ. Կորտասարի խոսքերով ասած. «Մենք շատ բանից ենք հեռու, բայց ամենից ավելի հեռու ենք մեզնից»:
Առանց կոկետությւսն ասեմ, որ գուցե թե ժամանակի ընթացքում հմտացել եմ: Ա. Գուլակյանը լավ էր ասում և դա ոչ միսւյն մեր մասնագիտությանն է վերաբերում. «Մինչև այն պահը, որ ձեր կյանքում ինչ-որ բան առաջին անգամ է կատարվում, դուք դեռ կարող եք դերասան լինել»:
Կարևորը՝ չկորցնել զարմանալու ունակությունը (կեղծ զարմանքի մասին է խոսքը):
— Ի՞նչ կկամենայիք խաղալ: Խոսքս վերաբերում է ազգային կերպարին:
— Որոշակի չեմ կարող ասել: Ինձ թվում է՝ կարևորն այստեղ էլի ցավն է: Ես դրա մասին կարող եմ բարձրաձայն խոսել, որովհետև գիտեմ, որ հայ հանդիսատեսի ճնշող մեծամասնությունը չընդունեց իմ Մխիթար Սպարապետը, իսկ արվեստում խանութի օրենքն է՝ «Գնորդը միշտ իրավացի է»: Հայերն ունեն քաղաքական գործիչներ, պատմական դեմքեր՝ Վարդան Մամիկոնյան, Դավիթ-Բեկ, Մխիթար Սպարապետ: Ես նրանց դեմ ոչինչ չունեմ, բայց ինձ համար հայի հավաքական կերպար է Օրբելին՝ մեր ուժը դրանում է. խելք, ինտելեկտ, խորություն: Ֆրունզե Դովլաթյանը Անդրեյ Բիտովի սցենարով նրա մասին պետք է կինոնկար սկսեր, Օրբելու դերը կատարելու էի ես: Այդ առիթով մի օր հանկարծ ընկա Օրբելիների ամառանոցը, որ Լենինգրադի մերձակայքում է: Ազգությամբ հայ, քանդակագրրծ Լևոն Լազարևի հետ էի, որը նրա շիրիմին կանգնեցված արձանի հեղինակն է:
Երևի վատ գիտեմ մեր գրակսւնությունը, բայց կա մի շրջան, որն ինձ խորապես հետաքրքրում է, սովետականացման շրջանը, որ բարդ է, հակասական…
Երբևէ չեմ ասում, թե որևէ դերի համար գժվում եմ, կարող եմ երազել Օթելլոն, եթե իմանամ, ով է լինելու Յագոն, ով՝ Դեզդեմոնան: Աչքով չտամ, թատրոնում լավ եմ ապրում, դրա համար երազանքների չեմ տրվում:
— Ի՞նչ նոբ դերեր են սպասում Ձեզ կինոյում և թատրոնում:
— «Մոսֆիլմում» վերջացրինք Վ. Վոլոդարսկու սցենարով «Բաժանում» կինոնկարը: Անկեղծ ասած, կինոնկարի հաջողության հետ կապված մեծ հույսեր չեմ փայփայում: Գուցե սխալվում եմ, բայց այն տպավորությունն ունեմ, եթե կարելի է այսպես արտահայտվել, որ իմ և ռեժիսոր Գ. Եղիազարովի արյան խմբերը տարբեր էին:
Թատրոնում ինձ սպասում է երկու հետաքրքիր դեր: Է. Ռաձինսկին, որի «Զրույցներ Սոկրատեսի հետ» պիեսը ինը տարի է խաղամ ենք, բերել է մի նոր պիես՝ «Ներոնի և Սենեկայի ժամանակի թատրոնը»: Զարմանալի պիես է: Մաֆիայի մասին է: Փիլիսոփաները մի բան են գրել՝ կյանքն ընթացել է այլ կերպ: Ռիգայում խաղում են որպես փիլիսոփայական ներկայացում, և թանգարանի, բորբոսի հոտ է գալիս, չնայած մտքեիր շատ խելոք են: Գրել է Սենեկայի նամակների հիման կրա: Գիրքը ես կարդացել եմ, բայց ներկայացումը այլ բան է, պիտի խփի գլխիդ, որ շշմես: Փորձում եմ Ներոնի դերը:
Ի. Բաբելն ունի քիչ հայտնի մի պիես՝ «Մայրամուտ» է կոչվում: Ոչ թե վեպի բեմականացումն է, այլ պիես: Փորձում եմ Մենդելի դերը: Բաբելը մեծ գրող է, գոգոլյան շեշտադրամներով: Չնայած հերոսները իրական մարդիկ են, բայց ֆանտասմոգորիա կա: Աստված տա, երկու ներկայացումներն էլ հաջողվեն:
— Ի՞նչ հարց է Ձեզ հազում որպես քաղաքացի և արդյո՞ք առնչվում է դա երիտասարդության հետ:
— Ինձ համար, գոնե մինչև այսօր, ամենից ավելի ցավ պատճառողը անտարբերությունն է: Դա ավելի դաժան է և վտանգավոր, քան ագրեսիվությունը, որովհետև ագրեսիվության դեմ կարելի է հակաթույն գտնեք:
21 տարեկան աղջիկ ունեմ, 19 տարեկան տղա, բայց հաճախ զգում եմ, որ տարբեր լեզուներով ենք խոսում, կարծես թե լսում են ինձ, հաշվի են նստում, բայց չեմ վախենում խոստովանել, որ հաճախ նրանց չեմ հասկանում, իսկ իմ սերնդի ամենազարհուրելի հիվանդությունը անտարբերությունն է: Ուրիշ սերունդների մասին չեմ կարող խոսել: Անտարբերությունը իր հետ բերում է նաև «լավ բաներ»: «Լավն» այն է, որ անտարբեր մարդիկ, թերևս, ինֆարկտով չեն հիվանդանում: Պատահում է, ինքս էլ եմ ասում՝ լավ, ուշադրություն մի դարձրու: Ուրեմն ինքս էլ անտարբերության դեղատոմս եմ առաջարկում: Ինձ թվում է մարդկության դժբախտությունների մեծ մասը դրա հետևանքն է: Ես կարծես թե գիտեմ, թե ինչպես պետք է պաշտպանվել մյուս պարագաներուն, բայց, երբ անտարբեր են և աչքերիդ նայելով ստում են, դրա դեմ ոչինչ չես կարող ձեռնարկել: Չնայած, երևի, այդպես եղել է և այդպես էլ կլինի: Ներոնի, Սենեկայի բախումներից մեկն էլ այդ է: Ներոնն ասում է. «Դու սառը, անտարբեր ծերուկ ես՝ սառցե սրտի տեր»:
— Ի՞նչ կմաղթեիք մեր ընթերցողներին:
— Կարծում եմ մի կարևոր բան կա մարդու կյանքում՝ ինքն իրեն լսել կարողանալը: Փիլիսոփա Ռոժե Գարոդին ասել է՝ «Ինքնակատարելագործման երեք ուղի կա՝ առաջինը խորհրդածությունների ճանապարհն է, որն՝ ամենաազնիվն է, երկրորդր նմանակելը՝ ամենահեշտը, և երրորդը՝ փորձ ձեռք բերելու ճանապարհն է, որն ամենադժվարն է»:
Մարդը միշտ էլ կանգնած է այս ընտրության առջև:
Մաղթում եմ ընտրության մեջ չսխալվել:

Հարցազրույցը վարեց Ֆենիքս Սարդարյանը

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով