Հովհաննես Մելքոնյան. Մի կաթիլ ծով

«Գարուն», 1967, 1

— Աշխարհում ինչքա՞ն մարդ է ապրում։
— Աշխարհո՞ւմ…
— Շուտ ասա։ Ամեն վայրկյան փոխվում է այդ թիվը,- ասում եմ ես։
— Ըստ վերջին մարդահամարների՝ աշխարհում ապրում է… Գլուխս սկսեց ցավել, — ասում է նկարիչը՝ էտյուդների ալբոմը, ներկատուփը անփույթ նետելով մի կողմ, թիկունքով ընկնում է հերկած հողին։- Պառկի՛ր։
— Այս կողմերում եմ մեծացել… Հիշում եմ, պապս…
Նկարիչը ձեռքերը տարածած կակուղ ակոսներին՝ նայում է վեր, ու խոսում է մեկ բարձր, մեկ՝ շշուկով. «Հիշում եմ, պապս…»։ Հետո խոսքի կեսին անցնում է ուրիշ բաների։ Իսկ ես ցրված լսում եմ, չեմ լսում, հայացքս հեռու սարին է, լանջի տներին, որոնց գլխին ծխի ծվեններ կան։ Մի փոքրիկ տղա մշուշի մեջ կանգնել է հողե կտուրին, ձեռքերրը պարզել է վեր, թռցնում է իր աղավնիներն ու իր արևը: Դիմացի տան պատի տակ կողք-կողքի քարեր են, շիրմաքարեր են: Չէ՛։ Կկոցում եմ աչքերս, լա՜վ եմ կկոցում, տեսնեմ՝ քարերից ծուխ է ելնում. քարեր չեն, շիրմաքարեր չեն, ծերունիներ են, ծխում և, երևի, զրուցում են անցած-գնացածից:
— Պառկի՛ր,- ասում է նկարիչը,- քաղաքում այսպիսի հող ու լռություն որտեղի՜ց:
— Հարցիս չե՞ս պատասխանում, ուրեմն՝ տարված,- ասում եմ՝ մի քիչ կարծես լուրջ, մի քիչ երեխավարի, նստելով նկարչի կողքին։
— Քաղաքում… հին տրամվայներ… վա՜յ, որ չեն անցնում…
Քիչ առաջ, երբ խճուղու ոլորանի վրա իջանք Ղուկասյան գնացող ավտոբուսից, մեր քաղաքային նորաձև կոշիկներով ընկնելով չտափանած հերկերն ու աշնանացան արտերը, քայլեցինք դեպի աշխարհից դուրս՝ Սալուտ, ես ասացի… Չէ, ես չէ, նկարիչն ասաց… Նկարիչն ասաց. «Ճամփան երկար է, արի կարճացնենք։ Երկուսս էլ երիտասարդ ենք, քսաներորդ դարից, ինտելեկտի՜… «Է՜, ասենք»: Նա՝ «Ես հարցնեմ՝ դու պատասխանիր, դու հարցրու՝ ես։ Ով չկարողացավ… Ի՞նչ… «Արմենիա» սրճարան։ Առաջին հարցը տալու իրավունքն իմն էր:
— Մինչև Սալուտ քանի՞ կիլոմետր է,- սա իմ առաջին հարցն էր։ Նկարիչը նայեց դիմացի սարերին, կկոցեց աչքերը, չափչփեց հեռավորության մշուշը և՝
— Հինգ կիլոմետր,- պատասխանեց։
— Հերթը քոնն է։
Նկարիչը մի քանի քայլ լուռ մնաց, հետո քմծիծաղով դարձավ ինձ.
— Իսկ մինչև Մո՜ւշ…
— Մինչև Մուշ…,- կրկնեցի ես։- Դժվար հարց է։
— Հերթը քոնն է։
Հերթը իմն էր։ Ես հարցրի լուսնոտության պատճառների մասին և սկսեցի առաջ ընկնել: Հիմա նկարիչը ձեռքերը կբարձրացնի և… Ես դեռ շունչ չէի առել, երբ… Հետո ես հարցրի Լոնդոնի հիմնադրման տարին, հիշեցի Էյնշտեյնին և Օպենհեյմերին, որոնց անունները հիմա միշտ էլ կարելի է հանդիպել սպիտակ ոտանավորներում։ Նկարիչն ինձ հարցրեց ինչ-որ աֆրիկյան մի ցեղի էպոսի վերնագիրը և աշխարհի ամենագեր դասական գրողի անունը: Հերթն իմն էր, ես որոշեցի երկիր մոլորակից դուրս գալ, անցա տիեզերական մարմիններին։ Տիեզերքում ես ու նկարիչը շարունակեցինք հարց ու պատասխանի մենամարտը։
Մեզ համար դժվար հարցեր չկան: Մենք գիտենք բոլո՜ր պատասխանները։ Ամենաբարդ։ Մնում են ամենահասարակները. մնում է ինձ ու նկարչին պարզեն, ասենք… Ի՞նչ։ Հասարակ մի բան՝ մենք ճի՞շտ ենք գնում, թե՞ խոտոր ճամփա ենք բռնել, որ ամեն րոպե կարող է դեմ առնել անդնդախոր ձորի, դե արի ու ետ դարձիր, փնտրելով իսկականը:
Ու մենք մոլոր կանգնած՝ սպասում էինք մեր կողմը եկող կովերի կարմիր նախիրին և նախրապանին։ Հիմա մենք, աշխարհի բոլոր քաղաքների ու բնակավայրերի տեղը իմացողներս, նախրապանին կհարցնենք Սալուտի ճամփան։ Եվ նա մահակը՝ այս պահին լոգարիթմական քանոնից էլ կարևոր մահակը, կպարզի… Կգնանք մահակի ցուցումով։
Քիչ հետո ընկանք դեպի մեզ եկող նախիրի մեջ, սկսեցինք անհանգիստ շուռումուռ գալ խուսափելով պոզերից:
— Վարպե՛տ,- կանչեց նկարիչը, կարծես տաքսիի վարորդի էր դիմում։
— Հա-ջա՛ն,- ասաց նախրապանը, որ միջին տարիքի մարդ էր, ում նման ասեմ, հենց իր նման։ Մինչ նախրապանը կմոտենար, կովերը փշոտ լեզուները երկարացրին մեր կոստյումներին և ոունգերը լայն բացած՝ մի պահ հոտոտեցին ու, ետ քաշվեցին։
— Վարպե՛տ, եթե այսպես գնանք, կհասնե՞նք Սալուտ,- հարցրեց նկարիչը:
— Ուզենաք, կանցնեք էլ,- ասաց նախրապանը և, ձեռքը դնելով կովերից մեկի մեջքին, սկսեց կասկածանքով նայել մեկ մեզ, մեկ հորիզոնին, ուր պետական սահմանի փշալարերն էին՝ մշուշների մեջ կորած։ Նախրապանի շեկ հողի գույն ունեցող աչքերը վարանոտ էին. «Է՜, երևի, լավ, Սալուտն աշխարհից դուրս տեղ, ոչ առաջավոր, ոչ կարևոր… Մի քանի տուն, մի քանի մարդ, երկու աղբյուր՝ երկուսն էլ ճքճքան, մի դպրոց՝ մինչև չորրորդ դասարան, մի տերտեր. վայ, տերտերս ի՞նչ էր, Հիսուս Քրիստոս, Մարիամ Աստվածածին, տերտերի անուն տվի՝ գործս ծուռ կերթա… Հա՛, մի վարժապետ… տո, գլուխ, ի՞նչ ես իմացել, վարժապետ չէ, դասատու, դասատու. մի դասատու… Սալուտ, մեռնի Սալուտը, ուրեմն եղավ-եղավ… այնքան եղավ, որ աշխարհից հագած, կապած մարդիկ էլ եկա՞ն…»
— Սալո՞ւտ հարցրիք,- կարճ լռությունից հետո ասաց նախրապանը։
— Սալուտ, հայրիկ, դեռ շատ կա՞ հասնելու,- ասացի ես։
…Հիմա նախիրն ու նախրապանը մնացել էին հեռվում, մենք ահագին մոտեցել էինք Սալուտին, նկարիչը պառկել էր վարած հողին, սկսել «Քաղաքի աղմուկը, հին տրամվայները… վա՜յ-վա՜յ-վա՜յ»:
— Հիմա, ինչ է, պարտվա՞ծ ես։
— Ինչ պարտված։ Ասա հարցդ։
— Աշխարհում ինչքա՞ն մարդ է ապրում:
— Ըստ վերջին մարդահամարի՝ շուրջ երեք միլիարդ,- ասում է նկարիչը և նայում երկինք՝ արևին։
— Հերթը քոնն է։
— Սալուտում ինչքա՞ն մարդ է ապրում,- ասում է նկարիչը։
Մի պահ մտածում եմ, մտածում ու տեղիցս վեր կենալով նայում եմ գյուղի կողմը. գյուղից դուրս, արձակ դաշտում մենավոր մի հորթ է կանգնել, գլուխը երկարել երկնի կապույտ արոտներին՝ ինչ-որ բան չգիտի, ինչ-որ բան ուզում է իմանալ։
— Չգիտեմ: Պարտված։
Նկարիչը ուրախ վեր է կենում։ Մենք, հերկերի մեջ սայթաքելով, գնում ենք Սալուտ «մարդահամար անցկացնելու»։
Գնում ենք։

2
Աղավնիները թողել էին կեսօրվա երկինքը ու, երկար ճախրից հետո, թևերը հավաքած, կտուց-կտցի շարվել էին տան մաշված քիվին։
Յոթ զույգ և մի կենտ։
Իսկ տերը՝ մաշված վարտիքով տղան, որ քիչ առաջ հողե կտուրի վրա ցատկոտում էր, ձեռքերը այս աշխարհի հին երկնքին պարզած, հիմա իջել էր կտուրից, նստել շեմին ու լավաշ հացով կարագ էր փաթաթում, թերթելով ինչ-որ գիրք՝ երևի այբբենարան: Բաց դռան ծուռ, մի կողմի թեքված շրջանակից երևում էր երդիկավոր նախատան խոր կիսամութը, լսվում էին խնոցու ահեղ չլմփոցներ։
— Խնոցի՜, հարոցի՜, կարագը ինձ, թանը… Կարոյի՛ն։
— Մա՜…, ասա՛: Թանը քեզ, կարագն ինձ:
Կանացի զայրացկոտ ու սուր ձայն էր՝ հոգնած ու սուր: Հենց ձայնի հետ փայտե շերեփի չմփոց լսվեց և երեխաներից մեկը սկսեց լալ: Հետո նախատան կիսախավարից մեզ հասավ տղամարդու ազդու ձայն.
— Կը՛-լա՜ր, ի՞նչ վայնասուն է… Մի բուռ հանի, տուր ուտեն։
— Պտի հասնի՞, թե՞ չէ…,- ասաց Կլարը՝ երևի բամբ ձայնով մարդու կինը և նախատան մթի մեջ ղժվժացող երեխաների մայրը։
— Տո՛ւր։ Հաց էլ: Վա՛-լե՛ր,- ասաց Տղամարդը, — ամանն առ, աղբյուրից հորթին ջուր տար։
— Թող Վանոն էլ գա, առավոտ ես մենակ տարա հորթր,- ասաց Վալերը։
— Ջուրը ինչքան խմեց՝ խմեց, մնացածով կոճերը կլվանաք,- ասաց Տղամարդը։
— Վո՛-լո՛-դի՜յա, հացդ կեր, գնա Գրիգոր ապոր տուն… Գիտե՞ս թութունը ուրտեղ կդնե,- ասաց Տղամարդը և մի պահ լռեց։
— Ներսի տան լուսամատի գոգր, արևի տակ,- վրա-վրա ասաց զրնգան ձայնով մեկը՝ երևի Տղամարդու Վոլոդյա որդին։
— Հա՛: Մի չանչ բեր։ Տանր մարդ եղավ՝ ասա։ Չեղավ, ա՛ռ արի:
— Գրիգոր պապը որ հարցնի՝ ձեր թութունը…
— Չի հարցնի։ Հարցրեց, ասա՝ գիշերը Հարությունը շռել է փռած թաթանի մեջ,- ասաց Տղամարդը. նախատան կիսամութն սկսեց քրքջալ, խառ ձայներ ելան… «Վա՜յ, վա՜յ, մա, սրան թա՜ն, թա՛ն…»։
— Ձեննե՜րդ… Անդրանիկ, մի գոռա։
— Վա՛-լե՜ր, մենակ կոճերր կլվանաս, մեջքին ջուր չտաս։ Իմացա՞ր։
— Չէ, հարիկ, երեկ լվացի մեջքը՝ չոր-չո՜ր:
— Կը՛-լա՜ր, մի կտոր հաց ու կարագ էլ ինձ… Վոլոդի՜յա, մի վազի թութունն էլ բեր։
Քիչ հետո նախատան կիսամութից դուրս եկավ պորտբաց մի տղա՝ ափի մեջ կարագ, մյուս ձեռքին կես լավաշ։ Շիկավուն փոքրիկր նստեց պատի տակ, բաց հետույքը տալով արևոտ գետնին, սկսեց մի ձեռքով հացը տանել բերանր, մյուսով կարագը։ Նրանից հետո շեմից դուրս եկավ մեկ ուրիշը՝ մի երկու տարով մեծ եղբայրը։ Հետո երրորդր, հետո չորրորդը… Պատի տակ կողք-կողքի շարվեցին երեխաները՝ շիկավուն մազերը ճակատներին. վերևում՝ մաշված քիվին, ճերմակ աղավնիներր, ներքևում հայր Անդրանիկի ու մայր Կլարայի որդիներր, և սա Սալուտ, և սա մի տուն։
— Սուս մնացեք, շան լակոտներ… Շերեփը տեսե՞լ եք: Ա՛ռ:
Երկու պահ հետո, երբ բոլորը հաց-կարագ կերած դուրս եկան արևերես, նախատան կիսամութի մեջ խնոցին շարունակեց իր հանճարեղ չմփ-չմփոցը։
Նկարիչը բացել էր ալբոմը, նստել պատահած մի քարի ու նկարում էր դիմացի տները, աղբյուրը, Սալուտի Աստվածածին եկեղեցին, որ սեղմվել է հողին, չոքել է, փլվում է: Եկեղեցին… Առաջ այս ժամերին, երբ պատարագն ավարտի էր հասնում, տիրացու Մկրտիչը խորանից ժամկոչին նշան էր անում և ողորմած հոգի Մարուքը, կոր թիկունքը մարգարեների հայացքի առաջ օրորելով, վազում էր դեպի պարանը ու, նախ խաչակնքելով, սկսում էր զանգահարությունր, ականջը տիրացուի ձայնին. «Յարեաւ Քրիստոս ի մեռելոց, ալելո՜ւիա: Եկայք ժողովուրդք՝ երգեցէք տեառն ալելո՜ւիա: Յարուցելոյն ի մեռելոց ալելո՜ւիա, որ զաշխարհս լուսավորեաց ալելո՜ւիա»:
Եկեղեցու կողքին Սալուտի գերեզմանատունն է՝ մամռած տապանաքարեր, մեռած ձայներ՝ ալելո՜ւիա, ալելո՜ւիա, լուռ ժամկոչներ ու զանգեր… Երկրայինների տապանաքարերը և փլվող եկեղեցին՝ երկնայինների տապանը, իրենց սառած խաչերն ու գրերը մուրացիկների ձեռքերի պես պարզել են աշնան պղտոր արևին, ջերմություն են մուրում ողորմած կեսօրից, «Յարուցելոյն ի մեռելոց ալելո՜ւիա…»։
— Վա՛-լե՛ր, հորթի կոճերը լվացիք, տեղը փոխեք։ Թող գետնին չպառկի,- նախատան կիսամութից գոռում է Անդրանիկը։
Բացհետույը փոքրիկը հաց ու կարագը ուտելուց հետո վեր է թռչում հողից և բոկոտն, գլոր-մլոր վազում աղբյուրի կողմը, որից քիչ հեռու մենք ենք՝ Սալուտի օտարականներս, նկարիչը իր գործին է, ես էլ իմ՝ աչքերս չորս բացած, նայում եմ դիմացի տան քիվին թառած աղավնիներին և պատի տակ շարված երեխաներին’ իրար նման, մի հոր ու մոր, ականջներս չորս բացած լսում խնոցու ձայնը, Անդրանիկի շեշտոտ խոսքերը, Կլարա մոր հոգնած դժգոհությունը… Ուզում եմ հենց աոաջին պահից հասկանալ խնոցու ասածը, որ նույնն անընդհատ կրկնում է, ուզում եմ հասկանալ Անդրանիկին և նրա ինը արու, միայն արու զավակ ծնած կնոջը… Ուզում եմ այստեղից սկսելով ճանաչել աշխարհը, ա՛յս հանճարեղ, ա՛յս պարզ, ա՛յս հողոտ այբուբենից։
— Հիմա ո՞ւմ ներկայանանք։
— Ոչ նախագահ ունի, ոչ գյուղսովետ… Գյուղում կառավարություն չկա։
— Գնանք Անդրանիկի տուն:
Բացպորտ փոքրիկը չըլմփ-չըլմփ մտնում է աղբյուրի գուռը, շրթունքները սեղմում ակին, արևին ու մեզ պարզելով հետույքը՝ թանոտ շերեփի հարվածի դրոշմով, որ նստելուց հողոտվել է և նմանվել կլոր կնիքի: Ջուր խմելուց հետո ամենափոքր մարդը ծանր օրորվելով, մի տեսակ պատշաճ ու պաշտոնական քայլերով գալիս է դեպի մեզ, զույգ ձեռքը փորին։
— Սալուտի պրեզիդենտը գալիս է,- բավական լրջորեն ասում եմ ես։
Նկարիչը մի պահ գլուխը բարձրացնում, նայում շիկավուն պրեզիդենտին, որը, կանգնելով մեզնից մի քանի քայլի վրա, հանկարծ զույգ փռշտում է.
— Հա՛փ-ցի՜, հա՛փ-ցի՜…
— Առողջություն,- ասում է նկարիչը, վերարկուի օձիքը վեր տալով։ — Կմրսես: Ոտքերն էլ թաց:
— Անունդ ի՞նչ է։
— Հարութ:
Պատի տակ նստած երեխաները՝ Հարությունի եղբայրները, իրար ետև ընկած գալիս են, կանգնում մեր դիմաց, զարմացած, աշխարհ չտեսած աչքերով սկսում են զննել մեզ: Լռում են: Նրանք՝ վայրի ու գեղեցիկ ու խելոք աչքերով, ու սեզ ուն-քերով, ու շատ արև տեսած մաշկ ու մսով։
Նկարիչը իր ալբոմի կաթնագույն թղթերին աչքեր ու հոնքեր է գծում, ուռած շրթունքներ, լավաշի պատառ, որ չեն հասցրել ուտել… Շա՜տ բան է նկարում: Իսկ ես նայում եմ աղավնիներին՝ յոթ զույգ և մի կենտ, որոնք հիմա իջել են քիվից և, կտուցները հողին տալով, լավաշի փշուրներ են հավաքում, որ երեխաները թողել են պատի տակ։ Չգիտեմ ինչու, չգիտեմ ինչու ուզում եմ մի շնչով հասնել, թռցնել աղավնիները և զիլ սուլել, որ ինչքան հնար կա՝ վե՛ր-վե՜ր ճախրեն, բարձր մնան… Աղավնիները հացի փշուրներ են հավաքում Սալուտի սև հողից, խե՛ղճ-խե՛ղճ են հավաքում, ավելի լավ չէ՞ ճախրեն հպարտ և անոթի։
— Արա՛մ,- ասում եմ աղավնիներ թռցնող տղային,- սուլիր, թո՛ղ թռնեն։
Մեր շուրջը հավաքված երեխաներր միասին-միանգամից մատները տանում են շրթունքներին, սուլում մե՜կ-երկո՜ւ-երե՜ք, իսկ սուլել չիմացողները սուր ձայնով հարայ են գցում… Աղավնիները, ճերմակ թևերը հողին տալով, օդ են ելնում, ճախր առնում՝ յոթ զույգ և մի կենտ։
Աղավնիները և արևը երկնքում են՝ իրենց տեղում:
Սալուտը ներքևում՝ իր հին, մի պատաո հողի վրա։
Աշխարհում կարծես ինչ-որ բան, որ քիչ առաջ իմ աչքում խախտվել էր, իր տեղն է առնում, ինչ-որ սխալ ուղղվում է. «ալելո՜ւիա»:

3
Երիտասարդ կնոջ ձայն է, չգիտես որ պատերի ետևից է գալիս. սարին ծվարած մի բուռ գյուղը ծայրեծայր լցնում:
Երիտասարդ կնոջ ձայնով օրորոցի երգ է, քնկոտ գիշերների, անքուն գիշերների չլսված մեղեդի, կարծես երգ չէ, մոր շնչառություն է՝ խոսքեր չկան, վաղո՜ւց հատել են։ Ամենափոքր սալուտցին՝ ընդամենը մեկ ամսական, չի քնում ցերեկ արևով, աչքերը բաց նայում է հին առաստաղին, կարծես ուզում է ճանաչել աշխարհը, ժամանակ չկորցնել:
— Թա՜մար, Թա՜մար…
Մայրն օրորոցի իր երգով ընկած՝ քնել է, մայրը յոթ զավակտեր։- Թամա՜ր, Թամա՜ր…
Փումփուշ մամիկը, հագի սև շորերի ծալքերը իրար տալով, դռան ծերպից ներս է նայում,- Թամա՜ր, Թամա՜ր… Կրակ ուտեն հիմիկվանե՛ր, աչքաբաց են, ծակաչք են:- Կռացած Փումփուշ մամիկը՝ աչքերը հողին, յազմայի մեջ սեղմված հայացքը հողին, էլ երկինք չի տեսնում, էլ աստված՝ չի։ Փումփուշ մամիկը՝ հազար տարեկան… Ինչո՞ւ հազար։ Հազար, էլի՛։ Քիչ առաջ Սալուտի գերեզմանոցում էր, նստել էր մի տապանաքարի, գրերը ծածկել ծալ-ծալ փեշերով, մնացել էր երկու բառ՝ «Այս է տապան…»։ Նկարիչը գծում էր մի սև յազմա, ծերության մամուռ բռնած մի կես ճակատ, մի զույգ երիտասարդ աչք:
— Քանի՞ տարեկան…,-չհասցրի խոսքս ասել: Փումփուշ մամիկը կարծես տապանին քանդակված ձեռքը պոկեց քարից և պարզեց յոթ հորիզոն այն կողմ.
— Էէէ՜էէ…- մի երկա՜ր-երկար բառ ասաց, շունչը ինչքան հերիք կաներ՝ էէ՜էէ, այսինքն թե՝ շա՜տ հին եմ, հազար տարեկան:
— Փումփուշ մամիկ, Սալուտո՞ւմ ես ծնվ…,- չհասցրի հարցս ավարտել։
— Էէէ՜էէ…,- մի երկա՜ր-երկար բառ ասաց, ձեռքը պարզեց յոթ հորիզոն դեն՝ էէ՜էէ, այսինքն թե՝ շա՜տ հեռվում եմ ծնվել, շա՜տ հեռու եմ ընկել: Շա՜տ հեռվում եմ գերեզմանի հող գտնելու։ Իրարից շա՜տ են հեռու օրոցքս ու տապանս. հայի ճակատագիր։
— Բիթլիս, լսած կա՞ք: Չեք լինի։ Ժաժք եղավ։ Տակնուվրա եղավ։ Բիթլիս չմնաց։ Մնաց մեր սև ցավ,- ասաց Փումփուշ մամիկը, բարձրացրեց աչքերը և ես նրա աչքերի մեջ տեսա երկու Բիթլիս։ Իմ կողքին կանգնած տրակտորիստ Անդրանիկը գլուխ խոնարհեց հողին, Սալուտի խանութի վաճառող Սեդրակը հոգոց հանեց և ասաց՝ «Վիլյամ Սարոյան, «Ֆրեզնո, սրճարան «Արաքս»։ Երեկ ձեռքս ընկավ։ Կարդացի»։ Ես նայեցի ցած և աչքերս ընկան տապանի գրերին՝ «Այս է տապան…», որի վրա հիմա նստած նկարվում է Փումփուշ բիթլիսցի մամիկը։
— Դա շատ շուտ է տպագրվել,- ասաց նկարիչը:
— Սալուտ նոր է հասել,- ասաց Սեդրակր, որի յոթերորդ երեխան նոր է ծնվել՝ ամենափոքր սալուտցին է՝ մեկ ամսական։
— Ռադիոյով էլ հաղորդել են։ Տարիուկես առաջ,- ասաց նկարիչը։
— Սալուտ ռադիո՞…
— Թերթում կարդացի, գրած էր, որ Վիլյան Սարոն բիթլիսցի…
— Վիլյամ Սարոյան,- ուղղեց Սեդրակը և դարձավ տապանին, որի վրա պահ առաջ նստել էր Փումփուշ մամիկը:
— Փումփուշ մայրիկ, Փումփուշ մա… Գնա՜ց…
— Ետ կանչիր նկարելու էի. Փումփուշ մայրիկ,- ասաց, կանչեց նկարիչը՝ ալբոմի թղթերը դասավորելով,- ինչո՞ւ գնաց։ Չհասկացա:
— Ա՜յ, երեխայի լացի ձայն առավ. չի դառնա,- ասաց Գրիգոր պապ Սաղաթելյանը,- սովորություն է, երեխայի լաց լսեց՝ բան ու գործ կթողնի…
— Հիմա, ո՞ւմ երեխան է լալիս,- հարցրեց նկարիչը:
Բոլորը՝ այսինքն Սալուտ գյուղի տղամարդկանց մեծ մասը, երեխաները միանգամից լսեցին, ականջները սրեցին.
— Շավարշենց տնից չէ՞:
— Վարդանի ձայնն է: Ես իմ հոգին:
Փումփուշ մամիկը գնաց, անցավ իր տան դռնով, թեքվեց ձախ ու մտավ…

— Հա՛, Սեդրակ, ձեր տնից է,- ասացին սալուտցիները:
Փումփուշ մամիկը ներս մտավ, մի աքլոր՝ կարմիր-կրակ աքլոր, թռավ խոտի դեզին, երեք անգամ կանչեց՝ ծուղրուղո՜ւ։ Կանչը պրծավ, թռավ ցած, թռել-չէր թռել, մի ամսական սալուտցու լացը, գյուղի աղմուկը դադարեց։
Uալուտը խաղաղվեց:

4
— Ինչքա՞ն մարդ է ապրում Սալուտում,- հարցնում եմ գյուղի ավագներից ավագին՝ Գրիգոր պապ Սաղաթելյանին, լեզուս կծելով։ Այս հարցին, հիշո՞ւմ եք, չպատասխանելով, ես պարտվեցի։ Երևան վերադառնալուց հետո պարտավոր եմ, իհարկե պարտավոր եմ՝ պարտվել եմ, նկարչին հրավիրել «Արմենիա» սրճարան, ուր, երևի (և ինչո՞ւ երևի), մենք կխոսենք Սալուտից ու սալուտցիներից, մի կողմ թողնելով, թեկուզև ժամանակավոր (և ինչո՞ւ՝ ժամանակավոր), լոնդոնյան մառախուղները (Լոնդոնը Անգլիայի մայրաքաղաքն է, արևոտ օրեր քիչ են լինում, հիշում եմ աշխարհագրությունից), Էյնշտեյնին և Օպենհեյմերին՝ նրանց փոխարեն զիջելով նախրապանին։ Նախրապանը՝ միջին տարիքի, զգոն քաղաքացի, հիշո՞ւմ եք, նա կասկածանքով էր նայում մեզ՝ չլինի թե լրտեսներ են և գնում են աշխարհից հեռու՝ Սալուտ, ամենաապահով տեղը՝ ոչ նախագահ, ոչ գյուղսովետ, ոչ էլ կոլփօգ: Հա՜պա։ Նախրապանը՝ Սալուտի հարևան Վարդաբլուր գյուղից, երևի բազմազավակ հայր: Նախ նախրապանից կխոսենք «Արմենիա» սրճարանում, խմելով երեք աստղանի կոնյակ (մյուսները թանկ են), երե՛ք աստղանի։ Ես և նկարիչը, ուրեմն… Եվ քանի որ մենք երկուսով ենք, և երեկո է, և մայրաքաղաք Երևանում երիտասարդները գնալու տեղ չունեն, սրճարաններն են մխիթարանքի վայրերը, մեր սեղանի մոտ գրված երկու աթոռները կզբաղեցնեն՝ մի օրիորդ, մի երիտասարդ. աղջիկը անպայման ասպիրանտ (երևանցի աղջիկների 10-ից 8-ը կամ տասից 7-ը և կամ՝ տասից 6-ը, էլ չեմ իջնի, հիմա ասպիրանտներ են տարբեր մասնագիտությունների գծով: Երեք տարում փայլուն դրսևորում են իրենց, հանձնում մինիմումները, հետո անցնում մաքսիմումին՝ դիսերտացիային, դա էլ պաշտպանում են և գիտությունը շատ գիտահետազոտական ինստիտուտներում անցնում է «մայրիշխանության ձեռքը»), իսկ տղան աշխղեկ, պա՜րզ աշխղեկ: Խոսք կբացվի, կծանոթանանք, կիմանանք, որ աղջիկը աշխարհագրագետ է, ես կհարցնեմ, չէ՛, թող նկարիչը հարցնի. նկարիչը կհարցնի. «Դուք Սալուտ անունը լսե՞լ եք»: Աղջիկը մի պահ մտքով կշրջի ամբողջ աշխարհը, չթողնելով ոչ մի կղզի ու հրվանդան և՝ «Ներեցեք, դա Ֆիլիպիններում չէ՞»: Նկարիչր կասի. «Չէ: Սովետական Հայաստանը գիտե՞ք, Ղուկասյան շրջան կա հյուսիսում: Ուրեմն, Սալուտ գյուղը այդտեղ է, ամենափոքրն է, ունի… բնակիչ (թիվը քիչ հետո կիմանաք Գրիգոր պապ Սաղաթելյանից. հարցրել եմ, հիմա մի պահ լռել է, որ պատասխանի), տասը րոպեում կարելի է երեք պտույտ քայլել գյուղի բոլորը. մի Փումփուշ մամիկ կա. աշխարհի ամենածերն է՝ հազար տարեկան, եկել է Բիթլիսից՝ երկու աչքի մեջ՝ Բիթլիս: Եվ այդ Փուփուշ մամիկը, երբ էլ լինի, թեկուզ գիշերվա կես, երեխայի լացի ձայն առավ, ելնում է տեղից, գտնում տունը, ներս մտնում (Սալուտում դուռ չեն փակում), զգույշ, թաթերի վրա, ափլփելով գտնում օրորոցը և սկսում օրորոցի երգ երգել:
Աշխարհում Սալուտ կա, որը, իհարկե, Լոնդոնի նման մառախլապատ երկինք չունի, միայն թե ձմռան բքագալար գիշերներին գայլեր են գալիս հեռու ձորերից, կանգնում Զմոյի սարին, դունչները երկարում ու ոռնում, ինչպես հազար ինը հարյուր տասնհինգ թվի ձմռանը, երբ Փումփուշը երիտասարդ կին էր և սև յազմա չէր կապում…
— Աիդա՛,- կասի երիտասարդը, որը, երևի, աշխատելիս կլինի Նորքի սարահարթում,- դու կարող ես դիսերտացիայի թեմա ընտրել Սալուտը՝ աշխարհին անհայտ մի աշխարհ:
— Խնդրեմ, շարունակեցե՜ք… Չնայած ես դիսերտացիայիս թեման… Բայց գուցե փոխեմ, ընտրեմ ձեր տեսած անհայտ աշխարհամասը՝ Սալուտը,- կասի աղջիկը։
Եվ այդ Սալուտը, որտեղով ոչ մի ճանապարհորդ չի անցել, և հազար ինը հարյուր քսան թվի հեղափոխությունից հետո ոչ մի թղթակից և նկարիչ, ինչպես ես ինքս, այս երիտասարdր, չեn եղել, ունի երեք սար՝ Զմոյի սար, Եկեղեցու սար, դիմացը Լամուկի սարն է, իսկ չորրորդ կողմը սաղր ձոր է, որ գնալով դառնում է հովիտ…
— Օ՜յ, օ՜յ, о՜յ, ինչ գեղեցիկ լանդշաֆտ… Խմենք Սուլատի կենացը,- առաջարկ կանի Աիդան, և մենք կխմենք երեքաստղանի կոնյակ՝ վերջին տարիներին անորակացած, հարյուր գրամը մեկ ռուբլի քսան կոպեկ:- Զմոյի սար…,- կոնյակը խմելուց հետո կշարունակի նկարիչը,- Այդ սարը անուն չի ունեցել, երբ գաղթական հայ բեկորները եկել են Արևմտյան Հայաստանից. և ոչ էլ մյուս սարերը։ Բիթլիսը շան ու կրակի բաժին թողած, այս սարերը եկածները տուն են շինում, ջրաղաց, եկեղեցի։ Զմոն իր տան հիմքը վարում է սարի ոտքին, և սարր կոչում են Զմոյի սար. եկեղեցին շինում են մյուս սարի լանջակին՝ և սարը կոչում են Եկեղեցու սար։ Իսկ դիմացի սարը… Վրիժառուները այդ սարում սպանում են մի լամուկի և սարը կոչում են Լամուկի սար,- նկարիչը այստեղ դադար կառնի, սուրճ կում անելով:- Իրենց աշխարհը կորցրած մի բուռ հայեր յոթ օր ու գիշերում նոր տներ են դնում, ծուխ են ծխացնում: Իսկ այդ տներին ու ծխերին անուն էր հարկավոր։ Անուն: Ներքևում սալով աղբյուր կար, որ մինչև հիմա էլ կա։ Սալով… Այդ աղբյուրից էլ՝ Սալուտ անունը…
Մի պահ կարծես ննջել եմ, կարծես Սալուտի գերեզմանատանը չեմ, կարծես ուրիշ տեղ եմ եղել:
— Ինչքա՞ն մարդ է ապրում Սալուտում,- կրկնում եմ հարցս և նայում Գրիգոր պապ Սաղաթելյանին, որը մի պահ հակել է գլուխը, երևում է, ինձ նման մի քիչ գերհոգնած է, և, գուցե, նա էլ…
— Հիմի հաշվեմ,- ասում է Գրիգոր պապը,- ես՝ մեկ, Խաչո Մկրտչյանը իր գերդաստանով՝ երկու…
— Խաչոն ե՜րբ է մեռել:
— Անունն ապրում է. հաշիվս մի խառնի, ես գիտեմ։ Ուրեմն, Գևորգ Կարապետյանը՝ իր ընտանիքով, երեք, Շավարշ Մանուկյանը՝ չորս, մեր Սեդրակ Սիմոնյանը՝ հինգ…
— Անդրանիկ Ղազարյանը՝ վեց, Ավետիք Բարսեղյանը՝ յոթ:
Գրիգոր պապը ծայրը գտնում է.
— Անդրանիկ Կարապետյանը՝ ութը. ինը հատ էլ տղա ունի։ Մի հատ էլ հին գիրք…
— Գի՞րք:
— Հնարավոր չէ՞ տեսնենք,- ասում է նկարիչը:
Անդրանիկը գնում է գիրքը բերելու:
— Պապն է բերել երկրից, կողերից արյունը լվացել,- ասում է Գրիգոր ապերը,- ինչքան գրքեր ունեի՜նք: Ի՜նչքան: Դժվար ճամփեքով բերել էինք հեռու տեղերից, հեշտ կորցրինք:- Գրիգոր պապ Սաղաթելյանը քայլում է դեպի գերեզմանատան ծայրը, ուր սովորական մի տապանաքար կա՝ «Արշակ Կարապետյան… վախճանեցաւ 1937 ամի»:
— Անգրագետ էր, ցավն էլ այդ է. հողագործ մարդ էր, այրուգիմ չգիտեր և գրքերը հետը տարավ… Թաղելուց հին գիրք ունեցողները բերեցին լցրին փոսը, հողն էլ վրան:
Ես նորից եմ կարդում՝ «Արշակ Կարապետյան… վախճանեցաւ 1937 ամի»: Այս քարի տակ, այս հողի մեջ սարսափներ ու գրքեր էլ են թաղված, տապանաքարին չեն արձանագրված։ Չե՛ն:
— Ինչո՞ւ թաղեցիք:
— Վախեցանք:
Վախեցան: Նրանք՝ շատ փորձանքներով ու մահերով անցածները, վախեցան։ Նրանք՝ ահավոր թվեր տեսածները, որ եկել ծվարել էին այս հեռու աշխարհում, վախեցան։ Մտածեցին` ավելի լավ չէ՞ գիրքը թաղեն, քան իրենց… Երիտասարդ էին, Խաչոն երիտասարդ էր, Գևորգը երիտասարդ էր, նրանց տների պատերը դեռ կարգին չէին մրոտվել, ապրել էին ուզում… Հողն էին հերկում, էլ ի՞նչ ունեին, նրանք՝ սրի տակով փախածները. մտածեցին, որ կամուսնանան, որդիներ կունենան, և նրանք գրքեր կգրեն՝ թաղված գրքերի տեղակ…
Գրիգոր պապ Սաղաթելյան սալուտցի… Տասնհինգ թվին՝ պատանի, երեսունյոթին՝ երիտասարդ, հիմա՝ իմաստուն հող: Դեմքը… դժվար է նկարագրել, հնացել են բոլոր պատկերավոր համեմատությունները, հոգնել ենք մենք էլ, կարդացողներն էլ. Գրիգոր պապ Սաղաթելյան սա լուտցին, վեց որդու հայր, քսանյոթ թոռների անվերապահ պապ, տեղահանված ժայռ, տեղը գտած ժայռ… Հիշո՞ւմ ես տասնչորս թիվը: «Ես ռուսական բանակում էի: Հետո, չորս-հինգ տարի, թուրքերի դեմ կռվեցի…»:
Գրիգոր պապը նստում է մի գերեզմանաքարի, չգիտեմ ում, քաղաքից եկած մարդը սկսում է նկարել… Չէ՛, մի՛ զգաստացիր, հանգիստ, ձեռքերդ գոգդ առած, ինչպես ամեն օր, երբ գալիս ես, ասում են, և խոսում քարերի հետ, որոնց տերերը մի ժամանակ քեզ հետ կռվում էին, քեզ հետ հերկում Սալուտի ժուժկալ հողը։ Իսկ ամեն աշնանադեմ, մի քանի ոչխար առաջ արած, Լամուկի սարով իջնում էին ցած, բռնում Գյումրվա երկար ճամփան, մեծփոր, ճապաղաքայլ ձիերի գավակին տմբտմբալով: Իսկ ծախու ոչխարները, կճղակներով կսմթելով այս աշխարհի հողը, իջնում էին քաղաք՝ հլու հնազանդ… Օրուգիշեր հետո հասնում էին բազարի շուկա, ծախում ծախելիքը, առնում առնելիքը, հետո օտար ջրից փորլուծ կպած, կոճերը կեղտոտ ձիերով ետ էին դառնում ու մի երկա՜ր, մի դժվար ձմեռ փակվում սարերի մեջ, մխիթարվելով տիրացու Մկրտչի տված կիրակնօրյա պատարագներով, ժամկոչ Մարուքի զանգահարությամբ: Իսկ գիշերները, ձմռան երկար գիշերները… Երիտասարդ սալուտցիներր, կշտացած օդաների ծխախոտի ծխից, ձեթի ճրագներից, ձանձրացած երկար հեքիաթներից, չար ու բարի թագավորներից, կախարդներից ու դևերից, քաշվում էին իրենց թախտերին, մեծ վերմակների տակ, և… Երեխաներ էին աշխարհ գալիս ամեն տարի։
Ամեն տարի երեխաներ էին մեռնում։ «Ախր, ինչի՞, ի՞նչ եղավ». քամիները հեռու աշխարհներից ցավ էին բերում, բժիշկ չկար. քամիները հեռու աշխարհներից ժանտախտ էին բերում, առաջն առնող չկար, և մեռնողների մայրերը իրենց զավակների սառը ճակատները համբուրելով, շարունակ կրկնում էին հին ողբը. «ախր ինչի՞, ի՞նչ եղավ… Ո՞վ քեզ նեղացրեց…»: Տիրացու Մկրտիչը թաղման ծեսն էր անում, ի միջի այլոց ասելով՝ «կամոքն աստծոյ »… Իսկ հազար ինը հարյուր տասնմեկին… Շունչս հերիք չարեց, նորից սկսեմ՝ իսկ 1911-ին մանկական ցավ ընկավ, երևի քութեշ՝ բժշկական լեզվով… երևի։ Երեսուն երեխա ու պատանի մի աշուն գնացին հող։ Սև հող մտան: Չգիտեմ, ինչ հիվանդություն է եղել, երևի, քութեշ։ Երևի:
— Բկները ուռում ու տեղնուտեղը…
— Բժիշկ չկար, բժի՜շկ…
Սալուտի Աստվածածին եկեղեցու ժամգրքի կողին, ասում են, տիրացու Մկրտիչը ժամանակին գրել էր. «Գյուղս, որ Սալուտ անուն է, մեղս շատ, եղեւ յամի 1911 եւ բուկուռույց ախտէ, կամոքն աստծոյ, երեսուն մանկունք հանգան, փոխեցան ի Քրիստոս»։
— Բժիշկ չկար, բժիշկ լինե՜ր…
Գերեզմանատան այդ տարվա անկյունը։ Ամեն քարի վրա փորագրված է երկու, երեք, երբեմն չորս անուն, ամեն քարի տակ երկու, երեք, երբեմն չորս քույր ու եղբայր։
— Բժիշկ չկար, բժիշկ լիներ, ոչ մեկն էլ:
Սալուտցի շատ տների դռները փակվեցին. ծխերը մարեցին։ Ուրեմն քութեշ, «…բկները ուռում էին ու…», երևի՝ քութեշ։ Շատերն էլ վերցրին իրենց ճրագն ու կրակը, լծեցին տանու գրաստները, ունեցած –չունեցածը բարձեցին սայլերին ու գնացին ուրիշ սարեր հիմք փորելու, գնացին ուրիշ տեղ, ուր աստծու անեծքը քիչ էր:
— Բժիշկ չկար, լիներ՝ չէին մեռնի,- ասում է Անդրանիկ Կարապետյանը, տնից բերած խունացած գիրքը՝ «Շարակնոց»-ը պարզելով ինձ,- բժիշկ չկար:
Ես վերցնում եմ «Շարակնոց»-ը, նայում եմ անհագ, ուզում եմ ուրախությունից լաց լինել՝ ամաչում եմ. ուզում եմ համբուրել գրքի ճակատը՝ որպես նախնիներիս ճակատը:
— Տարեք։ Դուք ավելի լավ կպահեք,- ասում է Անդրանիկ հայր Կարապետյանը, ինձ նվիրելով իր տասներորդ որդին՝ անունը «Շարակնոց»։
— Ի՞նչ իմանամ՝ աշխարհս ինչ կլինի։ Տարե՛ք:
— Բժիշկ լիներ, բժիշկ, հիմա Սալուտը շա՜տ մեծ էր…
Բժիշկ լիներ:

5
Պարզվեց՝ Սալուտում «մարդահամար անցկացնելը» դժվար գործ է, շատ դժվար: Նույնիսկ: Երկու օր անցել էր, իսկ մենք՝ ես և նկարիչը, հազիվ կարողացել էինք ճշտել, որ գյուղն ունի ընդամենր…
— Ինչքա՞ն էր։

— Տասներեք:
… որ գյուղն ունի ընդամենը…
— Երեխաներին նկարեցի՞ր:
— Թող։ Այսպիսի լուռ գիշեր քաղաքում որտեղի՞ց, թող քնեմ… տրամվայները… վայ-վայնե՜րը:
— Նկարների տակ անունները չմոռանաս:
— Հնար լիներ, կգայի մի սարի գլուխ, աղմուկը մեզ սպանում է։
… որ գյուղն ունի ընդամենը տասներեք…
— Բժիշկ չունեն, չէ՞… Լիներ, բժշկին էլ նկարեի, բազմազան… Օ՜ախ, գլուխս…
— Մուսայելյան գյուղն ունի:
— Բաղդադում էլ…
… որ գյուղն ունի ընդամենը տասներեք ընտանիք, որոնցից մեկի գլխավորը կին է՝ Արուս Բարսեղյան, աղջկա անունը՝ Նունիկ, շրջսովետի դեպուտատ, Գերագույն սովետի պատվոգիր ստացած, ուրեմն՝ առաջավոր… Եթե մի օր շուտ, կենտ մի օր առաջ եկած լինեիր, Նունիկի հարսանիքին…
— Մի օր շուտ գայինք։ Նունիկի հարսանիքին հասնեինք…
— Նունիկն ո՞վ է։
— Նունիկն, էլի, որ Սալուտից հարս են տարել:
— Ախ, Նանիկը: Հետաքրքիր է, կնկարեի հարսին ու փեսային, հետո քավորին, հետո թամադային…
— Հետո նվագողներին։
— Բախտ չունենք:
Պարզվեց՝ Սալուտում «մարդահամար անցկացնելը» դժվար գործ է, շա՜տ դժվար: Երկրորդ գիշերն էր, որ մենք հյուրի արձակ իրավունքներով անցկացնում էինք Անդրանիկ տրակտորիստ Ղազարյանի տանը, բայց դեռ չէինք կարողացել իմանալ, թե ինչքան մարդ է ապրում Սալուտում: «Բանն այն է, որ…» (սա իմ բառերը չեն, ուրիշներից եմ ազդվել, առնում եմ չակերտների մեջ), ուրեմն՝ «բանն այն է, որ» սալուտցիները աղջիկներին չեն հաշվում:
Ուրեմն՝ միայն տղաները:
— Քնեցի՞ր: Դու իմացար, չէ՞…
— Իմացա:
— Ի՞նչ իմացար:
— Իմացա… որ գյուղի դպրոցն ընդամենը մի սենյակ է. ցերեկը՝ դպրոց, գիշերը՝ ակումբ:
Գյուղում կենտ մի դասատու. Գրիգոր պապի տղան է՝ Շալիկո Սաղաթելյան։
Մի շարքում նստում են առաջին դասարանցիները, մյուսում՝ երկրորդ. Շալիկոն և՛ նրանց է դաս տալիս, և՛ սրանց: Հետո՝ երկրորդ հերթը՝ երրորդները և չորրորդները։ Վերջ: Մինչև չորրորդ դասարան։ Մնացածները «ձմեռվա բուքին, սառնամանիքին» գնում են հարևան Մուսայելյան գյուղ, յոթ կիլոմետր հեռու։ Էլ ի՞նչ ես ուզում. տեսնում ես՝ ամեն ինչ գիտեմ։ Հիմա թող քնեմ,- վրա-վրա ասաց նկարիչը և վերմակր քաշեց գւխին։
— Ես… ես աղջիկները չհաշվելն էի ասում։
— Դա էլ գիտեմ։
— Իսկ որ մեռածներին էլ…
Սալուտցիները օրենք ունեն՝ ապրողների հետ հիշում են բարի անուն թողած մեռյալներին. հիշում են կենաց խոսք ասելիս, նաև ուրիշ առիթներով. մի խոսքով նրանք հավասար ձայնի իրավունք ունեն։
Մի խոսքով՝ դժվար է Սալուտում «մարդահամար անցկացնելը», բայց ինչ էլ լինի, հարկավոր էր իմանալ Հայաստանի ամենահյուսիսային, ամենափոքր գյուղի բնակիչների թիվը։
— Վաղը, լսո՞ւմ ես, առանձին-առանձին մտնենք տները և ինքներս հաշվենք՝ աղջիկներին էլ, տղաներին…
— Կանենք։ Օ՜ախ, ռադիո էլ չկա մարդ մի լուր իմանա. ոնց որ քարանձավի մեջ… Քսաներորդ դար. տեսնես Սալուտում թվիստ պարո՞ւմ են։
— Հա՛։ Իրիկունը մի աղջիկ աղբյուրից ջուր էր տանում, դույլերը ծանր էին, ստիպված թվիստ պարելով էր գնում…
Երկու օրվա մեջ պարզել էինք, որ Սալուտն աշխարհին տասնչորս երիտասարդ է տվել՝ բարձրագույն կրթությամբ։ Բոլոր տասներեքը աշխարհ են գնացել աշխատելու, ապրելու, Սալուտում մնացել է միայն մեկը՝ Շալիկո Սաղաթելյանը՝ դպրոցի դիրեկտորը, ուսմասվարը, մանկավարժական խորհուրդը… Ուրեմն՝ մեկը:
Տասնչորսից։

6
1920 թվի հեղափոխությունից մինչև մեր գործուղման ամիսը՝ նոյեմբեր 1966, ոչ մի թղթակից, ոչ մի լրագրող ոտ չի դրել Սալուտ։
Առաջինն ենք։
Զարմանալի ժամանակներ են. մարդ երեկ հասարակ մահկանացու, այսօր կարող է պատմության դժվար դարպասներով մտնել ու տեղ գրավել:
Զորօրինակ մենք՝ նկարիչն ու ես, Սալուտ ոտ դրած առաջին տիեզերաթղթակիցներս։
Հաջորդ երեկոյան, երբ նախիրն ու հոտը արոտներից վերադարձել էին, մեր հյուրընկալի տուն եկավ բարձրահասակ, ճկամարմին մի կին, սալուտցի «տասը երեխա ծնած և դաստիարակած» հերոսուհի մի մայր, Փառանձեմ Մինասյանը: Նա խոնարհ բարև տվեց, խոր գլուխ իջեցնելով, ինչպես հիսուն կամ հարյուր տարի առաջ։
— Բարևը ձեր ոտքին, խնդրանք ունեմ, համարձակվել եմ ձեզ նման մեծամեծ…
— Մայրիկ, առաջ արի… Մենք էլ քո որդիները, ինչ մեծամեծ…,- ասացի ես՝ աթոռ առաջարկելով:
— Մեծամեծ լինեինք։ Սալուտ ինչ գործ ունեինք,- ասաց նկարիչը։
Վերջին հիսուն տարում սալուտցիներից ոչ մեկը չի դատվել, առաջին դեպքն է՝ հնգական տարվա ազատագրման են դատապարտվել «Սալուտ գյուղի բնակիչներ, հայր Մինաս Մինասյանը և նրա որդի Լյուդվիդ Խաչատրյանը»:
Ի՞նչ հանցանքի համար։
Գարնան վերջերին, երբ Սալուտի աղբյուրների ջրերը սկսում են իրենց սառնությամբ գայթակղել, մի խումբ «քեֆչի, ուտող-խմող» մարդիկ են գայիս և…
Գինարբուքի տաք պահին, այն պահին, երբ սովորաբար սկսում են դատարկ շշերը ջարդել, տեսնում են հանկարծ՝ «պաղ աղբյուրի մոտ էր, կանգնած մի տղա», Լյուդվիգ Խաչատրյանին… Սրան մի լավ ծեծում են։ Լուրը հասնում է հորը՝ Մինաս Մինասյանին: Սա գալիս է «դեպքի վայր», թեժ կռիվ պետք է որ եղած լինի… Հետո դեպքից մի քանի ամիս անց Ղուկասյանի շրջժողդատարանը, նախագահությամբ… քննում է գործ N… և կռվող կողմերից մեկին, այսինքն՝ Մինաս Մինասյանին և նրա որդի Լյուդվիգ Խաչատրյանին դատապարտում հնգական տարվա ազատազրկման, իսկ մյուս կողմին… նրանց՝ ոչ մի բան:
— Սա արդարությո՞ւն է,- հարցնում է մայրը,- ես՝ սրտային հիվանդ: Տասներկու ռուբլի թոշակ եմ ստանում: Շուրջս հացակեր մանր երեխաներ: Երկու աշխատող ձեռքերս կտրել տարել են բանտ… Անմեղ տեղը: Սխալ դատելով:
— Դատարանը ճիշտ չի՞ վարվել,- հարցնում ենք սալուտցի ավագներին, երիտասարդներին, դեպքի ականատեսներին և դատական նիստին ներկա եղողներին:
— Ո՛չ, — ասում է Սալուտ գյուղը,- ինչպե՞ս կարելի է ծափը վերագրել երկու ձեռքերից միայն մեկին։ Հասարակ բան: Եթե կռվել ես, ուրեմն՝ երկու կողմերն էլ մեղավոր են։
Մենք հանգստացնում ենք Փառանձեմ մայրիկին, խոստանում հետաքրքրվել ու օգնել նրան։ Խոստանում ենք «Ինչպե՞ս կարելի է ծափը վերագրել երկու ձեռքերից միայն մեկին»: Գուցե դատարանին փոքր ինչ մտածել տա այս նախադասությունը, մինչև մենք կսկսենք մեր ուսումնասիրությունը՝ գործի ամբողջ լայնք ու երկայնքով և խորքով։
Եվ խորքով։
Աշխարհի փոքրիկ մի անկյուն, փոքրիկ մի գյուղակ, մի Սալուտ… Մենք՝ ես ու նկարիչը, չէինք կարծում, որ այստեղ էլ մեզ կհասնի տհաճ աղմուկ. ահա հասավ։ Մենք մի տեսակ թևաթափ ու ընկճված էինք այդ օրը և այդպես էլ ընկած տրամադրությամբ քնեցինք. մի սալուտցի մայր զույգ աչքով լալիս էր՝ նայելով մեր քաղաքակիրթ ճակատներին, արդարության մասին ճառեր ասելու պատրաստ մեր շրթունքներին, մեր գորշ կոստյումներին, սպիտակ շապիկներին։
Նկարիչն այդ գիշեր չկարողացավ քնել։ Քաղաքի նման այստեղ՝ հեռու այս գյուղում էլ աղմուկ կար։ Չգիտեմ՝ ի՜նչ աղմուկ։ Չգիտե՜մ։
«Դատարանը ճիշտ չի՞ վարվել»։
«Ո՛չ»,- պատասխանում է Սալուտը։

7
Սալուտ գյուղում ապրում է յոթանասուն մարդ։ Պարզեցինք։ Ո՜ւռա։ Ուրեմն՝ յոթանասուն։

8
Գիշեր էր, հրաժեշտ ասինք Սալուտին։
Իջանք սարից, ընկանք արձակ դաշտ և քայլեցինք ետդարձի մեր ճանապարհը՝ ես ու նկարիչը։ Ես մտածում էի… չգիտեմ՝ ինչ էի մտածում, նկարիչը երգում էր՝ չգիտեմ՝ ինչ էր երգում։
Սալուտից աշխարհ էինք վերադառնում։
Հանկարծ մի տեղ կանգնեցինք, դարձանք ետ նայեցինք. հեռվում Սալուտի հատուկենտ լույսերն էին, իսկ վերևում աշնան-ձմռան ճերմակ մի ամպ երկնավոր մի աստված, ձեռքերը պարզել էր այդ լույսերին, որ տաքանար։

Մեկնաբանություն

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով