Լևոն Խեչոյան. Նամակ Երևան

Օ՜, հոգս մարդկային, օ՜, այս արևի տակ
որքան անիմաստություններ կան:
— Ո՞վ կկարդա սա:
— Ահա ա՞յս: ՈՉ ՈՔ:
— Դու հավատացա՞ծ ես:
— ԵՐԿՈՒՍԸ կամ ընդհանրապես ՈՉ ՈՔ:

ԱՎԼԱ ՊԵՐՍ ՖԼԱԿՍ
Հռոմեացի պոետ (34-62 թթ.)

Բարև, սիրելիս: Պատասխանե՞լ, թե՝ չէ, տատանումներիս պատճառով լռությունս շատ երկարեց: Չնայած ահագին ժամանակ անցնելուն, գրում ես, թե տասնհինգ տարուց ավելի է, որ բոլոր գյուղերում, քաղաքներում որոնում, դարձյալ հիշում ես ինձ: Իսկ ես հիշում եմ այն տունը, որտեղ վարձով էիր ապրում և պառավին՝ սրունքներին քարհանգուստ, վարիկոզյան կարմրակապտավուն երակներով, բուխարու կրակի դեմ նստած. թիկունքում թաքուն համբուրվում էինք քննություններին պատրաստվելիս:
Այստեղ՝ մեր քաղաքի շրջակայքում, շատ տեսարժան վայրեր, հնագույն հուշարձաններ կան: Թեև լեռներից իջնող վարար ջրերը համարյա շուրջբոլորակի կալել են մեզ, հողը երերուն է դարձել, այնուամենայնիվ, շատ հաճախ գնում ենք զբոսանքների՝ ծառերի տակ, քաղցրահամ աղբյուրների ակունքներին խնջույքներ անելու:
Անցյալ անգամ, երբ գնացել էի «Կարմիր մատուռի» շրջակա դաշտում տեղադրված փեթականոցը՝ մեղուներին խնամելու, պատկերացնո՞ւմ ես այդպիսի բան, խեղդվում էի: Խոտն ու գետինը ծեծված՝ ծանոթ արահետով անցնելիս՝ հանկարծ ոտքերիս տակ հողը փուլ եկավ, ինձ վերցրեց անատամ, փափուկ լնդերի մեծ, ծծում էր: Դուրս գալու համար սեզաճիլերից, ձեռքս ինչ պինդ բան էր հանդիպում, կառչում էի: Երկնքով չորացած խատուտիկ, մի թռչուն էր անցնում. անգամ նրանցից էի հայացքով կախ ընկնում, ջրերը ափլփում: Երբ ճահիճը բռնում էր, հատկապես այդ ժամանակ ես զգում առարկաների՝ արևի, ջրի, խոտերի, թփերի անշարժությունը: Թաց, կավագույն տիղմե մակերեսի վրա կուրացուցիչ բռնկումներով հոսում են արևի փայլատակումները: Սև ծալքերով հողաթմբե ջրափոսերի մեջ, մասուրի կարմիրով ծաղիկներ են վառվում: Եղեգնուտի խորքում հազվադեպ բխկբխկում է ճահիճը, օդը բաց է թողնում, ջուրը լցվում է տեղը, կոկորդը խմում է: Ստորջրյա պարպումները հավասարաչափ, խոշոր ալիքներով հասնում, օրորում են, հետո դարձյալ մածուցիկ տիղմը, դադար է: Անդադար խարխափում էի՝ որ կողմի վրա էլ պատահի՝ լող տալու ձևով, փորիս վրա՝ ջրառվույտներից կառչած, ճահիճը դարձյալ ետ էր ծծում: Խորքում ոտքերս ծանր էին: Քոռ մկները ճողփացնում էին ջրերը: Հետո՝ հորիզոնը, կապույտը, դարձյալ հորիզոն:
Հեռվում՝ տները, ինչպես մառախուղ: Օր ու գիշեր քայլել եմ քաղաքի փողոցներով, ճանաչում եմ հոտը, կանգառներում սպասել եմ տրամվայ-ավտոբուսների: Ամեն ետնաբակի գինետան գարեջրի և սուրճի համը գիտեմ: Ամենահեռու, նեղ և քիչ բանուկ, փակուղի տանող փողոցներն եմ ճանաչում: Այսքան տարիներ ապրել եմ քաղաքում, հի-մա նրա կողքին կորչելու եմ: Կզակով հասել եմ ջրերին, մակերեսին տաք է, ինչպես ամռանը ավտոբուսի մեջ, երբ ժամը երեքին շարժիչի այրած օդի հետ խփում է տոթը:
Հեռվում տների կտուրներից կապտասպիտակավուն ծուխ է բարձրանում: Մարդիկ վառարանները կպցրել, կեսօրվա ճաշն են պատրաստում: Քաղաքն արևելյան կողմից քարակույտի նման գերեզմանատունն է շրջափակել: Այնտեղ իմ հայրն ու մայրն են դժվարությամբ թաղված, զոհված մարտական հերոս իմ ընկերները: Մի՞թե առօրյա ճանապարհին, տանս այդքան մոտիկ անհետանալու եմ բրոնզագույն տիղմի մեջ: Այս միջավայրում ամեն մի տեսանելի և անտես առարկա ծանոթ է՝ ձկի, խնջույքների, որսի եմ գնացել-եկել: Ջուրը, թուփը, կենդանին, քարը՝ ոչ մի բան երբեք փեշիցս չի բռնել:
Սունկ հավաքելու դանակով լայնացնում եմ կուրծքս սեղմող տարածքը, սայրը խրում եմ դիմացինիս մեջ, ականջիս հասնում է ձայնը, որ գոռում եմ ճահճի վրա:
Այդպես մի անգամ հեռվից լսեցի ձայնդ՝ խոսում էր ինձ հետ, երբ առաջին անգամ սողնակով փակվեցինք քո վարձով տանը: Կանգնած էիր սենյակի կենտրոնում, փայլատակող մերկությունդ, ինչպես ծանրություն, բնակարանը ոտքերիս տակ աջ ու ձախ էր ճոճում: Նիհար, վրձնի պես բարակ-բարակ իրանիդ վրա՝ խոշոր գլուխ՝ գանգուր մազերով: Ամաչում էիր պեպենոտ ուսերիդ, մեջքիդ պատճառով և հպարտանում նռան չափի, պիրկ, կանգուն ծծերիդ համար: Կրքի կտրատող պահին ականջիս անվայելուչ բառեր ասացիր, ինչքան էլ հանկարծակիի էի եկել, այդպիսի խոսքեր լսելը ստիպում էր դաժան վերաբերվել քո մարմնին:
Փոքրուց միաժամանակ և խորթ, և հարազատ մայր ունեիր: Հայրդ՝ հարբեցողության վերջին փուլում, մանկամիտի խելքով, մեր երկրի ամենահայտնի դերասաններից մեկն էր եղել:
Ժամը գիշերվա երկուսն անց կես դարձավ, թևիս վրա դեմքով լուռ պառկած էիր, պատշգամբի տակ շուն էր հաչում, սպասում էինք բուխարու մոտ նստած պառավի անկողին մտնելուն, որ գնայի: Չնայած քեզանից տասներկու տարով մեծ, արդեն մեռնել-ապրելու փորձով տղամարդ էի, նրան հավատացրել էինք, որ կուրսեցիներ ենք, դժվար քննությունները հանձնելու համար երկուսով պիտի պարապենք:
Հաղորդումները չէին ավարտվել, պատի ռադիոն դեռ խոսում էր, տարբեր կու-սակցությունների քաղաքական գործիչներին եղեռնի մասին հարցեր են տալիս:
Միայն թե չսխալվեմ, դու չէիր ցանկանում կյանքում պատահած ինչ-որ բանի համար իմ միջոցով վրեժ լուծել: Պարզապես ինձանով ելք էիր որոնում փակուղուց՝ անընդհատ հավատացնելով, թե սերը և մարմնական մերձեցումը բացարձակ տարբեր բաներ են:
Մի շաբաթ հետո երբ վերադարձա, գյուղում ինձանից փոքր քրոջս թաղումն էր, վարձով տանն այլևս չկայիր: Պառավի մոտ հասցե, հեռախոսի համար չէիր թողել, շշմել էի կատարվածից: Ինն օր անց Կարենի հետ տեսա: Շատ թեթևամիտ, անհեռատես, թուլակամ պահվածք դրսևորեցի: Գիշերը, երբ ծեծում էի արվեստանոցի պատուհանը, տեղյակ էի՝ ներսում ես: Հետևել էի, միաժամանակ ձևացրի, թե չգիտեմ այնտեղ լինելդ:
Խաղաղ, միամիտ ժպիտով Կարենը կանգնել էր դեմս, կիսաբաց դռնից երաժշտություն էր լսվում: Հավատացած եմ՝ լսում էիր մեր խոսակցությունը, հատկապես իմը, դիտմամբ էի բարձր խոսում, թե մի բան կանեմ ինձ հետ, եթե քեզ չգտնեմ: Մտածում էի՝ այդպես կվերադառնաս: Նա համոզում էր՝ գնամ տուն, խոսելուս հապաղումներն ու դեմ-քիս ճերմակը տեսնելով՝ կարծում էր՝ շատ վատ եմ: Ասում էր՝ հիվանդ ես, վաղը միասին կորոնենք, ինքը մի տեղ գիտե, ուր հնարավոր է՝ լինես:
Չնայած իմ ամենամոտ ընկերն էր, երբեք նրան շնորհքով նկարիչ չէի համարել: Ժպտում էր, երբ աչքի առաջ մայթեզրին կանգնած արտասահմանյան ամենաթանկագին մեքենան սկսեցի քարով ջարդել, որ տերերը դուրս թափվեն: Մինչև շտապ օգնության մեքենայի գալ-տանելը և հիվանդանոցում յոթ օր պառկելս, դուրս չեկար արվեստանոցից, չվերադարձար:
Երբ հասա այս քաղաքը, կանգ առա փողոցներից մեկում, ճամպրուկները դրեցի՝ շունչ քաշելու, այնպիսի մի վիճակում էի, կարծես թե շատ գիշերներ առանց դադարի վազել եմ: Այս քաղաքում սպիտակեց մորուքս, և ահա նրա կողքին կործանվում էի: Տարբեր հնարքներով ուզում էի դուրս լողալ, ոտքերիս տակ դատարկ, փափուկ էր: Բռնածս պոկվում, մատներիս արանքից հոսում, գնում էր: Մկաններս աստիճանաբար թուլանում էին: Հոգնություն, հետո՝ թախիծ: Հենարան չունեի, ուզում էի մնալ մակերեսին, գոնե այն դիրքով, որ կայի մինչև հիմա:
Ահագին հեռու, ջրերի, թմբերի վրա, դանդաղ բարձրանալ-իջնելով՝ երկու կրիաներ կռվում էին: Հարվածներից խեցե պատյանները խուլ դմփդմփում են: Նորից ու նորից զարկվում են, մեկը մյուսին շուռ տվեց մեջքին, այդպես ընկած պիտի մնար մինչև բազեի գալը: Սեզաճիլի միջից երևում էր տարօրինակ դեղին փորը:
Եղեգնուտում բխկբխկալով ճահիճը դարձյալ թողնում է, որ օդը դուրս գա, տեղը լցվում է ջրով, կոկորդը խմում է: Ստորգետնյա պարպումները հավասարաչափ, խոշոր ալիքներով հասնում, օրորում են ինձ, հետո՝ դարձյալ օխրայագույն տիղմը, ամեն բան անշարժ է:
Արևելքի ուղղությամբ, աչքս ինչքան կտրում է, կետ եմ որոնում, մի հյուլե: Գերեզմանատան հարևանությամբ մշուշի պես երևում է բարձր, ձյունածածկ լեռը: Այնտեղից մշտապես սպասում էինք հպարտությամբ մեր թշնամու հարձակմանը: Իսկ գերեզմանոցում՝ ակացիայի տակ, թաղված է ավտովթարից զոհված ավագ որդիս՝ երիտասարդությանս պտուղը: Առաջնեկի իրավունքով՝ ուժիս և զորությանս սկիզբը: Նրան էի տվել իմ ամենալավը՝ նպատակասլացությունս, խիզախությունս, լայնատարած հեռուներ նվաճելու կատաղի խենթությունս, տոկունությունս: Նա, անցյալ պարունակների մի տեղից փո-խանցված, երկրավոր իմ մարմնի խոնջանքների ծնունդն էր: Կարող է, այդպես է՝ սերը և մարմնական մերձեցումը բացարձակ տարբեր բաներ են:
Արդեն մի ժամ կլինի՝ ականջիս մետաղի զնգոց է հասնում, հավանաբար քաղա-քում դարբինները մուրճերն անդադար սալերին են զարկում:
Մի՞թե չեմ կարողանա դուրս գալ այս կլանող խորությունից ու տանս առօրյա ճանապարհին, զանգակատանը, անկողնուս, թաղերի լվացքի պարաններից կախված գունավոր վերնաշապիկների կողքին աննկատ հանգչելու եմ, իսկ կապույտ տանիքով տանը, ինձ այսչափ մոտիկ, կրտսեր որդիս է:
Կյանքիս երկրորդ՝ ետմիջօրե գլորվող կեսի տրտմության և խնդության ակունքը: Հաստ, ամրակուռ ոսկորներով տղամարդկությանս զավակը: Նրան էի ժառանգություն հասցրել անօթևան թափառումներիս փորձով վաստակած ամենաթանկը՝ երկայնամիտ ոգիս, իմաստությունս և պատրանքները հեռվից ճանաչելու խորաթափանցությունս:
Սաստականում է շոգը, երկինքը մուգ կապույտ է դառնում, ճահճի վրա թափանցիկ, մանուշակագույն մշուշ է: Զանգակատան գմբեթի բարձրությանը հասնող տարածքներից, մթության վիթխարի ծավալով, մինչև ճահիճն են իջնում փեթակը լքած, արևի դեմ փայլատակող արծաթաթևերով՝ ձագ տված մեղվի բազմաթիվ պարսեր: Սպիտակ սեզառվույտների արանքներով, ջրերի մեջ շորորալով՝ քայլող զույգ ուրվապատկերներ են երևում, չգիտես կտցարնե՞ր են, ճահճակուղբե՞ր, թե բադեր:
Զգում եմ ցրտի անցնելը՝ արագ, թեթև:
Հայացքս՝ թփերին, հեռվի վրա, նրանցից անդին գիծը փլվում է:
Արևազարկ, ճանճերից նեղված, խոշոր, սև կովը կողքից կողք շորորալով, ջրի է գալիս: Կճղակով փորում, հողից հոտ է քաշում. փնչալով պառկեց ճահճի ափին, ոնց որ ռոյալը՝ բեմին, ողնաշարը փայլփլում է արևի տակ, պատրանք է թվում: Հետո մեկն էլ եկավ, նրա ետևից՝ մյուսը, երեք խոշոր, սև ռոյալներ նվագում են ափին:
Եթե մայրամուտից հետո չվերադառնան, որոնողները կգան նրանց հետքերով, կհասնեն ճահճին:
Ուժեղ շողարձակումների մեջ ծիածանի գույներով արծաթափայլ երկթև ջրաբզեզներ են պտտվում: Փորիս, արմունկներիս վրա առաջ եմ գնում, ինչքան հնարավոր է հեռու, ճահիճը դարձյալ ետ է քաշում: Անընդհատ բարձրաձայն խոսելու կրքոտ ցան-կություն ունեմ: Մի բառ եմ արտասանում, որ խոսքի նման չէ, հաջորդն էլ է անիմաստ, ինքս չեմ հասկանում ասածս, բայց խոտերի մեջ ճողփաց ջուրը, մի թևաբախյուն լսվեց:
Հեռվից՝ թաղերից քամու հետ հասնող, անորոշ կանչերը բռնկվում, մարմրում են: Քաղաքի շշերը հավաքողի ձայնն է: Մեր փողոցով կանցնի, հիմա իմ կապույտ դարպասի դեմ է կանգնել, շղթայակապ կարմիր շունը, չենթարկվելով դուրս ելած կնոջ սաստումներին, հալածում է նրան:
Կնոջ նկատմամբ հոգատար եղա ու պաշտպան: Արևածագի հետ սկսած աշխատանքով և խելքով վաստակած հարստությունը ծախսեցինք խորը հիմներ փորելու, հաստ պատեր շարելու համար:
Կնոջ հետ մեր զավակների համար կառուցեցինք տունը, որ այնտեղ մեր նախնիների և որդիների ոգին օթևան գտներ:
Մի՞թե ուժերս ավելի շուտ կլքեն, քան կհասցնի ինձ օգնել վտանգի դեմ հաջողակ լինելս, խորագիտությունս, փորձս, և գրասեղանիս, բարձիս, գրչիս այսքան մոտիկ կհանգչեմ անընդհատ թանձրության խորքն իջեցնող լռության մեջ:
Համարյա քնած էի, երևի թմբիր էր, դեմս թռչկոտում էին կանաչ, կապույտ գույների ծավալներ՝ անվերջ փոխակերպվելով երկրաչափական տարբեր պատկերների. միանգամից զարթնեցի, որովհետև այդ վայրենին, այդ կրակը, տաքը, անտանելի հուրը հեռանում էր երկնքից: Մթնում է: Ձայները ձայների ետևից մարում, ստվերները ստվերների թիկունքից գալիս, խավարեցնում, զարկում, ջարդում էին օրը: Հանգչում էր հրաբորբ երկնակամարը, լայնատարած, անձայն գալիս էր գիշերը:
Կովերը բարձրանում են, որ գնան, կտրուկ լռություն է: Գոռում, աղաչում եմ՝ մի քիչ էլ մնան, ժամանակ կա: Անորոշ ուրվապատկերներ մթան միջով դեպի քաղաք են գնում: Ես եմ հեռվում, հետո լուռ է, քիչ էր մնում՝ քնեի, երևի քնել էի:
Ճահիճը անշարժ է, մնում եմ: Նրա եզրին լսվում է քաղաքի աղմուկը, այսքան մոտիկ. ճահիճը կշարունակի իր հավերժ լինելը:

«Գարուն», 2001, 2

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով