Նույն հարցերին՝ տարբեր պատասխաններ

«Գարուն», 1967, 8-9

Մեր ամսագրի գրականության բաժնի վարիչ, բանաստեղծ ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆԸ 10 հարց տվեց սովետահայ գրականության ավագ և երիտասարդ մի քանի ներկայացուցիչների և, ավելի անմիջական պատասխաններ ստանալու համար, խնդրեց պատասխանել հանպատրաստից, շտապ և համառոտ: Երբեմն այդպիսի կարճ պատասխաններն ավելի են ասում, քան որոշ ծավալուն հոդվածներ: Հատկանշական է, որ ոչ մեկը չի իմացել մյուսների պատասխանների մասին:
Առաջիկայում մեր գրավոր «միկրոֆոնը» կտրամադրենք նաև արվեստի, գիտության և այլ բնագավառների մարդկանց՝ հայտնի կամ անհայտ մի շարք երևույթների մասին իրենց բնութագիր-խոսքն ասելու:

1-ին ՀԱՐՑ.— Կենսական և հոգեբանական ո՞ր երևույթների ու խնդիրների արտացոլմանն եք ավելի նախապատվություն տալիս և կարևոր համարում՝ ներկա ժամանակներում:

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ.
Ես նախապատվությունը տալիս եմ մեր երիտասարդության մտածելակերպի և հոգեբանության ըմբռնմանն ու դրսևորմանը։

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ.
Կենսական և հոգեբանական բոլոր երևույթների արտացոլումն էլ կարևոր եմ համարում։ Եթե այդ արտացոլումը գեղարվեստական արժեք է ստանում։ Արվեստագետի առավելությունը մանրի մեջ մեծը տեսնելու կարողությունն է, իսկ եթե գրողը արվեստագետ չէ, ապա ամենամեծ երևույթներն էլ կմանրանան նրա գրչի տակ:

ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ.
Ես կուզենայի, որ գրականությունն արտացոլեր ազնիվ մարդու հավատքը մարդկության ապագայի վերաբերյալ:

ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ.
Մարդուն ավելի մոտ պահել հողին: Հողով ջերմացնել, հողով մարդկային դարձնել մարդուն։ Մարդու հոգին քիմիական մաքրման ենթարկել…

ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ.
Ներկա ժամանակներում, իմ կարծիքով, ամենակենսական հարցերից մեկը մարդու արժանապատվության ըստ ամենայնի բարձրացումն ու պահպանումն է: Մարդ-անհատը, որպես բնության գլուխգործոց. որպես ժողովրդի ու հասարակության ինքնուրույն միավոր, պիտի հնարավորություն ունենա բավարարելու իր արժանապատվության պահանջները։ Երբ մեկը ունի իր մարդկային արժանապատվության ամբողջական գիտակցութունը, չի կարող չհարգել իր դիմացինի նույն զգացմունքներն ու իրավունքները։
Սրա կողքին շատ կարևոր է մի հոգեբանական արատ, որը գնալով դառնում է գրեթե բնածին: Դա սեփական կարծիք չունենալու հատկությունն է: Մինչդեռ առանց սեփական կարծիքի (իհարկե ոչ ծայրահեղ իմաստով) չկա լիարժեք մարդ, չկա մարդկային նորմալ անհատականություն, չկա ինքնուրույնություն: Մարդկությանը տիպային մարդիկ պետք չեն։

ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ.
Խաղաղության պաշտպանությունը, չարիքի դեմ պայքարելը:

ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.
Ինձ թվում է կարևորագույն հարցերից մեկը երիտասարդ մարդու համակողմանի նկարագրի բացահայտումն է, ավելի որոշակի՝ սիրո և կյանքում գրաված տեղի բարդ խնդիրները։

2-ՐԴ ՀԱՐՑ.— Մեր օրերում որո՞նք են գրականության և արվեստի բուն նպատակները:

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ.
Ազդել կյանքի վրա՝ կենսական ճշմարտություններն արտահայտելով անխառն վիճակում, այսինքն՝ առանց ամեն տեսակ թերասացության և գունազարդման:

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ.
Ինչպես բոլոր ժամանակներում, այնպես էլ մեր օրերում գրականության և արվեստի նպատակն է մարդու մեջ խեղդել գազանային կրքերը, ազնվացնել նրան, գեղեցկացնել նրա հոգին և ցույց տալ կատարելության ճանապարհը:

ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ.
Մարդը- ահա նպատակը:

ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ.
Վրևում ասածս:

ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ
Մարդուն զգալ տալ, որ ինքը մարդ է. ահա գրականության և արվեստի բուն նպատակը՝ երեկ, այսօր և միշտ։

ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ.
Ժողովրդին ազնիվ ծառայելը:

ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.
Գրականությունը այսօր առավել ևս պետք է ձգտի նվազագույն տեղամասի վրա տալ առավելագույն ինֆորմացիա:

3-ՐԴ ՀԱՐՑ.— Ո՞րն է, սովետահայ գրականության առաջընթացի հիմնական ազդակը և n՞րն է արգելակիչը:

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ.
Հիմնական nւղեազդակը եղել է ու պետք է լինի՝ գրական միջոցներով կյանքի վրա ներազդելու ձգտումը: Բազմաթիվ մեծ ու փոքր արգելակիչնից առաջնահերթը, իմ կարծիքով, մտավախությունն է…

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ.
Սովետահայ գրականությունը համարձակորեն յուրացնում է համաշխարհային, ռուսական և մայրենի գրականության նվաճումները և իր տաղանդավոր ներկայացուցիչների շնորհիվ կամաց-կամաց դուրս է գալիս միջազգալին ասպարեզ: Սակայն միջակություններն ու ապաշնորհություններն իրենց գործարար հատկությամբ, պնդաճակատությամբ և անքակտելի միասնությամբ ինչ-որ չափով մթագնելով մեր հիմնական նվաճումները, ճգնում են նվաճել տեղական և միութենական գրական շուկան: Այս հանգամանքը, անշուշտ, խանգարում է մեր գրականության առաջընթացին: Կան ուրիշ արգելակող պատճառներ էլ: Չկա գրական աշխույժ միջակավայր: Գրողների միությունը շարունակում է հավասարեցման իր քաղաքականությունը: Տակավին ոչ միայն վատին վատ ասելուց ենք վախենում, այլև լավին՝ լավ:

ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ.
Սովետահայ գրականությանն առաջ է տանում գրողի հավատքը դեպի լավագույն ապագան, իսկ մեր գրականությանը արգելակում է նեղ, անսկզբունք ոգին:

ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ.
Ազդակը՝ ուրախանալն է իսկական լավով, մերժելը գորշը, անհոգին: Արգելակիչը՝ դրանց հակառակն է:

ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ.
Արգելակի՞չ. այո, ուժեր կան։ Դրանք, առաջին հերթին, քննադատներն են, այն քննադատները, որոնք գրականությանն ու ընթերցողներին պարտադրում են՝ իրենց ճաշակն ու նախասիրությունը: Այդօրինակ քննադատներն իրենց կոչումը տեսնում են կուռքեր ստեղծելու մեջ: Իսկ կուռքը միշտ վտանգավոր է, ով էլ լինի, ինչպիսին էլ լինի:
Որևէ գրողի կուռքի վերածելը նշունակում է հայտարարել՝ ուշադրություն, այստեղ վերջանում է գրականությունը:
Մյուս արգելակը, որքան էլ տարօրինակ թվա, մեր գրական մամուլն է: Վերջինս թուլացրել է խստապահունջությունը և գնում է գրականութլան ետևից. մինչդեռ մամուլը պետք լինի միշտ առջևում:

ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ
Ես միայն և միայն կողմնակից եմ նորարարության, և դա համարում եմ մեր գրականության առաջընթացի ուղեազդակը: Բայց կողմնակից լինելով հանդերձ, ցավով պիտի ասեմ, որ նորարարների իննսուն տոկոսը բերում է վերացական ու անարմատ պոեզիա: Եթե նորարարությունը չի բխում մեր դարավոր մշակույթից և չի հանդիսանում շարունակություն, ուրեմն արգելակիչն է մեր առաջընթացի:

ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.
Հիմնական ուղեազդակը կյանքը գրականություն դարձնելն է, որը հազվադեպ է պատահում: Դրանց միջև անհրաժեշտաբար պետք է լինի շոշափելի և տեսանելի տարածություն: Տարածության բացակայությունը ամենամեծ արգելակիչն է:

4-ՐԴ ՀԱՐՑ.- Ի՞նչ կասեք հանրահայտ եռանկյան՝ «գրող-ընթերցող-քննադատ» արտահայտության և էության մասին՝ հատկապես այսօր:

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ.
Գրողը, ըստ իս, ստեղծագործելիս բնավ չպիտի մտածի քննադատի գոյության մասին, որովհետև քննադատն էլ, ըստ էության, ընդամենը ընթերցող է (բարձրագույն և հմուտ): Ընթերցողի մասին բնավ չմտածելն անկարելի է, շատ մտածելը՝ կործանարար: «Չի կարելի քծնել ոչ ոքի, մինչև իսկ ժողովրդին», պատվիրել է մեզ մեր մեծ նախահայրերից մեկը՝ Ստենդալը:

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ.
Գրողն իր երկն ստեղծելիս քննադատի կարծիքը հաշվի չի առնում: Նա գրում է այնպես, ինչպես ինքն է զգում և հասկանում: Գրողն ընթերցողի համար է գրում, նրա հետ է կիսում իր զգացմունքները, խոհերն ու տպավորությունները:
Քննադատը նույնպես ընթերցողի համար է գրում: Նա ընթերցողին ցույց է տալիս գրական երկի ավելի շուտ մասնագիտական կողմը: Աշխատում է որոշել տվյալ երկի տեղն ու նշանակությունը գրականության մեջ: Քննադությnւնն աղի չափ անհրաժեշտ է մեր գրական խոհանոցին:
Ընթերցողը գնորդ չէ, և ոչ էլ քննադատն է «մուշարի կանչող»: Գրողն ապրանքատեր չէ: Նրանց երեքի նպատակն էլ լավ գրականություն ունենալն է:

ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ.
«Գրող-ընթերցող-քննադատ» եռանկյունին գրականության զարգացման միակ հունն է, եթե եռանկյունու յուրաքանչյուր անկյունը լինի իր բարձրnւթյան վրա:

ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ.
Գրողը՝ գրող է, ընթերցողը՝ գրողի տունը, կրակը, օջախը: Քննադատն էլ հյուր է, երբեմն՝ ցանկալի:

ԼԵՎՈՆ ՄԻՐՒՋԱՆՅԱՆ.
Այս եռանկյան մասին կարելի է խոսել ամբողջ կյանքում և այնպես էլ ճշմարտության չհասնել:
Քննադատի դերը չի կարելի գերագնահատել:
Գրողը չի պայմանավորվում քննադատով:
Ամենամեծ քննադատն անգամ նախ և առաջ ընթերցող է:
Որքան հասարակությունը հասունանա, այնքան կնվազի քննադատի անհրաժեշտությունը: Կոմունիզմի օրոք քննադատներ չեն լինի:

ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ.
Ես կցանկանայի, որ եռանկյան բոլոր կողմերը հավասար լինեին։

ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ
Թույլ տվեք չպատասխանել:

5-ՐԴ ՀԱՐՑ.— «Ազգային գրող և ազգային գրականություն» տեսության ձեր մեկնաբանությունը:

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ.
Իսկական գրողը, եթե նույնիսկ կամենա էլ, չի կարող չլինել ազգային: Դա բացառված է: Բայց ազգային մեծ գրող է դառնում միայն նա, ով ուղնուծուծով հասկանում է, որ ինքը նաև մարդկության զավակն է, ոչ թե միայն որևէ ազգի:

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ.
Գրողը չի կարող ազգային չլինել, որովհետև նա պատկանում է որևէ ազգության և գրում որևէ ազգի լեզվով: Լեզուն գրականության ձևն է: Իմ կարծիքով ամեն գրող առաջին հերթին ազգային է, առաջին հերթին ազգային է նաև գրականությունը:
Ազգայինը ձևն է, առանց ձևի գրականություն չկա: Խորքը մարդկայինն է և համամարդկայինը:
Ինչպես գրողը գրականության մեջ մտնում է իր ոճով ու մտածողությամբ, այնպես էլ ազգը աշխարհ է մտնում իր ոճով ու մտածողությամբ, այլապես մշակույթներն իրար չեն հարստացնի:

ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ.
Սովետահայ գրողը պետք է բարձրանա հայ ժողովրդի ազգային ճակատագրից՝ ավելի հեռուն տեսնելու համար, որպեսզի կարողանա բարձրացնել այդ ճակատագիրը:

ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ.
Նեղ իմաստով ազգային ասած գրող չկա: Կա մարդուն ջերմացնող, վեհացնող գրականություն՝ ազգային երանգների հենքի վրա: Չկա նաև ապազգային գրող:

ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ.
Գրողն ազգային է դառնում ոչ թե ազգային թեմաներով, այլ նրանով, որ բացահայտում է իր ժողովրդի ազգային հոգեբանությունը:
Գրողը կարող է լինել մեծ, բայց ազգային չլինել (համազգայինի իմաստով):
Ամեն մի ճշմարիտ ազգային գրող ամբողջացնում է իր ժողովրդի նկարագիրը աշխարհի ժողովուրդների ընդհանուր նկարագրի մեջ:
Մեծ գրողներ շատ կան, ազգային գրողներ՝ քիչ: Երանելի են նրանք, ովքեր և՛ մեծ են, և՛ ազգային:

ԼՅՈՒԴՎՒԳ ԴՈՒՐՅԱՆ.
Ազգային է այն գրողը, որը լավ գիտի բոլոր ազգերի բնավորությունը, և ազգային է այն գրական գործը, որը սեփականությունն է բոլոր ազգերի։

ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.
Համաշխարհային ամբողջ գրականությունը՝ Հոմերոսի ժամանակներից մինչև այսօր, ազգային գրողների և ազգային գրականությունների սքանչելի պատկերասրահ է։ Գրողին զրկել իր ազգային հողից, ստեղծել անկշռելիության վիճակում գտնվող գրականություն, նշանակում է համաշխարհայինը դարձնել սուտ գաղափար։

6-ՐԴ ՀԱՐՑ.— Ձեր կարծիքը՝ գրական կյանքի աշխուժացման և միջգրական հարաբերությունները նորմալ ու արդյունավետ դարձնելու մասին:

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ.
Գրական կյանքի աշխուժացումը նախ և առաջ ենթադրում է գրական մտքի ազատության, որն իր կարգին չի կարող չազդել միջգրական հարաբերությունների առողջացման վրա: Այս հարաբերությունները փչանում են անձնական հաշիվը դրոշակ դարձնելուց և անաչառությունը ընկերասիրությամբ փոխարինելուց:

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ.
Ամեն մի իսկական գրող կարծում է, թե աշխարհն արտահայտելու ամենաճիշտ ձևը իր ձևն է և երբեմն չի հավանում կամ չի ընդունում իրեն հավասար գրողի ստեղծագործությունը: Միջակներն ու ապաշնորհներն էլ են կարծում, թե ճիշտը իրենցն է, նրանք էլ չեն ընդունում իրենցից բարձրին: Իմ կարծիքով սրանից են ստեղծվում միջգրական վատ հարաբերությունները։ Այդ հարաբերությունները ինչ-որ չափով կնորմալանան, եթե գրական ղեկավարությունը և քննադատությունը կարողանան գրողին գնահատել ըստ արժանիքի: Ամեն մեկին դնեն իր տեղը։
Գրական կյանքը կարող է աշխուժանալ, եթե գրողների միության ղեկավարությունը չվախենա այդ աշխուժացումից:

ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ.
Ամեն մարդ պետք է մտածի, որ կարող են լինել իրենից լավ գրողներ, և դա կնորմալացնի հարաբերությունները:

ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ
Որպեսզի աշխուժացում լինի, պետք է լայն, շիտակ, ազատ ճանապարհ տալ երիտասարդությանը՝ ոչ միայն գրական մամուլում, այլև գրական ղեկերի մոտ: Մանավանդ վերջինս պետք է անվերապահ վստահել մեր զավակներին:

ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ
Պետք է գրական մամուլը, հրատարակչությունը դնել նորմալ հիմքերի վրա: Պետք է ստեղծել հնարավորություններ, որպեսզի տպագրվեն բոլոր գրողների լավ գործերը: Այն ժամանակ ամեն ինչ լավ կլինի:

ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ
Ես ցավով պիտի ասեմ, որ դեռևս անձնապես չեմ ճանաչում մեր Միության մյուս հանրապետությունների իմ հասակակից գրողներից որևէ մեկին: Մեզ մոտ, համարյա, չեն մտածում այդ մասին, չեն կազմակերպում փոխայցելություններ: Իսկ դրանք կաշուժացնեին և արդյունավետ կդարձնեին գրական կյանքը:

ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.
Հարկավոր է հրապարակայնորեն քննարկել մի շարք կարևոր հարցեր՝ նորարարություն և ավանդներ, կյանքը և գրականությունը, վարպետություն և ժամանակակից արվեստի տենդենցները և այլն։

7-ՐԴ ՀԱՐՑ.— Համառոտ ի՞նչ կասեք սովետահայ թատրոնի, կինոյի, երաժշտության և ճարտարապետության մասին:

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ.
Սովետահայ թատրոնից ու կինոյից շատ եմ դժգոհ, բայց ուրախությամբ եմ նկատում որոշակի տեղաշարժ, որ չի կարող առաջիկայում չտալ սպասելի արդյունք: Երաժշտության մեջ վերջերս նկատելի է, ըստ իս, ինչ-որ էստրադայնություն (բառիս վատ առումով)։ Ճարտարապետությունը (առանձին բացառությունները չհաշված) փաստորեն դարձել է ավելի շինարարություն, քան արվեստ։ Եվ սա շատ անհանգստացնող երևույթ է։

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ.
Սովետահայ երաժշտությունն ու ճարտարապետությունը, ինչպես ասում են, բուռն վերելք են ապրում: Մեր տաղանդավոր ճարտարապետներն ու կոմպոզիտորները յուրացնելով մեր ազգային ավանդները, համարձակ կերպով դրանդ զարգացնում և առաջ են տանում: Ավանդականության և նորարարության հարցն այնտեղ հիմնականում վճռված է: Այդ նույնը չեմ կարող ասել թատրոնի և կինոյի մասին։

ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ.
Ճարտարապետությունն ավելի լավ վիճակի մեջ է, քան թատրոնը, քան՝ մանավանդ կինոն։ Ես կուզենայի, որ կինոն բարձրանար, որովհետև այսօր դա է ժողովուրդների հոգևոր առաջադիմության համար առաջին նշանացույցը։

ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ.
Թատրոնը դոփում է իր հին «նեյնիմը», կինո չկա, ճարտարապետությամբ հիանում եմ, միայն «քաղհանել» է պետք։ Եկամուտ մոլախոտը և արխայիկ ծանրությունը շատ է։ Ավելի լույս…
Ժամանակակից երաժշտությամբ չեմ հետաքրքրվում ։

ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ.
Սովետահայ թատրոնով կարելի է հպարտանալ։
Մենբ կինո ունեցել ենք, չունենք, բայց պիտի ունենանք։
Սովետահալ երաժշտության Սևանը հարստացավ մի նոր, կենսատու գետով՝ հայ միջքնադարյան երգարվեստով։ Պիտի ենթադրել, որ մեր հոգևոր երաժշտության և կոմիտասյան ավանդների համակողմանի ուսումնասիրումն ու ընկալումը մեր երաժիշտներին կօգնեն հավատարիմ մնալու հայ մեղեդաոգուն և, աշխարհի ճանապարհներին դեգերելիս, այդ ոգին չկորցնել։
Սովետահայ ճարտարապետությունը տվել է օպերայի շենք՝ մեր օրերի Զվարթնոցը, Լենինի հրապարակի անսամբլը: Բայց տվել է նաև… Աջափնյակ՝ Շաբլոնավան:
Ես արդեն շնչահեղձ եմ լինում տուֆակերտ շենքերի միօրինակ ծանրությունից:
«Տիպային» հասկացողության մեջ պետք է հավատարիմ մնալ արմատին՝ «տիպ» բառին այնպես, որպեսզի ամեն շենք ունենա իր տիպը՝ իր դեմքը, չկրկնի մյուսներին և չանհետանա շրջապատի մեջ։
Միօրինակ երաժշտությունը նյարդայնացնում է մարդուն, բթացնում: Նույնն են անում նաև հարյուրավոր միօրինակ, թեկուզև վարդագույն շենքերը, որոնք մեր մարմիններին տալիս են օթևան, բայց հոգիներին գոհացում տալ չեն կարող: Ճարտարապետական յուրաքանչյուր կառույց, լինի մայրաքաղաքում թե ամենահեռավոր գյուղում, պիտի լինի յուրօրինակ, ժամանակակից, բարձրարվեստ:

ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ.
Առանց քաշվելու կասեմ, որ սովետահայ թատրոնն ու կինոն վատ վիճակում են: Բեմադրվող և նկարահանվող գործերում չի նկատվում ժամանակակից մարդու բարդ հոգեբանությունը։ Գուցե սովետահայ սցենարիստների և դրամատուրգների ստեղծած գործերի հնահոտությունից է, որ աչքի չի զարնվում ռեժիսորական թարմ մեկնաբանությունն ու դերասանական խաղը։
Իհարկե, նույնը չի կարելի ասել ճարտարապետության մասին, բայց այստեղ էլ կան նկատելի թերություններ։ Հաճախ խիստ ժամանակակից երևալու համար, որոշ ճարտարապետներ մոռանում են ազգայինը։ Ինչպես հայտնի է, բոլոր մեծ քաղաքներում յուրաքանչյուր փողոց ունի իր ինքնատիպությունը: Լավ է, վերջերս մեզ մոտ սկսել են կառուցել բարձրահարկ շենքեր։ Որոշ շենքեր իրենց տեղում են, բայց քաղաքի կենտրոնում կառուցվողների մի մասը՝ ոչ, որովհետե խախտվում է փողոցների համաչափությունը, ճնշվում են մյուս շինությունները և տարածության մեջ իրենց ազատ չեն զգում։
Վերջին շրջանում երաժշտական լավ ստեղծագործություններ շատ չեն ստեղծվել:

ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ
Այսօր թատրոնի վիճակը թողնում է ծայրաստիճան տխուր տպավորություն: Ոչ միայն պիեսները չեն հուզում, այլև, ավելի մեծ չափով՝ բեմադրություները։ Կինոն, երաժշտությունը և ճարտարապետությունը որոշակի աշխուժացում են ապրում: Սակայն չեմ կարող չնշել մի, արդեն հիվանդություն դարձած, հանգամանք։ Մենք միշտ ուշանում ենք։ Երբ մենք ինչ-որ բան արդեն հասկանում ենք և սկսում ենք լավ կամ վատ իրագործել, ժամանակն արդեն զբաղվում է ուրիշ հարցերով։

8-ՐԴ ՀԱՐՑ.— Ձեր ամենասիրած սովետահայ, ռուս, արտասահմանյան գրողը կամ բանաստեղծը և ինչու հատկապես նա:

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ.
Այս հարցին պատասխանել չեմ կարող, որովհետև… խաղող էլ եմ սիրում, դեղձ էլ…

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ.
Այս հարցին դժվարանամ եմ պատասխանել: Մեկին սիրելը կյանքում լավ է: Գրականության մեջ այդպես չէ: Սիրում ես մեկին, հետո ճաշակդ փոխվում է, և «դավաճանում ես նրան: Բոլոր իսկական գրողներն էլ ինչ-որ կողմով սիրելի են ինձ։ Իսկ ապաշնորհները՝ գարշելի։

ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ.
Ես ամենից շատ սիրում եմ Վիլյամ Սարոյանին. նա կյանքին մոտենում է, ինչպես իմաստուն երեխա։

ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ.
Բազմաթիվ են: Դժվարանամ եմ անուններ տալ:

ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ.
Այնքանը գիտեմ, որ բոլոր գրողներից մեկն ինձ ավելի է զարմացնում. Վիլյամ Սարոյանը։ Զմայլվել և ապշել կարելի է այն, բառացիորեն անսահման բարությունից, մարդեղենությունից, լավատեսությունից, մարդասիրությունից, որ ունի միայն նա: Սարոյանն ամբողջությամբ սեր է: Իսկ սերը ամենահմայիչ բանն է։

ԼՅՈՒԴՎՒԳ ԴՈՒՐՅԱՆ.
Պաշտում եմ Իսահակյանին. սիրում եմ Եսենին, Լորկային և Դոստոևսկուն:

ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.
Իմ սիրելիներից են՝ Չարենցը, որովհետև նա ավելի ժամանակակից է, քան մեր ժամանակակից ուրիշ որևէ մեկը, Սարոյանը, որովհետև մշակեց ինձ շատ սիրելի գրական ձևեր, Եսենինը, որովհետև այս աշխարհից հեռացավ շատ անժամանակ:

9-ՐԴ ՀԱՐՑ.— Ձեր համառոտ կարծիքը՝ նորի և ավանդականի մասին:

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ.
Ամեն զավակ կամ իր հորն է քաշում, կամ քեռուն։ Այս ավանդականն է: Բայց ամեն զավակ էլ տարբերվում է իր և՛ հորից, և՛ քեռուց:

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ.
Ինձ համար իդեալական է ժամանակ արտացոլող իսկական արվեստը։
Կեղծ ավանդականն ու կեղծ նորարարականը նույն ակունքից են գալիս, ասելիքի բացակայությունից, շահադիտական նպատակից։
Կեղծ ավանդականները գրագողեր են, որովհետև կրկնում են արդեն եղածը: Կեղծ նորարարները նույնպես գրագողեր են. նրանք էլ կրկնում են իրար:
Ավանդական կոչված մեր բանաստեղծները, ընդգծված անհատականություններ են, ոչնչով նման չեն իրար, իսկ նորարար կոչվածները բոլորն էլ իրար նման են։ Եթե որևէ մեկին նման ես, էլ ինչ նորարար։
Ամեն մի ավանդություն կրկնվելով հնանում է, զարգանալով՝ նորանում: Նորությունն արվեստի մեջ անհատականությունն է, անհատական ոճի և ժամանակի ոճի միասնությունը:

ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ.
Նորը՝ ավանդականի քննադատական շարունակությունն է։

ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ.
Նորը պետը է լինի, ինչպես ցորյանի նոր սերմը սերմնացանի բռան մեջ, ավանդականը սև ցելն է։ Մեկը մյուսով է կյանք։

ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ.
Ոչինչ չկա նոր և ոչինչ չկա ավանդական:
Կան համեմատաբար մնայուն և ոչ մնայուն արժեքներ:
Շատ հին արժերներ կարող են նորանալ:
Հինն ու նորը որոշում են ոչ թե մարդիկ, այլ ժամանակները։

ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ.
Ամեն գրող և՛ նոր է, և՛ ավանդական։

ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.
Նորը և ավանդականը միշտ էլ հարաբերական երևույթներ են։ Այն, ինչը այսօր նոր է, վաղը կարող է լինել ավանդական։ Եվ այն, ինչը այսօր համարվում է հին, վաղը, կարող է լինել նոր։ Սրանք գտնվում են հարատև փոխանցման վիճակում։ Յուրաքանչյուր ժամանակաշրջան պետք է պաշտպանի իր նորարարական տենդենցները։ Միայն այս ձևով կարելի է մասնակցել պատմության առաջընթացին։

10-ՐԴ ԵՎ ՎԵՐՋԻՆ ՀԱՐՑ.— Գրականությունից բացի, ինչո՞վ եք «հրապուրվում» կյանքում (սպորտ, արվեստի որևէ ճյուղ, ճամփորդություն, երեխաներ և այլն):

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ.
Երեխաներին իզուր եք մտցրել «հրապուրանքի» ցուցակում, նրանք վեր են գրականությունից էլ, արվեստից էլ («Ամենից առաջ՝ ես հայր եմ կյանքում»)։ Հրապուրված եմ «ուրիշ երեխաներով»՝ ծառ ու ծաղկով, այգեգործությամբ և ծաղկարբուծությամբ։

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ.
Uիրում եմ ճամփորդել Հայաստանում։ Ամիսներով կկորչեի Մթնաձորի անտառում, եթե չվախենայի արջ ու վարազից և կարողանայի պատշաճ սնունդ հայթայթել: Այգի ունենայի, գիշեր-ցերեկ կզբաղվեի նրա խնամքով։ Աղավնիներ կպահեի, եթե տարիքս թույլ տար։ Մեղվապահ կլինեի, և «խանչալիս քարը չէր ընկնի…»։

ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ.
Գրելուց ավելի սիրում եմ կարդալ, ճամփորդել, և… նարդի խաղալ:

ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ
Գրելուց բացի կրքոտաբար հավաքում եմ հնադարյան խաչքարերի հիշատակարաններ։ Շատ ունեմ գրի առած «Աստ հանգչի…»։

ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ.
Սիրում եմ լողը, թիավարությունը։ Պատրաստ եմ օրերով դուրս չգալ ծովից: Ձկնորսության համար հոգի եմ տալիս։ Ես աշխարհից ոչինչ չեմ ուզում. միայն մի երկտեղանի մակույկ ու իմ կապույտ ծովը, իշխանով կամ տառեխով։ Պարտադիր չէ, որ ջուրը խաղաղ լինի։ Ալիքն ինչքան բարձր, այնքան լավ։ Իսկ երեխաներն աշխարհի ամենալավ մարդիկ են։

ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ.
Այն, ինչ մոտ է գրականությանը, հրապուրում է, իսկ կյանքում չկա մի ասպարեզ, որ հեռու լինի գրականությունից։

ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ
Սիրում եմ նայել ֆուտբոլի միջազգային խաղեր…

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով